Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Vấn đề khó khăn tâm lý không phải là vấn đề mới, thế nên trong các công trình nghiên cứu của tâm lý học đã có nhiều tác giả nghiên cứu về vấn đề này từ nhiều góc nhìn khác nhau, với nhiều đối tượng khác nhau, ở nhiều địa bàn khác nhau… những nghiên cứu về KKTL trong nghề dạy học cũng đã có nhiều tác giả trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu. Trong đó những nghiên cứu về KKTL khi giải quyết THSP của SV còn chưa nhiều. Do giới hạn phạm vi nghiên cứu của đề tài, nên chúng tôi tập trung trình bày một số công trình nghiên cứu tiêu biểu về vấn đề này.
Những nghiên cứu về khó khăn tâm lý Đã có nhiều công trình trong và ngoài nước nghiên cứu về KKTL như: * Ở nước ngoài: D.Torrington cho rằng có một số vấn đề chung hay làm giảm hiệu quả trong tương tác, đó chủ yếu là những cung cách người ta hay chọn để nghe điều họ muốn nghe. Căn cứ phán đoán là lập trường của một người khi nhìn một vấn đề và nhận thức về vấn đề sẽ được hình thành qua viễn cảnh đó chứ không phải qua sự thật “trừu tượng”. Ấn tượng sẵn là sự dự kiến chuẩn mực hóa về những người có một số nét đặc trưng nổi bật, như suy nghĩ mọi nhà toán học đều kém trong việc sử dụng ngôn ngữ… điều này rõ ràng là không có căn cứ, nhưng chúng ta đang ngả về thiên hướng có thể thích nghe một người nào đó nói ra điều chúng ta mong chờ, chứ không phải điều họ muốn nói [31, tr.22] 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.Đavưđôp cho rằng đối với học sinh các lớp khác nhau, việc giải bài tập có khó khăn đặc biệt… Số lượng các trường hợp giải được bài tập bằng số ít hơn so với giải bài tập tình huống. Ở đây có liên quan đến các trở ngại lớn của việc đưa chúng về dạng bài tập so với các bài tập tình huống.
Bài tập tình huống với trẻ em bằng cách này hay cách khác hình dung về các sự vật cụ thể và điều đó làm cho các em dễ dàng hơn khi đưa nó về dạng bài tập… [9, tr.Cancalich trong nghiên cứu của mình đã đưa ra một số khó khăn trong giao tiếp của SV sư phạm như: Không biết cách dàn xếp, tổ chức một cuộc tiếp xúc, không hiểu đặc điểm của đối tượng giao tiếp, thụ động trong giao tiếp, có tâm trạng lo lắng sợ hãi, lúng túng khi điều khiển trạng thái tâm lý bản thân trong giao tiếp, mối quan hệ qua lại chưa được xây dựng linh hoạt, bắt chước máy móc cách ứng xử của người giáo viên khác.38] * Ở trong nước: Năm 1996, trong luận án “Nghiên cứu những trở ngại tâm lý trong giao tiếp của SV với học sinh khi thực tập tốt nghiệp” tác giả Nguyễn Thị Thanh Bình đã đưa ra khái niệm, chỉ ra bản chất, biểu hiện, nguyên nhân, phân loại những trở ngaị tâm lý đến hiệu quả của quá trình giao tiếp, đồng thời bước đầu thử nghiệm thành công biện pháp tác động nhằm khắc phục những trở ngại tâm lý trong giao tiếp. Tác giả đã phát hiện được 8 trở ngại tâm lý: lúng túng khi điều khiển giao tiếp của học sinh; sợ mắc sai lầm sư phạm; không trùng hợp tâm thế giữa SV và học sinh; chưa làm chủ được trạng thái tâm lý của bản thân; thiếu tiếp xúc với học sinh; hiểu biết chưa đầy đủ về học sinh… [4, tr.28] Trong cuốn “Hoạt động sư phạm là quá trình sáng tạo” (1981) các tác giả của Viện nghiên cứu Đại học và Trung học chuyên nghiệp đã khẳng định 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khó khăn điển hình nhất của giáo viên trong giai đoạn công tác đầu tiên là kém khả năng điều khiển những trạng thái tâm sinh lý của bản thân và thiếu cảm hứng sáng tạo trong giờ học, thiếu tự tin trong giao tiếp với học sinh, không biết khắc phục cảm giác khó chịu, trong môi trường làm việc với nhiều người, trong tiếp xúc trực tiếp với họ… do không biết điều chỉnh bộ máy tâm sinh lý, đặc biệt trong môi trường công tác với nhiều người, nên xuất hiện trạng thái xúc động mạnh, cảm giác không thỏa mãn với bản thân mình, rồi tiếp đến tình trạng chóng bị mệt mỏi vì thể lực căng thẳng… [35, tr.13] Tác giả Nguyễn Văn Lê trong cuốn “Sự giao tiếp sư phạm” cho rằng có các trở ngại trong giao tiếp sư phạm như: Sự quá chênh lệch giữa người phát và người thu (tuổi tác, cương vị, môi trường xã hội – văn hóa); Khả năng xây dựng và trình bày bản thông điệp của người diễn đạt thông tin (nói rõ ràng, diễn cảm, biểu cảm được thái độ, đáp ứng trúng các đặc điểm tâm lý của người nghe, duy trì được sự chú ý của đối tượng…); Các trạng thái sinh lí hiện hữu của những người đối thoại; Các yếu tố tâm lý (những chấn thương tình cảm, những sự khác nhau về chính kiến, những xung đột, những sự tưởng tượng, sự đánh giá về người khác, những định kiến); Các trở ngại do môi trường tự nhiên, xã hội.71] Tóm lại, trong những nghiên cứu trên về KKTL ở các hoạt động thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, các tác giả trong và ngoài nước đã đề cập đến những KKTL, những biểu hiện cụ thể của những KKTL và nguyên nhân làm nảy sinh những khó khăn tâm lý. Kết quả nghiên cứu của những công trình trên đã góp phần không nhỏ cho việc tìm hiểu những KKTL của cá nhân trong các hoạt động khác nhau. Chúng tôi đã tiếp thu ý kiên của các tác giả từ những công trình nghiên cứu trên để vận dụng vào việc nghiên cứu những KKTL của SV khi giải quyết THSP.
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Những nghiên cứu về khó khăn tâm lý của sinh viên trong khi giải quyết tình huống sư phạm. * Những nghiên cứu ở nước ngoài: Ph.Gônôbôlin cho rằng người giáo viên cần phải có những phẩm chất tâm lý nhất định, nếu thiếu các phẩm chất tâm lý này thì họ gặp nhiều khó khăn về tâm lý trong công tác dạy học và giáo dục học sinh. Tác giả còn khẳng định những phẩm chất có ý nghĩa lớn trong đời sống và hoạt động của người giáo viên là sự suy nghĩ thận trọng, tính lạc quan sư phạm và sự gần gũi chân thành đối với trẻ, thể hiện ở lòng thương yêu trẻ và có khả năng hòa mình vào cuộc sống của các em, hiểu rõ tâm tư tình cảm của các em, đồng thời cũng trẻ trung như các em một cách đúng lúc.
Nếu làm được như vậy, điều này sẽ được củng cố dần dần trong tính cách, nó sẽ tạo khả năng cho người giáo viên dễ dàng nắm vững hoạt động sư phạm của mình. Như vậy, nếu người giáo viên bị thiếu hụt về những phẩm chất tâm lý cá nhân như trên sẽ tạo ra những KKTL trong hoạt động sư phạm của mình.Kixêgôv khi phân tích về hoạt động sư phạm có đối tượng là con người đã khẳng định hoạt động này rất phức tạp, đòi hỏi sự sáng tạo, không thể hành động theo một khuôn mẫu cứng nhắc, mà khi xử lý các tình huống sư phạm đòi hỏi tính mềm dẻo ở mức độ cao.Bônđarepxcaia khi nói đến vấn đề chuẩn bị cho SV làm công tác giáo dục ở trường phổ thông bà đã nhấn mạnh đến vai trò của năng lực sư phạm đối với người thầy giáo. Bà cho rằng ngoài những yêu cầu về kiến thức chuyên môn phong phú, còn cần phải có năng lực giải quyết khéo léo, linh hoạt các tình huống sư phạm.28] 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong các nghiên cứu của các tác giả đều thống nhất: Tình huống sư phạm là tình huống có vấn đề nảy sinh trong quá trình dạy học và giáo dục. việc giải quyết tốt các tình huống sư phạm là thể hiện năng lực sư phạm của người giáo viên.
Khả năng giải quyết tình huống sư phạm của sinh viên còn hạn chế, cần được rèn luyện thường xuyên, liên tục. Việc nâng cao năng lực giải quyết tình huống sư phạm cho sinh viên là một nhiệm vụ chủ yếu, cần được quan tâm của nhà trường sư phạm. * Những nghiên cứu ở trong nước: Trong báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ “Một số trở ngại tâm lý trong xử lý THSP của SV ” tác giả Nguyễn Thị Thanh Bình đã phát hiện có 9 trở ngại tâm lý thường xuất hiện ở SV trường Đại học sư phạm Hà Nội khi họ tham gia hoạt động giải quyết THSP, đó là: thụ động trong giải quyết THSP, thiếu tự tin vào khả năng của bản thân, không hứng thú với việc giải quyết THSP, sợ mắc sai lầm khi giải quyết THSP, chưa làm chủ được trạng thái cảm xúc và hành vi của bản thân, chưa nắm được quy trình giải quyết THSP, lúng túng khi giải quyêt THSP, khó huy động kiến thức và kinh nghiệm vào giải quyết THSP, ngại ngùng khi đứng ở vị trí người giáo viên… Mức độ biểu hiện của các trở ngại tâm lý khác nhau là khác nhau. Có nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan gây ra trở ngại tâm lý ở SV khi giải quyết THSP, nguyên nhân chủ quan ảnh hưởng nhiều hơn nguyên nhân khách quan.
Đề tài cũng đã có những tác động thử nghiệm nhằm hạn chế những trở ngại tâm lý cho SV khi giải quyết THSP và đã thu được kết quả tốt. Mức độ trở ngại tâm lý ở SV sau thời gian thử nghiệm có giảm đi rõ rệt. [5] Trong nghiên cứu “Những KKTL trong việc giải quyết THSP của SV dân tộc Khmer Khoa sư phạm, trường Đại học An Giang” của Trần 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thị Huyền đã chỉ ra những biểu hiện của KKTL ở SV khi giải quyết THSP đó là: chưa biết cách vận dụng những kiến thức đã học vào việc giải quyết THSP; thụ động trong giờ học; lúng túng khi giáo viên yêu cầu đưa ra cách giải quyết THSP; chưa tự giác đưa ra cách giải quyết THSP… tổ chức quá trình thực nghiệm bằng cách cung cấp kiến thức, hình thành kĩ năng giải quyết THSP và đo kết quả thay đổi ở SV sau khi thực nghiệm kết thúc [15]. Trong luận án tiến sĩ của Đoàn Thị Tỵ năm 2008 đã chỉ ra được 18 KKTL trong việc giải quyết THSP của SV Đại học Hải Phòng.
Những KKTL này được thể hiện ở ba mặt: Nhận thức, thái độ và hành vi.