mở đầu quan trọng của quá trình nghiên cứu về Tây Nguyên. Cuộc hội thảo lần thứ hai ở Pleiku, tổ chức vào năm 1985, đã đặt ra một số vấn đề cơ bản và cấp bách về kinh tế - xã hội ở Tây Nguyên trên chặng đường đầu của thời kỳ quá độ lên CNXH. Nhà xuất bản Khoa học xã hội đã giới thiệu những báo cáo chọn lọc của Hội thảo này trong cuốn sách ột số vấn đề inh tế - hội y Nguyên, xuất bản năm 1986. Cuộc hội thảo lần thứ ba được tổ chức tại Đà Lạt vào tháng 11 1988.
Các báo cáo khoa học tại Hội thảo lần này được bổ sung và chọn lọc, nhất là những báo cáo nghiên cứu toàn vùng Tây Nguyên, những chuyên khảo tiêu biểu cho từng loại vấn đề, được tập hợp trong công trình tập thể dưới tiêu đề y Nguyên trên đường ph t triển do Nhà xuất bản Khoa học xã hội, xuất bản năm 1989. Tiếp theo hai Chương trình nghiên cứu về Tây Nguyên trước đó, trong những năm 2011 - 2015, Chương trình Khoa học và Công nghệ trọng điểm cấp Nhà Nước, mang Mã số: KHCN-TN3/11-15 (Chương trình Tây Nguyên III) được triển khai. Nội dung chủ yếu của Chương trình Tây Nguyên III là Khoa học Công nghệ phục vụ cho phát triển kinh tế - xã hội vùng Tây Nguyên. Sau 5 năm triển khai đã có rất nhiều 14 công trình nghiên cứu được công bố.
Toàn bộ kết quả nghiên cứu của Chương trình Tây Nguyên III được tập hợp trong Báo cáo Tổng kết Chương trình (các kết quả Khoa học và công nghệ chủ yếu). Nội dung Báo cáo gồm 5 phần trong đó, phần I - Tài nguyên thiên nhiên Tây Nguyên và các giải pháp quản lý tổng hợp, khai thác sử dụng hợp lý theo hướng bền vững. Trong phần này, báo cáo đã nêu lên tài nguyên đất với phát triển nông nghiệp Tây Nguyên; tài nguyên nước; tài nguyên sinh vật (tài nguyên rừng); tài nguyên khoáng sản; di sản thiên nhiên, văn hóa - lịch sử và phát triển du lịch; tài nguyên khí hậu. Phần II - Thiên tai và môi trường, phần này nêu rõ tai biến địa chất; hạn hán và lũ lụt; môi trường.
Phần III - Các công nghệ tiên tiến phục vụ sản xuất công - nông nghiệp và quản lý tài nguyên - môi trường, trong phần III này báo cáo đã đánh giá chung về tình hình sử dụng các công nghệ trong việc sản xuất công nghiệp, nông nghiệp và quản lý tài nguyên - môi trường Tây Nguyên. Trên cơ sở những đánh giá đó, báo cáo đã trình bày những kết quả mới về công nghệ trong chế biến khoáng sản, trong phục vụ phát triển bền vững cây công nghiệp và cây nông nghiệp chủ đạo ở Tây Nguyên. Phần IV - Kinh tế, xã hội và quốc phòng - an ninh, ở phần này báo cáo đã tập trung làm rõ (IV.1) Thực trạng phát triển kinh tế, xã hội và quốc phòng - an ninh vùng Tây Nguyên sau 25 năm đổi mới và các vấn đề đặt ra dưới góc độ phát triển bền vững. Trong nội dung này phản ánh rất nhiều vấn đề gồm: tăng trưởng kinh tế; chất lượng tăng trưởng; phát triển doanh nghiệp; phát triển kinh tế hộ và kinh tế trang trại; vấn đề đất đai; vấn đề nghèo đói, ASXH, quản lý phát triển xã hội; vấn đề dân tộc; vấn đề tôn giáo; vấn đề văn hóa và vai trò của thể chế phi chính thức, già làng, trưởng bản, phụ nữ DTTSTC; vấn đề dân số và di dân, đô thị hóa; vấn đề giáo dục, đào tạo, nguồn nhân lực; hợp tác xuyên biên giới; vấn đề bảo đảm quốc phòng - an ninh, chính trị và đánh giá chung về các giá trị phát triển cơ bản vùng Tây Nguyên.
Trong phần IV này báo cáo còn làm rõ các nội dung, (IV.2) Một số lợi thế, bất lợi thế cơ bản trong phát triển kinh tế, xã hội vùng Tây Nguyên; (IV.3) Xu hướng phát triển kinh tế, xã hội vùng Tây Nguyên đến năm 2020, những thách thức cơ bản đối với phát triển bền vững vùng và nhận diện giá trị phát triển cơ bản mới của Tây Nguyên trong giai đoạn đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030, (IV.4) Quan điểm phát triển kinh tế, xã hội vùng Tây Nguyên theo hướng bền vững và (IV.5) Đề xuất 15 một số kiến nghị giải pháp chủ yếu nhằm phát triển bền vững Tây Nguyên dựa trên phát huy các giá trị phát triển cơ bản đặc thù của vùng. Phần V- Cơ sở dữ liệu tổng hợp và bộ ATLAS điện tử phục vụ quản lý tài nguyên thiên nhiên, môi trường và kinh tế, xã hội vùng Tây Nguyên. Như vậy, Chương trình Tây Nguyên III là một chương trình nghiên cứu tổng thể về vùng Tây Nguyên trên các lĩnh vực. Kết quả nghiên cứu của 3 Chương trình nghiên cứu về Tây Nguyên, nhất là phần IV của Báo cáo kinh tế, xã hội và quốc phòng - an ninh vùng Tây nguyên, là những nguồn tài liệu tham khảo rất có giá trị cho tác giả trong quá trình thực hiện luận án.
Ngoài ba chương trình nghiên cứu về Tây Nguyên nói trên, còn có rất nhiều công trình nghiên cứu về kinh tế, văn hóa, xã hội Tây Nguyên. Có thể kể đến cuốn sách ăn hóa d n gian y Nguyên, một cách nhìn, xuất bản năm 2002, của tác giả Linh Nga Niê Kđăm, cuốn sách đã đi sâu nghiên cứu về văn hóa dân gian của các DTTS ở Tây Nguyên, trong đó có các DTTS ở tỉnh Đắk Nông. Cuốn sách Một số vấn đề phát triển kinh tế - xã hội buôn làng các dân tộc Tây Nguyên, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2002. Cuốn sách là kết quả của hội thảo“ uật tục hương ước và những vấn đề phát triển kinh tế - xã hội của buôn làng các dân tộc y Nguyên” do Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn quốc gia phối hợp với UBND tỉnh Gia Lai tổ chức.
Đây là công trình tập hợp bài nghiên cứu của nhiều tác giả am hiểu về Tây Nguyên, đề cập đến những vấn đề về kinh tế - xã hội Tây Nguyên; Trong đó có những bài viết như : “Những vấn đề phát triển kinh tế - xã hội của buôn làng các dân tộc y Nguyên”, tác giả Đỗ Hoài Nam khẳng định, cần xem xét các vấn đề phát triển kinh tế - xã hội của người dân tộc thiểu số tại chỗ trong mối quan hệ với tổng thể phát triển Tây Nguyên, mối quan hệ với các bộ phận dân cư của các dân tộc khác, nhất là với người Kinh hiện tại đang chiếm số đông dân số trên địa bàn. Do vậy, khi xem xét và lý giải các vấn đề kinh tế - xã hội ở Tây Nguyên phải có tính tổng thể và tính đặc thù của vùng, mối quan hệ giữa các thành phần dân tộc. Trong bài “Góp phần nghiên cứu kinh tế - xã hội Tây Nguyên” của tác giả Khổng Diễn, qua nghiên cứu về quy hoạch trong phát triển kinh tế, xã hội vùng Tây Nguyên, tác giả đã đưa ra khuyến nghị cần phải rà soát lại toàn bộ quy hoạch đã xây dựng đối 16 với khu vực Tây Nguyên, đánh giá lại hiệu quả thực chất của các khu vực kinh tế nhà nước nhất là các nông lâm trường quốc doanh, điều chỉnh, bổ sung, hoàn thiện chiến lược phát triển kinh tế xã hội, môi trường, quốc phòng an ninh ở Tây Nguyên. Tác giả Đặng Nghiêm Vạn với bài viết “Vấn đề đất đai ở các tỉnh y Nguyên” đã chỉ ra rằng, bên cạnh những thành tựu đạt được không nhỏ, không thể phủ nhận được, ta vấp phải cũng không ít sai lầm, ảnh hưởng tiêu cực đến việc bảo vệ và phát triển Tây nguyên, đến quan hệ giữa các dân tộc, đến niềm tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước.
Theo tác giả, có nhiều nguyên nhân, nhưng nguyên nhân sâu xa, chủ yếu là giải quyết không tốt vấn đề đất đai dẫn đến niềm tin của đồng bào DTTS đối với Đảng và Nhà nước đã giảm sút. Trên cơ sở phân tích những hạn chế, thiếu sót, sai lầm trong việc giao đất, giao rừng, tác giả đã đưa ra một số kiến nghị như cần phải quy hoạch lại diện tích lãnh thổ của các buôn, phân định một ranh giới hợp lý, đảm bảo cho buôn không chỉ đầy đủ với nhu cầu hiện tại mà còn chiếu cố đến cả nhu cầu tương lai; quy hoạch lại diện tích các đơn vị sản xuất kinh doanh, các nông lâm trường; xử lý những vụ buôn bán, chuyển nhượng đất đai trên cơ sở bảo vệ quyền lợi của người tại chỗ. Trong bài “Kitô gi o trước buôn làng”, tác giả Đỗ Quang Hưng nhận xét: Sự hiện diện của Kitô giáo ở Tây Nguyên luôn luôn tỏ ra là một nhân tố chính trị, xã hội và tôn giáo hết sức đa diện và phức tạp. Với Thiên chúa giáo và Tin lành, không chỉ đóng khung trong vấn đề thuần túy tín ngưỡng mà là vấn đề giành giật quần chúng của các Giáo hội với chính quyền cách mạng ở cơ sở; là cuộc đấu tranh giữa cách mạng và phản cách mạng.
Vấn đề này có quan hệ rất chặt chẽ với việc thực hiện chính sách dân tộc, chính sách tôn giáo, các chính sách đòn bẩy kinh tế - xã hội trên địa bàn chiến lược Tây Nguyên. Những thông tin trong cuốn sách này luôn mang tính “thời sự”, phản ánh được những vấn đề cấp bách ở Tây Nguyên, do đó đã giúp chúng tôi hiểu rõ hơn về thực trạng kinh tế, xã hội, văn hóa Tây Nguyên, những kiến giải trong cuốn sách cũng là những gợi ý bổ ích khi giải quyết các vấn đề xã hội ở vùng đất này. Trương Minh Dục là tác giả có khá nhiều cuốn sách viết về Tây Nguyên như: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về dân tộc và quan hệ dân tộc ở Tây Nguyên, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2005; Xây dựng và củng cố khối đại đoàn ết dân tộc ở 17 Tây Nguyên, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2008; Thực hiện chính sách dân tộc của Đảng ở miền Trung, Tây Nguyên trong thời kỳ đổi mới, Nxb Chính trị - Hành chính, Hà Nội, 2009.