Chương 1. Tổng quan nghiên cứu Chương 2. Cơ sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu Chương 3. Đặc điểm khu vực nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu Chương 4.
Kết quả nghiên cứu Chương 5. Thảo luận kết quả nghiên cứu và khuyến nghị. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu về du lịch cộng đồng 1.
Cộng đồng Cộng đồng là một từ Hán Việt, được tạo nên từ hai thành tố: Cộng (共) /gòng/ có nghĩa là cùng, chung, và đồng (同) /tóng/ có nghĩa là giống nhau, tương đồng (Phạm Văn Tình, 2021). Thuật ngữ này xuất phát từ gốc tiếng Latinh là “cummunitas”, có nghĩa là toàn bộ tín đồ của một tôn giáo hoặc toàn bộ những người theo đuổi một thủ lĩnh cụ thể. Thuật ngữ cộng đồng được sử dụng rộng rãi trong các ngôn ngữ Âu - Mỹ với các biến thể như “communité” trong tiếng Pháp, “community” trong tiếng Anh, và “Gemeinschaft” trong tiếng Đức, với các ý nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh (Phạm Hồng Tung, 2009). Hiện nay, cộng đồng đã được nghiên cứu nhiều và được hiểu theo nhiều phương diện, quan niệm, khái niệm khác nhau, trong đó có thể kể tới một số khái niệm như: “Cộng đồng là tập hợp người có sức bền cố kết nội tại cao, với những tiêu chí nhận biết và quy tắc hoạt động, ứng xử chung dựa trên sự đồng thuận về ý chí, tình cảm, niềm tin và ý thức cộng đồng, nhờ đó các thành viên của cộng đồng cảm thấy có sự gắn kết họ với cộng đồng và với các thành viên khác của cộng đồng” (Phạm Hồng Tung, 2009).
Theo Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê, 2005), cộng đồng có nghĩa là “cùng chung với nhau”, tức là “toàn thể những người cùng sống, có những điểm giống nhau, gắn bó thành một khối trong sinh hoạt xã hội”. Còn Collins dictionary(2) cho rằng “Cộng đồng là tất cả những người sống ở một khu vực hoặc địa điểm cụ thể”, “Cộng đồng là một nhóm người giống nhau về mặt nào đó”. Hay theo Cambridge dictionary(3) “Cộng đồng là những người sống trong một khu vực cụ thể hoặc những người được coi là một đơn vị vì lợi ích chung, nhóm xã hội hoặc quốc tịch của họ”. Còn theo Tiêu chuẩn Quốc gia, yêu cầu về chất lượng dịch vụ của du lịch cộng đồng (TCVN 13259:2020) “Cộng đồng là một tập hợp những chủ thể văn hóa và (2) https://www.com/dictionary/english/community (3) https://dictionary.org/dictionary/english/community 18 những người cùng cư trú ở một khu vực địa lý, có những đặc tính chung về xã hội, cùng nhau giữ gìn những di sản văn hóa mà họ coi đó là bản sắc văn hóa của mình” (Bộ Khoa học và Công nghệ, 2020).
Hay cộng đồng là một tập hợp xã hội của các cá nhân sống trong một môi trường chung, thường chia sẻ các quan tâm chung. Trong cộng đồng, có kế hoạch, niềm tin, các ưu tiên, nhu cầu, rủi ro và một số điều kiện khác có thể xuất hiện và ảnh hưởng đến đặc điểm và sự thống nhất của các thành viên trong cộng đồng. Theo Fichter (2012), cộng đồng có bốn yếu tố chính: 1. Mối quan hệ cá nhân mật thiết, gặp gỡ trực tiếp, trung thực và chân thành, dựa trên các nhóm nhỏ kiểm soát mối quan hệ cá nhân; 2.
Có sự liên kết khắn khít với nhau về tình cảm, cảm xúc của mỗi cá nhân khi họ thực hiện các công việc hoặc nhiệm vụ cụ thể; 3. Có sự dấn thân hoặc cam kết thực hiện các giá trị xã hội; 4. Ý thức đoàn kết tập thể. Cộng đồng hình thành dựa trên các mối quan hệ giữa cá nhân và tập thể, chủ yếu là dựa trên các mối quan hệ cảm xúc.
Cộng đồng có sự liên kết và gắn kết nội tại không phải do các quy tắc rõ ràng và thành văn, mà do các mối quan hệ sâu sắc, được coi là một hằng số văn hóa. Trong thời gian qua, đã có nhiều công trình nghiên cứu về cộng đồng, theo kết quả tìm kiếm từ trang Web of science (đến tháng 12/2023) cho từ khóa “Community research”, có 348.187 kết quả nghiên cứu. Các nghiên cứu phần lớn xoay quanh các vấn đề như: nghiên cứu về sức khỏe cộng đồng; nghiên cứu xóa đói giảm nghèo trong cộng đồng; nghiên cứu các chính sách phát triển cộng đồng; gìn giữ các giá trị văn hóa trong cộng đồng; nghiên cứu về du lịch cộng đồng,… Và trong các chính sách phát triển cộng đồng, phần lớn tập trung vào các mục tiêu như: phát triển sản xuất, tăng thu nhập, xóa đói, giảm nghèo, nâng cao chất lượng cuộc sống về mặt kinh tế cho cộng đồng; nâng cao năng lực cho cộng đồng trong việc tổ chức phát triển kinh tế - xã hội; xây dựng cơ sở hạ tầng, cải thiện điều kiện sinh hoạt, ăn ở, di chuyển, và các dịch vụ khác trong cộng đồng; nâng cao trình độ dân trí; bảo vệ sức khỏe; bảo vệ tài nguyên, môi trường, và giảm thiểu những tác động của thiên tai. Trong các mục nêu trên, thì việc phát triển du lịch cộng đồng có thể giúp chính quyền các địa phương dễ dàng thực hiện những mục tiêu về phát triển cộng đồng, góp phần phát triển bền 19 vững và tạo ra nhiều sản phẩm du lịch độc đáo, đặc trưng cho mỗi địa phương.
Do vậy, có thể hiểu cộng đồng là nhóm người sống và hoạt động trong cùng một khu vực địa lý, cùng chia sẻ các giá trị, quan điểm và mối quan tâm chung. Cộng đồng có thể hình thành dựa trên mối quan hệ cá nhân mật thiết, sự liên kết về công việc, cảm xúc, và cam kết thực hiện các giá trị xã hội, điều này tạo nên một không gian văn hóa và tinh thần chung. Trên thực tế, cộng đồng dân cư đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế, xã hội và du lịch của mỗi quốc gia, vùng và địa phương, cung cấp các dịch vụ lưu trú, ăn uống, tham quan, mua sắm,… và thu hút khách du lịch đến tham quan, tìm hiểu và trải nghiệm. Du lịch cộng đồng 1.
Khái niệm du lịch cộng đồng Là một loại hình đang dần trở thành xu hướng du lịch mới, được nhiều du khách lựa chọn, du lịch cộng đồng (hay còn gọi là du lịch dựa vào cộng đồng) không chỉ đơn thuần là việc khám phá các điểm đến mới mà còn là cơ hội để du khách tương tác sâu hơn với cộng đồng địa phương, và cũng là một trong những giải pháp rất tốt cho việc phát triển du lịch bền vững (Stone, 2011). Thuật ngữ du lịch cộng đồng có nguồn gốc từ mô hình du lịch làng bản trong những năm 1970, khi du lịch cộng đồng chủ yếu được xem như một cách tiếp cận thay thế cho du lịch đại chúng (Giampiccoli, 2012; Telfer, 2009), chúng đã xuất hiện và phát triển mạnh mẽ tại các quốc gia Mỹ Latinh, Châu Úc, Châu Phi,. trong thập kỷ 80 và 90. Từ đó, nó đã trở thành một khái niệm phổ biến và được ứng dụng rộng rãi trên toàn cầu nhờ vào những lợi ích vượt trội mà nó mang lại.
Tại Việt Nam nói riêng và trên thế giới nói chung, du lịch cộng đồng ngày càng nhận được nhiều sự quan tâm từ phía du khách, chính quyền địa phương, người dân, và các bên liên quan khác. Tùy theo góc độ nghiên cứu, các quan điểm khác nhau mà du lịch cộng đồng cũng có nhiều khái niệm khác nhau. Theo tiêu chuẩn du lịch cộng đồng ASEAN, “Du lịch cộng đồng là hoạt động du lịch do cộng đồng sở hữu và điều hành, quản lý hoặc điều phối ở cấp cộng đồng, nhằm góp phần mang lại hạnh phúc cho cộng đồng thông qua hỗ trợ sinh kế bền vững và bảo vệ các truyền thống văn hóa 20 xã hội có giá trị, cũng như tài nguyên di sản văn hóa và thiên nhiên” (ASEAN, 2016). Còn theo (APEC, 2009), “Du lịch cộng đồng là một công cụ phát triển cộng đồng, giúp tăng cường khả năng quản lý tài nguyên du lịch của cộng đồng nông thôn, đồng thời đảm bảo sự tham gia của cộng đồng địa phương.
Du lịch cộng đồng có thể giúp cộng đồng địa phương trong việc tạo thu nhập, đa dạng hóa nền kinh tế địa phương, bảo tồn văn hóa, bảo vệ môi trường và cung cấp các cơ hội giáo dục”. Hay theo UNWTO “Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch do cộng đồng địa phương sở hữu và quản lý, nơi du khách lưu trú cùng gia đình địa phương, tìm hiểu truyền thống địa phương và tham gia các hoạt động địa phương”. Còn Denman (2001) cho rằng “du lịch cộng đồng là một quá trình phát triển, trong đó cộng đồng tích cực tham gia vào việc quản lý và phát triển du lịch, và phần lợi ích tối đa từ sự phát triển đó vẫn thuộc về cộng đồng”. Tại Việt Nam, du lịch cộng đồng cũng có nhiều quan điểm, khái niệm khác nhau, cụ thể như: “Du lịch cộng đồng là phương thức phát triển du lịch trong đó cộng đồng dân cư tổ chức cung cấp các dịch vụ để phát triển du lịch, đồng thời tham gia bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và môi trường, đồng thời cộng đồng được hưởng quyền lợi về vật chất và tinh thần từ phát triển du lịch và bảo tồn tự nhiên” (Võ Quế, 2006).
Còn theo Tiêu chuẩn Quốc gia, yêu cầu về chất lượng dịch vụ của du lịch cộng đồng (TCVN 13259:2020) “Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch được phát triển trên cơ sở các giá trị văn hóa của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi” (Bộ Khoa học và Công nghệ, 2020). Hay theo Luật Du lịch Việt Nam, “Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch được phát triển trên cơ sở các giá trị văn hóa của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi” (Quốc Hội, 2017). Mặc dù có nhiều quan điểm khác nhau, nhưng hầu hết các nhà nghiên cứu đều có điểm tương đồng rằng du lịch cộng đồng là loại hình du lịch được tổ chức, quản lý bởi cộng đồng địa phương, nhằm nhằm bảo tồn và phát triển văn hóa, môi trường, cũng như tạo ra thu nhập bền vững cho cộng đồng. Du lịch cộng đồng không chỉ là cơ hội để du khách tham quan, khám phá cuộc 21 sống thực tế của cư dân các địa phương, trải nghiệm các nền văn hóa đặc trưng, tham gia vào các hoạt động tình nguyện,… mà còn là phương tiện để thúc đẩy sự phát triển kinh tế và xã hội ở các khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa.
Từ đó giúp cho mối quan hệ giữa du khách, cộng đồng địa phương trở nên gần gũi hơn và bền vững hơn, tạo ra những trải nghiệm du lịch ý nghĩa và sâu sắc hơn cho du khách.