Lêi c¶m ¬n T«i xin bµy tá lßng biÕt ¬n ch©n thµnh tíi tÊt c¶ c¸c thÇy c« gi¸o cña t«i. T«i ®Æc biÖt ch©n thµnh c¶m ¬n tíi Phã gi¸o s, TiÕn sü NguyÔn V¨n Bµng – Phã trëng khoa Nhi bÖnh viÖn B¹ch Mai ®ång thêi lµ ngêi thÇy ®· tËn t×nh chØ b¶o t«i trong qu¸ tr×nh häc tËp vµ trùc tiÕp híng dÉn t«i hoµn thµnh khãa luËn nµy. T«i còng xin göi lêi c¶m ¬n tíi c¸c thÇy c« gi¸o bé m«n Nhi còng nh tÊt c¶ c¸c thÇy c« cña trêng §¹i häc Y Hµ Néi, ®· gióp t«i cã kiÕn thøc ®Ó thùc hiÖn khãa luËn nµy. T«i xin göi lêi c¶m ¬n Ban gi¸m hiÖu, phßng §µo t¹o ®¹i häc trêng §¹i häc Y Hµ Néi ®· t¹o ®iÒu kiÖn cho t«i thùc hiÖn khãa luËn nµy.
T«i xin c¶m ¬n th viÖn trêng §¹i häc Y Hµ Néi, kho lu tr÷ hå s¬ bÖnh viÖn B¹ch Mai ®· cho phÐp vµ t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó t«i hoµn thµnh khãa luËn nµy. Cuèi cïng t«i xin c¶m ¬n tíi nh÷ng ngêi th©n trong gia ®×nh ®· t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi nhÊt cho t«i ®Ó t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi nµy. T«i xin ch©n thµnh c¶m ¬n. Hµ Néi ngµy 14 th¸ng 5 n¨m 2010.
Sinh viªn Hµ ThÞ Nga ®Æt vÊn ®Ò Héi chøng thËn h lµ t×nh tr¹ng bÖnh lý thêng gÆp trong c¸c bÖnh lý ë trÎ em. Theo c¸c nghiªn cøu t¹i ViÖt Nam, tû lÖ bÞ héi chøng thËn h ë trÎ em t¹i c¸c bÖnh viÖn trÎ em vµ bÖnh viÖn ®a khoa khu vùc chiÕm 0,5 – 1% tæng sè bÖnh nh©n cña khoa Nhi vµ chiÕm tõ 10 – 30% trong tæng sè trÎ em bÞ bÖnh thËn[1][2]. Theo nghiªn cøu cña L.Trµ vµ CS, riªng t¹i viÖn Nhi sè bÖnh nh©n bÞ héi chøng thËn h tiªn ph¸t chiÕm 2,84% tæng sè bÖnh nh©n néi tró cña viÖn vµ chiÕm gÇn 50% tæng sè bÖnh nh©n cña khoa ThËn[18]. Héi chøng thËn h ë trÎ em gÆp chñ yÕu lµ héi chøng thËn h tiªn ph¸t chiÕm trªn 90% tæng sè bÖnh nh©n thËn h- [12].
BÖnh diÔn biÕn tõng ®ît vµ kÐo dµi trong nhiÒu n¨m do vËy viÖc theo dâi vµ ®iÒu trÞ cho trÎ ®Ó h¹n chÕ t¸i ph¸t bÖnh vµ ®Ó trÎ ph¸t triÓn b×nh thêng lµ rÊt quan träng. §Õn nay ë ViÖt Nam ®· cã nhiÒu nghiªn cøu vÒ héi chøng thËn h tiªn ph¸t ë trÎ em nh cña T¹ ThÞ Hßa (1981), NguyÔn TiÕn Dòng (1982), Ph¹m ThÕ Th¹ch (2006)… C¸c ®Ò tµi nghiªn cøu nµy tËp trung nghiªn cøu vÒ mét sè khÝa c¹nh kh¸c nhau cña bÖnh. §Ó xem xÐt tæng qu¸t h¬n vÒ héi chøng thËn h tiªn ph¸t chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi: “Nghiªn cøu ®Æc ®iÓm l©m sµng, cËn l©m sµng vµ diÔn biÕn theo ®ît ®iÒu trÞ cña héi chøng thËn h tiªn ph¸t ë trÎ em t¹i khoa nhi bÖnh viÖn B¹ch Mai trong 3 n¨m tõ 2007 ®Õn 2009”nh»m môc ®Ých: 1. Nghiªn cøu c¸c biÓu hiÖn l©m sµng vµ cËn l©m sµng cña héi chøng thËn h tiªn ph¸t ë trÎ em lóc nhËp viÖn t¹i khoa Nhi bÖnh viÖn B¹ch Mai.
Kh¶o s¸t sù biÕn ®æi vÒ l©m sµng vµ cËn l©m sµng cña c¸c bÖnh nhi trªn trong qu¸ tr×nh ®iÒu trÞ néi tró t¹i viÖn. CH¦¥NG 1: TæNG QUAN TµI LIÖU 1. LÞCH Sö NGHI£N CøU HéI CHøNG THËN H¦ §Çu thÕ kû XIX, c¸c bÖnh thËn viªm ®îc gäi lµ bÖnh Bright, do «ng lµ ngêi ®Çu tiªn m« t¶ l©m sµng vµ gi¶i phÉu bÖnh lý cña bÖnh nµy. Tuy nhiªn cã nhiÒu bÖnh nh©n cã biÓu hiÖn gièng bÖnh Bright nhng khi mæ tö thi l¹i kh«ng thÊy h×nh ¶nh cña thËn viªm.
N¨m 1905, Friedrich Von Muller ®a ra thuËt ng÷ thËn h (nephrosis) ®Ó chØ c¸c qu¸ tr×nh bÖnh lý ë thËn cã tÝnh chÊt tho¸i hãa mµ kh«ng do viªm. N¨m 1913, Munk ®a ra thuËt ng÷ “thËn h nhiÔm mì”( lipoid nephrosis). N¨m 1914, Volhard vµ Fahr cho r»ng thËn h lµ bÖnh cña èng thËn, v× nhËn thÊy tho¸i hãa mì ë èng thËn.Epstein nªu nhËn xÐt vÒ sù biÕn ®æi protid vµ lipid trong m¸u cña bÖnh nh©n vµ cho r»ng bÖnh thËn h cã liªn quan tíi rèi lo¹n chøc n¨ng tuyÕn gi¸p. N¨m 1928, Govert ë Bruxelle vµ 1929 Bell ë Mü cho r»ng tæn th¬ng chñ yÕu ë bÖnh thËn h lµ ë cÇu thËn.
Quan ®iÓm nµy ®· ®îc kh¼ng ®Þnh nhê nh÷ng nghiªn cøu vÒ siªu cÊu tróc cña cÇu thËn nhê nh÷ng tiÕn bé vÒ kü thuËt sinh thiÕt thËn vµ kÝnh hiÓn vi ®iÖn tö vµ miÔn dÞch huúnh quang. Tuy nhiªn, trong nhiÒu trêng hîp sù ph©n ®Þnh ranh giíi gi÷a thËn h vµ thËn viªm rÊt khã kh¨n. V× vËy ngêi ta ®a ra thuËt ng÷ héi chøng thËn h. Héi chøng thËn h lµ héi chøng sinh hãa l©m sµng gåm c¸c triÖu chøng sau: Phï Protein niÖu ≥ 50mg/kg/24h hay ≥ 40mg/m² da/ 24h Albumin ≤ 25 g/lÝt.
Protein m¸u £ 50 g/ lÝt T¨ng lipid vµ cholesterol m¸u Trong tÊt c¶ c¸c dÊu hiÖu trªn th× hai dÊu hiÖu b¾t buéc lµ protein niÖu nhiÒu vµ albumin m¸u gi¶m[1][2]. MéT Sè §ÆC §IÓM DÞCH TÔ HäC HéI CHøNG THËN H¦ TI£N PH¸T ë TRÎ EM 1. Ph©n bè Tû lÖ m¾c héi chøng thËn h kh¸c nhau gi÷a c¸c vïng trªn thÕ giíi. ë Nigeria héi chøng thËn h chiÕm 2,4% bÖnh nh©n vµo viÖn, ë Uganda lµ 2,9% trong khi ®ã tû lÖ nµy ë B¾c Mü chØ lµ 0,03 - 0,12%[1] Theo Lª Nam Trµ vµ CS tû lÖ bÖnh thËn h trong kho¶ng 10 n¨m( 1974-1985) t¹i viÖn b¶o vÖ søc kháe trÎ em Hµ Néi lµ 2,8%[16].
Tuæi m¾c bÖnh HÇu hÕt c¸c nghiªn cøu ®Òu chØ ra r»ng ®é tuæi m¾c bÖnh chñ yÕu lµ løa tuæi tiÒn häc ®êng vµ häc ®êng (5 – 10 tuæi), trong khi ®ã tû lÖ m¾c bÖnh nµy ë ch©u ¢u chñ yÕu lµ tõ 1 – 6 tuæi[2]. Trong mét nghiªn cøu cña Lª Nam Trµ vµ CS thèng kª trong 2 n¨m 1974 – 1975 th× ®é tuæi trung b×nh lµ 9,2 trong ®ã nhá tuæi nhÊt lµ 2 tuæi vµ lín nhÊt lµ 15 tuæi[17]. Giíi Theo c¸c t¸c gi¶ trong vµ ngoµi níc ®Òu thèng nhÊt r»ng bÖnh gÆp chñ yÕu ë trÎ trai. Tû lÖ nam/n÷ dao ®éng tõ 2 – 3/1[1].
Theo nghiªn cøu cña NguyÔn Ngäc S¸ng tû lÖ nam/n÷ lµ 4/1[13], cßn theo Lª ThÞ Hång §iÖp tû lÖ nµy lµ 2,6/1[9]. PH¢N LO¹I HéI CHøNG THËN H¦ 1. Ph©n lo¹i theo nguyªn nh©n Dùa theo nguyªn nh©n, héi chøng thËn h ®îc chia lµm 3 d¹ng sau: - Héi chøng thËn h bÈm sinh: bÖnh xuÊt hiÖn trong vßng 3 th¸ng ®Çu sau sinh.- Héi chøng thËn h tiªn ph¸t: héi chøng thËn h mµ nguyªn nh©n kh«ng râ rµng. §©y lµ d¹ng rÊt thêng gÆp ë trÎ em.
Trong héi chøng thËn h tiªn ph¸t, chóng ta gÆp 2 thÓ l©m sµng: + Héi chøng thËn h tiªn ph¸t ®¬n thuÇn hay cßn gäi héi chøng thËn h nhiÔm mì: Lµ biÓu hiÖn héi chøng thËn h tiªn ph¸t thêng gÆp víi tæn th¬ng cÇu thËn tèi thiÓu, kh«ng kÌm theo c¸c biÓu hiÖn cña viªm thËn nh hång cÇu niÖu, t¨ng huyÕt ¸p, t¨ng ure. ThÓ nµy thêng ®¸p øng tèt víi ®iÒu trÞ b»ng corticoid. + Héi chøng thËn h tiªn ph¸t kh«ng ®¬n thuÇn hay héi chøng thËn h kÕt hîp: TriÖu chøng l©m sµng vµ xÐt nghiÖm c¬ b¶n gièng héi chøng thËn h tiªn ph¸t thÓ ®¬n thuÇn nhng kÌm theo héi chøng viªm cÇu thËn cÊp. Tæn th¬ng m« bÖnh häc hay gÆp lµ thÓ tæn th¬ng t¨ng sinh gian m¹ch hoÆc x¬ cøng mét phÇn hoÆc toµn bé.
ThÓ nµy thêng ®¸p øng víi corticoid kÐm h¬n thÓ ®¬n thuÇn - Héi chøng thËn h thø ph¸t: lµ héi chøng thËn h xuÊt hiÖn sau c¸c t×nh tr¹ng bÖnh lý kh¸c nh trong c¸c bÖnh hÖ thèng , c¸c bÖnh nhiÔm khuÈn hay c¸c bÖnh rèi lo¹n chuyÓn hãa… 1. Ph©n lo¹i theo tæn th¬ng m« bÖnh häc Theo tæn th¬ng m« bÖnh häc héi chøng thËn h ®îc ph©n chia thµnh c¸c thÓ sau: - Héi chøng thËn h víi tæn th¬ng cÇu thËn tèi thiÓu. - Héi chøng thËn h víi tho¸i hãa hyalin hoÆc x¬ cøng cÇu thËn tõng phÇn hoÆc côc bé. - Héi chøng thËn h víi t¨ng sinh gian m¹ch.
- Héi chøng thËn h ngoµi mµng. - Héi chøng thËn h t¨ng sinh mµng. SINH Lý BÖNH HéI CHøNG THËN H¦ TI£N PH¸T 1. Protein niÖu Ø B×nh thêng, mµng läc cÇu thËn ng¨n c¶n kh«ng cho c¸c ®¹i ph©n tö protein ®i qua nhê cÊu tróc ®Æc biÖt cña mµng läc cÇu thËn víi 3 líp[3]: + Líp tÕ bµo néi m« mao m¹ch.
Trªn tÕ bµo cña c¸c tÕ bµo néi m« mao m¹ch cã nh÷ng lç thñng ®êng kÝnh 160A. + Mµng ®¸y cã b¶n chÊt lµ mét m¹ng líi sîi collagen vµ proteoglycan, cã c¸c lç nhá ®êng kÝnh 110A tÝch ®iÖn ©m. + Líp tÕ bµo biÓu m« (l¸ trong) cña bao Bowman: ®©y lµ líp tÕ bµo cã ch©n, gi÷a c¸c tua nhá cã c¸c khe nhá cã ®êng kÝnh kho¶ng 70- 75 A. Mµng läc cÇu thËn lµ mét mµng cã tÝnh thÊm chän läc rÊt cao chØ cho phÐp nh÷ng chÊt cã ®êng kÝnh díi 70A ®i qua mµng.
§ång thêi c¸c ph©n tö cã kÝch thíc trung gian nh- ng mang ®iÖn tÝch ©m nh albumin khã ®i qua mµng h¬n lµ c¸c ph©n tö kh«ng mang ®iÖn tÝch. Ø Trong héi chøng thËn h c¸c ph©n tö protein ®Æc biÖt lµ albumin qua ®îc mµng läc lµ do hai c¬ chÕ: + BiÕn ®æi cÊu tróc cña mµng läc, më réng lç läc. + Do mÊt ®iÖn tÝch ©m ë mµng ®¸y cuén m¹ch cÇu thËn hoÆc ë protein mµ c¬ chÕ hiÖn nay cha s¸ng tá. Gi¶m protein vµ albumin m¸u C¬ chÕ chñ yÕu cña hiÖn tîng nµy lµ do mÊt protein qua níc tiÓu.
Ngoµi ra, nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu thÊy cã sù t¨ng gi¸ng hãa albumin ë èng thËn. Kh¶ n¨ng mÊt protein qua ®êng ruét còng ®îc ®Ò cËp ®Õn nhng kh«ng ®¸ng kÓ. + Do gi¶m protid m¸u nªn kh¶ n¨ng tæng hîp protein nhÊt lµ albumin ë gan t¨ng lªn tuy nhiªn sù t¨ng tæng hîp nµy kh«ng bï ®¾p ®îc lîng protein mÊt qua níc tiÓu. + Theo mét nghiªn cøu cña N.Dòng còng chØ ra r»ng, sù gi¶m protid m¸u vµ albumin m¸u cã mèi liªn quan tíi lîng protein niÖu.
Lîng protein niÖu cµng cao th× protein vµ albumin m¸u cµng gi¶m[8]. T¨ng lipid vµ cholesterol m¸u - T¨ng tæng hîp lipoprotein ë gan do gi¶m protid vµ albumin huyÕt t¬ng. - Do t¨ng apolipoprotein B100, lµm t¨ng protein vËn chuyÓn cholesterol. - Do gi¶m gi¸ng hãa lipid, v× ho¹t tÝnh men lipoproteinlypase vµ lecithin-cholesterol acyltranferase gi¶m do mÊt qua níc tiÓu.
KÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh nµy lµ lµm t¨ng sù h×nh thµnh c¸c m¶ng x¬ v÷a vµ t¨ng sù ngng tËp tiÓu cÇu cã thÓ g©y ra biÕn chøng t¾c m¹ch[5]. C¬ chÕ phï trong héi chøng thËn h Ø C¬ chÕ phï rÊt phøc t¹p vµ còng cha s¸ng tá, cã 3 yÕu tè tham gia vµo c¬ chÕ phï ®ã lµ: + MÊt c©n b»ng lùc Starling do gi¶m protid, nhÊt lµ albumin m¸u lµm gi¶m ¸p lùc keo.