mở đầu bằng việc tóm tắt lịch sử đất nƣớc Nam Phi trƣớc khi Liên bang Nam Phi đƣợc thành lập, sự ra đời của chế độ Apartheid. Những chính sách đàn áp về chính trị, bất công về kinh tế của hệ thống chính sách Apartheid đƣợc tác giả khái quát hóa ở chƣơng chính của cuốn sách. Chƣơng cuối cuốn sách, tác giả phản ánh cuộc đấu tranh của quần chúng Nam Phi và sự sụp đổ của chế độ này, những di sản của Apartheid cũng đƣợc tác giả đề cập đến một cách khái quát trong cuốn sách. Từ năm 2012 đến năm 2016, những nghiên cứu về chế độ Apartheid vẫn tiếp tục đƣợc ra đời, vấn đề sự hình thành và phát triển nhà nƣớc Apartheid vẫn nhận đƣợc sự quan tâm của đông đảo các nhà nghiên cứu.
Có ba công trình tiêu biểu trong giai đoạn này: “Apartheid” năm 2012 của Michael Morris (Nhà xuất bản Sunbird, London ); “A history of South Africa” (Câu chuyện lịch sử Nam Phi) của 14 Leonard Thompson (Nhà xuất bản Yale University Press, Rivised, Mỹ năm 2014); “The rise and fall of Apartheid” (Sự trỗi dậy và sụp đổ của chế độ Apartheid) năm 2016 của tác giả Nancy L. Clark và William H. Trong cuốn “Apartheid” của Michael Morris, lịch sử Apartheid ở Nam Phi đƣợc miêu tả khá chi tiết qua từng giai đoạn, yếu tố mâu thuẫn xã hội, sự bất công trong các chính sách của nhà nƣớc cũng nhƣ đời sống khổ cực của quần chúng nhân dân đƣợc tác giả nhấn mạnh. Các sự kiện lớn, tác động trực tiếp đến sự tồn vong của chế độ Apartheid nhƣ sự kiện Sharpeville năm 1960, Soweto năm 1976 hay các chiến dịch vận động đấu tranh và tuyên truyền chính trị của phong trào “Ý thức đen” đều đƣợc lý giải cụ thể.
Bên cạnh đó, Michael Morris, trong công trình nghiên cứu của mình cũng khẳng định sự sụp đổ của chế độ Apartheid xuất phát từ chính bản chất phi dân chủ của nó. Cuốn sách “A history of South Africa” (Câu chuyện lịch sử Nam Phi) của tác giả Leonard Thompson xem xét quá trình phát triển của lịch sử Nam Phi từ thời nguyên thủy đến năm 2000. Thông qua 9 chƣơng sách, lịch sử Nam Phi đƣợc tái hiện một cách khái quát, trong đó ba thời đại lịch sử đƣợc tác giả nhấn mạnh nhất là thời kỳ hình thành nhà nƣớc Nam Phi, thời đại Apartheid và kỷ nguyên của nƣớc Nam Phi mới. Mỗi một thời đại lịch sử, đặc trƣng về kinh tế, chính trị, xã hội đều đƣợc tác giả phản ánh.
Sự xuất hiện của ngƣời da trắng ở Nam Phi bắt đầu đƣợc đề cập chƣơng 2 của cuốn sách với việc phục dựng lại sự xâm nhập của Công ty Đông Ấn Hà Lan và Công ty Đông Ấn Anh. Quá trình thuộc địa hóa và những chính sách cai trị thực dân đƣợc miêu tả rất cụ thể, chi tiết, cho thấy sự chuyển biến cụ thể qua từng thế kỷ. Cuộc chiến tranh Anh – Boer để tranh giành các mỏ vàng quý ở Nam Phi dẫn đến sự ra đời của Liên bang Nam Phi và sự hợp thức hóa các chính sách phân biệt đối xử đã đƣợc tác giả làm rõ. Tác giả Leonard Thompson cũng đi sâu phân tích một giai đoạn đặc biệt trong lịch sử Nam Phi, gọi là giai đoạn phân tách, kéo dài từ 1910 đến trƣớc khi chế độ Apartheid ra đời năm 1948, trong đó sự vƣơn lên của cộng đồng ngƣời Afrianer ở Nam Phi với hệ tƣ tƣởng dân tộc chủ nghĩa quy tụ trong Đảng Quốc gia cũng đƣợc làm rõ.Trong thời kỳ Apartheid, tác giả đi sâu vào quá trình xây dựng hệ thống chính sách, bản chất và tác động của chúng đến đời 15 sống ngƣời dân, thực trạng kinh tế xã hội và đời sống từng nhóm sắc tộc dƣới chế độ Apartheid.
Bên cạnh đó, sự vận động của lịch sử Nam Phi với sự phát triển và lớn mạnh của các tổ chức chính trị của ngƣời da đen và các phong trào đấu tranh đi đến chấm dứt chế độ Apartheid cũng đƣợc tác giả đề cập đến. Trong “The rise and fall of Apartheid”, tác giả Nancy L. Clark và William H. Worger đƣa ra quan điểm lý giải về các vấn đề quan trọng nhất của lịch sử chế độ Apartheid.
Các tác giả cho rằng, yếu tố lao động giá rẻ phục vụ trong công nghiệp khai thác vàng hay trong các trang trại của ngƣời da trắng, sự kế thừa và phát triển những quan điểm phân biệt đối xử thời thuộc địa và ý thức duy trì một nền văn hóa của riêng ngƣời Afrikaner là những nguyên nhân sâu xa dẫn đến sự ra đời của chế độ Apartheid. Nói về nguyên nhân trực tiếp, các tác giả cho rằng, cuộc Chiến tranh Thế giới thứ II đã tạo nên sự chuyến sâu sắc của về kinh tế - xã hội rất lớn đối với Nam Phi. Nhiều nhà máy lớn đƣợc lập nên đã thu hút rất đông lực lƣợng ngƣời da đen về các thành phố, làm việc trong các nhà máy xí nghiệp và cạnh tranh gay gắt với công nhân da trắng, gây nên nỗi lo sợ của đông đảo ngƣời da trắng Nam Phi. Chính nỗi sợ hãi này đã thúc đẩy họ quay sang ủng hộ Đảng Quốc gia trong chính sách chủng tộc năm 1948.
Về quá trình phát triển của chế độ Apartheid, Nancy L. Clark và William H. Worger đã phân tích những biểu hiện của chủ nghĩa Apartheid trong từng giai đoạn cụ thể, lý giải cho sự thay đổi chính sách trong sự phát triển hay khủng hoảng của chế độ. Ở phần cuối cuốn sách những hậu quả của chế độ Apartheid cũng đƣợc tác giả mô tả sâu sắc.
Nghiên cứu về các hoạt động đấu tranh chống chế độ Apartheid cả ở Nam Phi và quốc tế 1. Các công trình nghiên cứu của học giả Việt Nam Nghiên cứu về hoạt động đấu tranh chống chế độ Apartheid ở Nam Phi và quốc tế bƣớc đầu đƣợc phản ánh trong hai công trình nghiên cứu sau: Trong “Lịch sử phong trào giải phóng dân tộc thế kỷ XX một cách tiếp cận” của tác giả Đỗ Thanh Bình (NXB Đại học Sƣ phạm, Hà Nội năm 2006) cuộc đấu tranh xóa bỏ chế độ Apartheid ở Nam Phi đã đƣợc tác giả đề cập đến ở phần “Đặc điểm phong trào giải phóng dân tộc châu Phi”. Theo đó, những sự kiện quan trọng trong quá trình đấu tranh chống Apartheid đƣợc tác giả đề cập tới, đặt trong bối 16 cảnh rộng lớn của phong trào giải phóng dân tộc toàn châu Phi. Cuộc đấu tranh xóa bỏ chế độ Apartheid ở Nam Phi đƣợc coi là phong trào giải phóng dân tộc, giành đƣợc thắng lợi vào năm 1994, đánh dấu sự sụp đổ hoàn toàn của chế độ Apartheid – chế độ phân biệt chủng tộc hà khắc nhất hành tinh.
Cuốn “Nam Phi con đường dẫn tới dân chủ công bằng và thịnh vượng” do Đỗ Đức Định chủ biên (NXB Khoa học xã hội, Hà Nội năm 2008) đã cung cấp một bức tranh toàn cảnh về tiến trình đi đến chấm dứt chế độ Apartheid một cách khái lƣợc. Trong đó, những nét lớn nhất về tƣơng quan lực lƣợng giữa chính quyền Apartheid và phong trào đấu tranh, một số Công ƣớc chống Apartheid của Liên hợp quốc, xu hƣớng hòa giải dân tộc đã đƣợc tác giả nhắc tới. Các công trình nghiên cứu của học giả thế giới Công trình đầu tiên cần nhắc tới đó là cuốn “Indian’s role in the fight against Apartheid” (Vai trò của ngƣời Ấn Độ trong cuộc chiến chống chế độ Apartheid) của tác giả Shanti Sadiq Ali, (Nhà xuất bản Ministry of External Affairs, New Delhi, 1978). Cuốn sách bƣớc đầu làm rõ vai trò của ngƣời Ấn Độ trong cuộc đấu tranh xóa bỏ chế độ Apartheid.
Ở phần đầu cuốn sách tác giả trả lời câu hỏi nguồn gốc của ngƣời Ấn Độ Nam Phi, đồng thời làm rõ thân phận của họ dƣới chế độ Apartheid. Hệ thống chính trị của ngƣời Ấn đƣợc tác giả khẳng định bắt đầu ra đời từ khi Mahatma Gandhi lập ra tổ chức Quốc hội Ấn Độ Natal 1894 để đấu tranh cho quyền lợi của những ngƣời Ấn Độ đang sinh sống ở đây. Các hành động đấu tranh của ngƣời Ấn cũng đƣợc tác giả phản ánh trong cuốn sách, từ đấu tranh bất bạo động thời kỳ Gandhi đến đấu tranh đại chúng dƣới sự lãnh đạo của tổ chức Quốc hội Ấn Độ Natal liên minh với tổ chức ANC, từ đấu tranh phản đối Apartheid ở Nam Phi đến đấu tranh phản đối Apartheid ở Liên hợp quốc, các hành động xâm lƣợc Namibia cũng đƣợc ngƣời Ấn Độ lên án mạnh mẽ tại các cuộc họp của Đại hội đồng Liên hợp quốc. Sức mạnh đấu tranh của ngƣời Ấn còn đƣợc thể hiện ở việc kêu gọi thế giới thi hành chính sách trừng phạt kinh tế đối với Nam Phi.
Bên cạnh đó, thông qua các tổ chức liên kết khu vực nhƣ Liên đoàn Thống nhất châu Phi (OAU) ngƣời Ấn Độ đã kêu gọi nhân dân các nƣớc châu Phi phản đối chính sách của nhà nƣớc Apartheid. 17 Năm 1987, David Mermelstein đã cho ra đời cuốn sách “Anti Apartheid reader” (Các độc giả phản đối chế độ Apartheid) (Nhà xuất bản Grove Press, New York). Đây là cuốn tuyển tập các bài viết rất có giá trị về chế độ Apartheid và hoạt động đấu tranh chống chế độ này. Với 523 trang sách, chia thành 3 phần lớn, lịch sử Nam Phi từ thời thuộc địa đến năm 1987 đƣợc miêu tả khá chi tiết.
Phần Tổng quan của cuốn sách xem xét về lịch sử hình thành nhà nƣớc Apartheid, thực trạng kinh tế, chính trị, xã hội, đời sống của quần chúng nhân dân, chính sách đối nội và đối ngoại của Nam Phi trong thời kỳ Apartheid. Những bài nghiên cứu rất có giá trị của các học giả đƣợc trình bày theo tuần tự, phù hợp với sự chuyển động của lịch sử Nam Phi. Ở phần II và phần III, cuốn sách đi sâu phân tích phong trào đấu tranh chống chế độ Apartheid cả trong nƣớc và quốc tế. Những sự kiện quan trọng nhƣ sự ra đời của tổ chức ANC, Hiến chƣơng tự do, sự ra đời của MK.
đều đƣợc phản ánh. Cuộc đấu tranh quốc tế, nhất là cuộc đấu tranh ở Mỹ: phong trào thoái vốn, Nguyên tắc Sullivan.đến năm 1987 đều đƣợc nhắc đến. Cuốn sách cũng đƣa ra những dự đoán về tƣơng lai Nam Phi và vạch ra bốn kịch bản lớn cho sự kết thúc của chế độ Apartheid.