Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn việc phát triển năng lực giải quyết vấn để của HS trong DHLS ở trường THPT. Phương pháp phát trié năng lực giải quyết vấn đề của HS trong, DHLS Việt Nam từ 1954 đến 1975 ở trường THPT. 16 CHUONG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỀN VIỆC PHÁT TRIÊN NANG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN DE CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHÓ THÔNG 1.
Quan niệm năng lực 1. Khái niệm Khái 'm NL có nguồn gốc Latinh: “compefenia” nghĩa là “gặp gỡ”. Ngày nay, khái niệm năng lực được hiểu dưới nhiều cách tiếp cận khác nhau: Theo P. Rudich (1986), “NL là tính chất tâm sinh lý của con người chỉ phối các quá trình tiếp thu các kiến thức, kỹ năng và kƑ xảo cũng như hiệu quả thực hiện một hoạt động nhất định " [10] Theo Gerard va Xavier Roegiers (1993), “NL là một tích hợp những kÿ năng.
cho phép nhận biết một tình huồng và đáp ứng với tình huồng đó một cách tích hợp. và một cách tự nhiên” [42]. Như vậy, Gerard, Roegiers De Ketele đang đồng nhất NL với kỹ năng. ‘Xavier Roegiers (1996) dinh nghia: “NL ld mét van dé tich hop & ché né bao hàm cả những nội dung, những hoạt động cần thực hiện và những tình huống trong đó diễn ra các hoạt động cẩn thực hiện và những tình huống trong đó diễn ra các.
hoạt động " [42] ‘Theo OECD, ning luc la “khá năng đáp ứng một cách hiệu quả những yêu cầu phức hợp trong một bối cảnh cụ th”. Định nghĩa này nêu được đặc trưng quan. trọng nhất dé nhận điện năng lực là “hiệu quả”, nhưng chưa làm rõ được cấu trúc và “địa chỉ” tồn tại của năng lực [13] Chương trình Giáo dục Trung học Bang Québec, Canada năm 2004 cụ thể hoá: "Năng lực có thé định nghĩa như là một khả năng hành động hiệu quá bằng sự. 7 cố gắng dựa trên nhiều nguôn lực.
Những nguôn lực này được sử dụng một cách phù hợp, bao gâm tắt cả những gì học được từ nhà trường cũng như những kinh nghiệm của HH: những kĩ năng, thái độ và sự hứng thú; ngoài ra còn có những nguôn lực bên ngoài, chẳng hạn như bạn cùng lớp, thây giáo, cô giáo, các chuyên gia hoặc các nguồn thông tin khác ”. Điểm mới của hai định nghĩa này là gợi ra "địa chỉ” tồn tại của năng lực: hành động của con người [13]. Hoàng Phê xem năng lực là: “1/ Khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó. 2/ Phẩm chất tâm sinh lí và trình độ chuyên môn tạo cho con người khả năng hoàn thành một hoạt động nào đó với chất lượng cao”.
[38, tr639] Trần Trọng Thuỷ và Nguyễn Quang Uân quan niệm: “ME 1à tổng hợp những thuộc tinh độc đáo của cá nhân phù hợp với những yêu cầu đặc trưng của một hoạt động nhất định, nhằm đảm bảo việc hoàn thành có kết quả tốt trong lĩnh vực hoạt động ấy” [45, tr.11], Theo Chương trình phổ thông tổng thể (2018): “Năng /ực là dhưộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tổ chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hưng thú, niềm tin, ý chí,. thực hiện thành công một loại hoạt động, nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể. [11,37] Nhu vay, nang luc là tổ hợp gồm kiến thức, kỹ năng và thái độ mà một người cần vận dụng để thực hiện một nhiệm vụ trong một bối cảnh thực và có nhiều biến. Có thể hình dung quan hệ giữa năng lực với kiến thức, kỹ năng, thái độ qua công thức sau: NĂNG LỰC = KIÊN THỨC x KỸ NĂNG x THÁI ĐỘ x BÓI CẢNH THỰC Tir dinh nghĩa này, có thể rút ra những đặc điểm chính của năng lực là: ~ NL là sự kết hợp giữa tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện của.
người học. ~ NL là kết quả huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú,niềm tin, ý chí,. ~ NL được hình thành, phát triển thông qua hoạt động và thể hiện ở sự thành công trong hoạt động thực tiễn. Các năng lực cần phát triển cho HS trong DHLS ở trường THPT Môn Lịch sử ở trường THPT có nhiệm vụ hình thành và phát triển các năng lực chung và năng lực đặc thù: ~ Năng lực chung là năng lực mà tắt cả môn học ở trường phổ thông đều góp phần hình thành theo các mức độ phủ hợp với môn học, cấp học đã được quy định tại Chương trình tổng thể, bao gồm: Năng lực tự chủ và tự học; Năng lực giao tiếp.
và hợp tác; Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo. ~ Năng lực đặc thủ được hình thành, phát triển chủ yếu thông qua một số môn học và hoạt động giáo dục nhất định, gồm: Năng lực ngôn ngữ; Năng lực tính toán; Năng lực khoa học; Năng lực công nghệ; Năng lực tin học; Năng lực thẩm mĩ; Năng lực thé chat. Năng lực lịch sử thuộc năng lực khoa học. Chương trình môn Lịch sử giúp HS phát triển NL LS trên nền tảng kiến thức cơ bản và nâng cao vẻ lịch sử thế giới, khu.
vực và Việt Nam, thông qua hệ thống chủ đẻ, chuyên đẻ về lịch sử chính trị, kinh tế, xã hội, văn hoá, văn minh. Năng lực lịch sử có các thành phần là: Tìm hiểu lịch sử; Nhận thức và tư duy lịch sử; Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học. Theo Chương trình môn Lịch sử THPT (2018) [12], năng lực lịch sử được biểu hiện như sau: Bang 1.1, “ác năng lực môn Lịch sử THPT Năng lực lịch sử Biểu hiện Năng lực tìm hiểu lịch sử |- Nhân diện được các loại hình tư liệu lịch sử; hiểu được nội dung, khai thác và sử dụng được tư liệu lịch sử trong quá trình học tập. ~ Tái hiện và trình bay được dưới hình thức nói hoặc viết diễn trình của các sự kiện, nhân vật, quá.
trình lịch sử từ đơn giản đến phức tạp; xác định. được các sự kiện lịch sử trong không gian và thời gian cụ thể. Năng lực nh§n thire |- Giải thích được nguôn gốc, sự vận động của các và tư duy lịch sử sự kiện lịch sử từ đơn giản đến phức tạp; chỉ ra được quá trình phát triển của lịch sử theo lịch đại 19 và đồng đại; so sánh sự tương đồng và khác biệt giữa các sự kiện lịch sử, lí giải được mối quan hệ nhân quả trong tiến trình lịch sử. ~ Giải thích được nguồn gốc, sự vận động của các.
sự kiện lịch sử từ đơn giản đến phức tạp; chỉ ra được quá trình phát triển của lịch sử theo lịch đại và đồng đại; so sánh sự tương đồng và khác biệt giữa các sự kiện lịch sử, lí giải được mối quan hệ nhân quả trong tiến trình lịch sử. ~ Đưa ra được những ý kiến nhận xét, đánh giá của. cá nhân về các sự kiện, nhân vật, quá trình lịch sử trên cơ sở nhận thức và tư duy lịch sử; hiểu được. sự tiếp nối và thay đổi của lịch sử; biết suy nghĩ theo những chiều hướng khác nhau khi xem xét, đánh giá, hay đi tìm câu trả lời về một sự kiện, nhân vật, quá trình lịch sử.
Năng lực vận dụng Rút ra được bài học lich sử và vận dụng được kiến kiến thức, kĩ năng học thức lịch sử để lí giải những vấn đề của thực tiễn cuộc sống; trên nền tảng đó, có khả năng tự tìm hiểu những vấn đề lịch sử, phát triển năng lực sáng tạo, có khả năng tiếp cận và xử lí thông tin từ những nguồn khác nhau có ý thức và năng lực tự học lịch sử suốt đời. Quan niệm về NL GQVĐ của HS 1. Khái niệm Năng lực GQVĐ là một trong những năng lực chung, cơ bản cân thiết cho. mỗi người đề có thê tồn tại trong xã hội ở mọi thời đại.
Vì vậy, việc hình thành và. phát triển năng lực này cho HS phô thông là thực sự cần thiết Bernd Meier, Nguyễn Văn Cường quan niệm: “Vấn để (tình huống có vấn đề) xuất hiện khi một cá nhân đứng trước một mục đích muốn đạt tới, nhận biết một 20 nhiệm vụ cẩn giải quyết nhưng chưa biết bằng cách nào, chưa đủ phương tiện (trí thức, kỹ năng. Khi đó tư duy sẽ trở nên cần thiết. Van đề khác với nhiệm vụ thông thường ở chỗ khi giải quyết một nhiệm vụ thì đã có sẵn trình tự và cách thức giải quyết, cũng như những kiến thức, kỹ năng đã có đủ đề giải quyết nhiệm vụ đó.
Còn vấn để là những câu hỏi hay nhiệm vụ đặt ra mà việc giải quyết chúng chưa có quy luật, cũng như những tri thức, kỹ năng sẵn có chưa đủ giải quyết, có những khó khăn trở ngại cần vượt qua [4, tr.109], Như vậy, khái niệm “vấn đề” trong học tập được hiểu là nhiệm vụ nhận thức mà HS cân đạt được về lý thuyết hay thực tiễn có chứa đựng mâu thuẫn nhận thức. Đỏ là mâu thuẫn giữa kiến thức, kỹ năng của người học so với yêu cầu mới. Khi giải quyết được mâu thuẫn này thì HS tiếp thu được tri thức, rèn luyện được kỳ năng mới [55, tr.100- 104] “Theo tác giả Nguyễn Cảnh Toàn, Lê Hải Yến (201 1), GQVĐ là “ñoạr động trí tuệ, được coi là trình độ phức tạp và cao nhất về nhận thức, vì cần huy động tắt cả năng lực trí tuệ của cá nhân. Để GOVĐ, chủ thẻ cân huy động trí nhớ, trí giác, lí luận, khái niệm hóa, ngôn ngữ đẳng thời sử dụng cá cảm xúc, động cơ niềm tin ở năng lực bản thân và khả năng kiểm soát được tình thể" [46], Chương trình đánh giá học sinh quốc tế - PISA (2012) định nghĩa: “NL GỌVP là khả năng của một cá nhân hiểu và giải quyết tình huống có vấn đề khi mà giải pháp giải quyết chưa rõ ràng.
Nó bao hàm sự sẵn sàng tham gia vào các tình huồng tương tự đẻ đạt được tiềm năng của mình như một công dân tích cực và xảy đựng” [23]. Trên cỡ sở định nghĩa cũ, PISA (2015) nhắn mạnh tính hợp tác trong việc GQVĐ như sau: “NGOVĐ là năng lực cá nhân có thể tham gia hiệu quả vào một quá trình mà hai hay nhiều đối tác cô gắng giải quyết vẫn đề bằng cách chia sẻ sự hiểu biết và nỗ lực cùng đi đến một giải pháp bằng cách tổng hợp kiến thức, kỹ năng và những nỗ lực để đạt được những giải pháp tối ưu. 21 Phan Thị Thanh Hội và Nguyễn Thị Phương (2018) giải thích NLGQVĐ. theo cấu trúc của NL này như sau: Mĩ.
