Luận Án Về Ẩn Dụ Ý Niệm Tình Yêu Trong Truyện Ngắn Anh Việt

Chuyên khảo phân tích Luận án ẩn dụ ý niệm về tình yêu trong truyện ngắn anh việt, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Đinh Thị Hương
• Người hướng dẫn: Hà Quang Năng
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu
• Đề tài: Ẩn Dụ Ý Niệm Về Tình Yêu Trong Truyện Ngắn Anh - Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm về tình yêu
• 1.2. Cơ sở lý luận về ẩn dụ ý niệm
• 1.3. NNH đối chiếu và đối chiếu các ngôn ngữ
• 1.4. Cơ sở lý luận về văn hoá Việt – Anh
• 2. Chương 2: ẨN DỤ CẤU TRÚC VỀ TÌNH YÊU TRONG TRUYỆN NGẮN ANH - VIỆT
• 2.1. Hệ thống ẨN DỤ CẤU TRÚC về tình yêu
• 2.2. Các lược đồ hình ảnh cơ bản trong ẩn dụ cấu trúc tình yêu
• 2.2.1. Lược đồ hình ảnh ĐƯỜNG DẪN (PATH)
• 2.2.2. Lược đồ hình ảnh LỰC
• 2.3. Mô hình chiếu xạ giữa miền nguồn đến miền đích TÌNH YÊU
• 2.3.1. Miền nguồn KINH DOANH
• 2.3.2. Miền nguồn NGHỆ THUẬT
• 2.3.3. Miền nguồn CUỘC ĐI SĂN
• 2.4. Các đặc điểm tương đồng và dị biệt trong ẩn dụ cấu trúc về tình yêu Anh – Việt
• 2.4.1. Các đặc điểm tương đồng
• 2.4.2. Các đặc điểm dị biệt
• 3. Chương 3: ẨN DỤ BẢN THỂ VỀ TÌNH YÊU TRONG TRUYỆN NGẮN ANH - VIỆT
• 3.1. Hệ thống ẩn dụ bản thể về tình yêu
• 3.2. Lược đồ hình ảnh trong AD bản thể về tình yêu
• 3.2.1. Lược đồ hình ảnh VẬT CHỨA (CONTAINER)
• 3.2.2. Lược đồ hình ảnh VẬT THỂ (OBJECT)
• 3.3. Mô hình chiếu xạ đến miền đích TÌNH YÊU
• 3.3.1. Miền nguồn CHẤT LƯU
• 3.3.2. Miền nguồn GÁNH NẶNG
• 3.3.3. Miền nguồn CHẤT LIỆU
• 3.3.4. Miền nguồn RƯỢU
• 3.4. Tương đồng và dị biệt trong mô hình ẩn dụ bản thể và lược đồ hình ảnh về tình yêu
• 3.4.1. Các đặc điểm tương đồng
• 3.4.2. Các đặc điểm dị biệt
• 4. Chương 4: ẨN DỤ ĐỊNH HƯỚNG VỀ TÌNH YÊU TRONG TRUYỆN NGẮN ANH – VIỆT
• 4.1. Hệ thống ẩn dụ định hướng về tình yêu trong truyện ngắn Anh – Việt
• 4.2. Đối chiếu các loại ẩn dụ định hướng về tình yêu
• 4.2.1. Ẩn dụ định hướng CÓ TÌNH YÊU LÀ HƯỚNG LÊN, MẤT TÌNH YÊU LÀ HƯỚNG XUỐNG
• 4.2.2. Ẩn dụ CÓ TÌNH YÊU LÀ HƯỚNG VÀO TRONG, MẤT TÌNH YÊU LÀ HƯỚNG RA NGOÀI
• 4.2.3. AD định hướng CÓ TÌNH YÊU LÀ HƯỚNG LẠI GẦN, MẤT TÌNH YÊU LÀ HƯỚNG RA XA
• 4.3. Các đặc điểm tương đồng và dị biệt trong ẩn dụ định hướng về tình yêu
• 4.3.1. Các đặc điểm tương đồng
• 4.3.2. Các đặc điểm dị biệt
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Ẩn dụ tình yêu trong truyện ngắn Anh Việt

Ẩn dụ tình yêu là một công cụ quan trọng trong việc biểu đạt cảm xúc và tư duy của con người. Trong truyện ngắn Anh Việt, ẩn dụ được sử dụng để khắc họa sâu sắc các khía cạnh của tình yêu, từ những cảm xúc cá nhân đến những trải nghiệm văn hóa. Văn học Anh Việt đã khai thác ẩn dụ như một phương tiện để truyền tải thông điệp về tình yêu, đồng thời phản ánh sự khác biệt và tương đồng trong cách nhìn nhận tình yêu giữa hai nền văn hóa. Phân tích văn học cho thấy rằng ẩn dụ không chỉ là một công cụ ngôn ngữ mà còn là một phương tiện để hiểu sâu hơn về tư duy và văn hóa của con người.

1.1. Khái niệm ẩn dụ tình yêu

Ẩn dụ tình yêu được định nghĩa là việc sử dụng các hình ảnh, biểu tượng để diễn đạt các khái niệm trừu tượng về tình yêu. Trong truyện ngắn Anh Việt, ẩn dụ tình yêu thường được thể hiện qua các hình ảnh như hành trình, lực, và vật chứa. Những hình ảnh này không chỉ giúp người đọc cảm nhận được tình yêu một cách sinh động mà còn phản ánh cách tư duy và văn hóa của người viết. Ngôn ngữ văn học đã sử dụng ẩn dụ như một công cụ để khám phá và diễn đạt các khía cạnh phức tạp của tình yêu.

1.2. Ẩn dụ trong văn học hiện đại

Trong văn học hiện đại, ẩn dụ tình yêu được sử dụng một cách linh hoạt và đa dạng. Các tác phẩm truyện ngắn Anh Việt thường sử dụng ẩn dụ để khắc họa tình yêu như một hành trình, một cuộc săn, hoặc một tác phẩm nghệ thuật. Những ẩn dụ này không chỉ làm phong phú thêm ngôn ngữ văn học mà còn giúp người đọc hiểu sâu hơn về các khía cạnh tâm lý và văn hóa của tình yêu. Nghệ thuật kể chuyện trong văn học hiện đại đã tận dụng ẩn dụ để tạo nên những câu chuyện tình yêu đầy cảm xúc và ý nghĩa.

II. Phân tích ẩn dụ tình yêu trong truyện ngắn Anh Việt

Phân tích văn học về ẩn dụ tình yêu trong truyện ngắn Anh Việt cho thấy sự đa dạng và phong phú trong cách sử dụng ẩn dụ. Các tác phẩm văn học đã sử dụng ẩn dụ để khắc họa tình yêu như một hành trình, một cuộc săn, hoặc một tác phẩm nghệ thuật. Những ẩn dụ này không chỉ làm phong phú thêm ngôn ngữ văn học mà còn giúp người đọc hiểu sâu hơn về các khía cạnh tâm lý và văn hóa của tình yêu. Tình yêu trong văn học được thể hiện qua các biểu tượng và hình ảnh, phản ánh cách nhìn nhận và trải nghiệm tình yêu của con người.

2.1. Ẩn dụ cấu trúc về tình yêu

Ẩn dụ cấu trúc về tình yêu trong truyện ngắn Anh Việt thường được thể hiện qua các hình ảnh như hành trình, lực, và vật chứa. Những hình ảnh này không chỉ giúp người đọc cảm nhận được tình yêu một cách sinh động mà còn phản ánh cách tư duy và văn hóa của người viết. Biểu tượng tình yêu trong văn học đã được sử dụng để khắc họa tình yêu như một hành trình đầy thử thách và ý nghĩa.

2.2. Ẩn dụ bản thể về tình yêu

Ẩn dụ bản thể về tình yêu trong truyện ngắn Anh Việt thường được thể hiện qua các hình ảnh như chất lưu, gánh nặng, và chất liệu. Những hình ảnh này không chỉ giúp người đọc cảm nhận được tình yêu một cách sinh động mà còn phản ánh cách tư duy và văn hóa của người viết. Ngôn ngữ văn học đã sử dụng ẩn dụ như một công cụ để khám phá và diễn đạt các khía cạnh phức tạp của tình yêu.

III. Giá trị và ứng dụng của ẩn dụ tình yêu trong truyện ngắn Anh Việt

Ẩn dụ tình yêu trong truyện ngắn Anh Việt không chỉ có giá trị về mặt văn học mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ. Phân tích văn học về ẩn dụ tình yêu giúp người đọc hiểu sâu hơn về cách tư duy và văn hóa của con người. Tác phẩm văn học đã sử dụng ẩn dụ để khắc họa tình yêu như một hành trình, một cuộc săn, hoặc một tác phẩm nghệ thuật, tạo nên những câu chuyện tình yêu đầy cảm xúc và ý nghĩa.

3.1. Giá trị văn học

Ẩn dụ tình yêu trong truyện ngắn Anh Việt đã góp phần làm phong phú thêm ngôn ngữ văn học và khắc họa sâu sắc các khía cạnh của tình yêu. Văn học Anh Việt đã sử dụng ẩn dụ như một phương tiện để truyền tải thông điệp về tình yêu, đồng thời phản ánh sự khác biệt và tương đồng trong cách nhìn nhận tình yêu giữa hai nền văn hóa. Nghệ thuật kể chuyện trong văn học hiện đại đã tận dụng ẩn dụ để tạo nên những câu chuyện tình yêu đầy cảm xúc và ý nghĩa.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Ẩn dụ tình yêu trong truyện ngắn Anh Việt có ý nghĩa thực tiễn trong việc giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ. Phân tích văn học về ẩn dụ tình yêu giúp người đọc hiểu sâu hơn về cách tư duy và văn hóa của con người. Tác phẩm văn học đã sử dụng ẩn dụ để khắc họa tình yêu như một hành trình, một cuộc săn, hoặc một tác phẩm nghệ thuật, tạo nên những câu chuyện tình yêu đầy cảm xúc và ý nghĩa.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Ẩn dụ ý niệm về tình yêu trong truyện ngắn Anh - Việt" của nghiên cứu sinh Đinh Thị Hương (2023), thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu (Mã số: 9222024) tại Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Hà Quang Năng và TS. Nguyễn Đăng Sửu, là một công trình tiên phong tiếp cận cảm xúc con người dưới lăng kính của Ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics). Đặt trong bối cảnh bước chuyển mô thức từ xem xét ẩn dụ như một biện pháp tu từ trang trí thuần túy sang bản chất của tư duy và nhận thức, luận án đã định vị tình yêu không chỉ là rung cảm trừu tượng mà là một hệ thống ý niệm được cấu trúc hóa chặt chẽ qua kinh nghiệm tương tác vật lý và văn hóa.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ: Mặc dù Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - CMT) đã được ứng dụng rộng rãi trên thi ca, ca từ hay thành ngữ (Lakoff & Johnson, 1980; Kövecses, 1986, 2000; Phan Thế Hưng, 2008; Trần Văn Nam, 2018), ngữ liệu truyện ngắn Anh - Việt giai đoạn từ cuối thế kỷ 18 đến đầu thế kỷ 21 vẫn chưa được khảo sát và đối chiếu song song một cách hệ thống theo mô hình phân tầng đa cấp. Luận án đặt ra ba câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu trọng tâm: (1) Ý niệm tình yêu trong truyện ngắn Anh và Việt được cấu trúc hóa qua những mô hình ánh xạ và lược đồ hình ảnh nào? (2) Tỷ lệ phân bổ và cơ chế kích hoạt giữa ẩn dụ cấu trúc, ẩn dụ bản thể và ẩn dụ định hướng phản ánh tính phổ quát hay tính đặc thù văn hóa ra sao? (3) Những tương đồng và dị biệt về tri nhận nghiệm thân giữa tư duy phương Đông và phương Tây được biểu hiện như thế nào qua văn học tự sự?

Khung lý thuyết nền tảng tích hợp chặt chẽ giữa CMT của Lakoff và Johnson (1980), Lý thuyết Lược đồ hình ảnh (Image Schema Theory) của Johnson (1987) và Peña (2000, 2003), cùng Quy trình nhận diện ẩn dụ chuẩn hóa MIPVU (Steen et al., 2010). Quy mô khảo sát đạt 3.635 biểu thức ẩn dụ (BT) tình yêu (1.856 BT tiếng Việt và 1.779 BT tiếng Anh) thu thập trong khoảng thời gian từ tháng 12/2020 đến tháng 7/2021. Kết quả mang lại tác động định lượng đột phá: xác lập chi tiết tỷ lệ ẩn dụ cấu trúc chiếm ưu thế tuyệt đối ở cả hai ngôn ngữ (tiếng Việt: 53,4% với 1.417 BT; tiếng Anh: 49,6% với 1.181 BT), tiếp theo là ẩn dụ định hướng (tiếng Việt: 27,0% với 718 BT; tiếng Anh: 28,5% với 679 BT) và ẩn dụ bản thể (tiếng Việt: 19,6%; tiếng Anh: 21,9%), cung cấp cứ liệu thực nghiệm vững chắc cho ngành ngôn ngữ học đối chiếu.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu ẩn dụ trải qua bước ngoặt căn bản từ quan niệm truyền thống của Aristotle coi ẩn dụ là sự "chuyển giao tên gọi từ một sự vật sang sự vật khác" (Ricoeur, 1978) sang mô thức tri nhận. Lakoff và Johnson (1980) trong tác phẩm kinh điển Metaphors We Live By đã xác lập luận điểm mang tính cách mạng: "Ẩn dụ không đơn thuần là vấn đề về ngôn ngữ mà còn là vấn đề của tư duy và hành động". Mở rộng dòng chảy này, các nhà nghiên cứu đã phân nhánh thành nhiều hướng chuyên sâu: Grady và Johnson (1997) kết nối ẩn dụ với khoa học thần kinh; Narayanan (1997) vận dụng mô hình điện toán mô phỏng chuyển động; Fauconnier và Turner (2002) phát triển Lý thuyết Không gian pha trộn (Conceptual Blending Theory); Evans và Green (2006) hệ thống hóa vai trò của ẩn dụ trong cấu trúc tri nhận thế giới.

Trong phạm vi ẩn dụ về tình cảm, các học giả quốc tế hình thành hai luồng quan điểm đối thoại sâu sắc. Luồng quan điểm thứ nhất nhấn mạnh tính ổn định và phổ quát dựa trên bản chất sinh học đồng nhất của con người (Trim, 2007; Zhang, 2012; Li & Guo, 2006). Ngược lại, luồng quan điểm thứ hai khẳng định ẩn dụ ý niệm chịu sự quy định và biến đổi mạnh mẽ của văn hóa, lịch sử và phương thức tri nhận xã hội (Solomon, 1990; Quinn, 1991; Kövecses, 2005, 2010; Tissari, 2001; Gavelin, 2015). Đơn cử, Tissari (2001) khi khảo sát lịch đại kho ngữ liệu tiếng Anh Helsinki Corpus và Freiburg LOB đã chứng minh rằng: "Con người vẫn đang tiếp tục phát triển các ẩn dụ từ các miền nguồn không gian, thời gian và giác quan", khẳng định ẩn dụ vừa duy trì tính ổn định vừa biến thiên liên tục.

Vị thế nghiên cứu của luận án được xác lập thông qua việc giải quyết điểm giới hạn của các công trình đi trước. Khi so sánh với các nghiên cứu quốc tế song ngữ như tiếng Brazil - Đức của Schroder (2009), Anh - Ba Tư của Mashak và cộng sự (2012), hay Anh - Trung của Zitu và Zhang (2012), luận án của Đinh Thị Hương không chỉ dừng lại ở việc liệt kê danh mục miền nguồn bề mặt, mà đi sâu giải mã cơ chế vận hành của các lược đồ hình ảnh tầng sâu. Đồng thời, so với các nghiên cứu trong nước vốn tập trung vào thể loại thi ca (Võ Kim Hà, 2011; Nguyễn Thị Bích Hạnh, 2015; Phạm Thị Hương Quỳnh, 2017; Trần Văn Nam, 2018), việc định vị trên cứ liệu văn xuôi truyện ngắn hiện đại mở ra bức tranh đa diện về các miền nguồn trừu tượng gắn liền với đời sống xã hội công nghiệp và hậu hiện đại.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và kiểm chứng giá trị phổ quát của Conceptual Metaphor Theory (Lakoff & Johnson, 1980; Kövecses, 2000, 2010) trên cứ liệu ngôn ngữ loại hình học phi biến tố (tiếng Việt) đối chiếu với ngôn ngữ biến tố (tiếng Anh). Nghiên cứu khẳng định ba luận điểm lý thuyết then chốt:

1. Luận điểm về tính nghiệm thân kép (Dual Embodiment Hypothesis): Quá trình ý niệm hóa tình yêu không chỉ chịu sự chi phối bởi nghiệm thân thể chất sinh học (Individual Physical Embodiment) mà còn bị chế ước bởi nghiệm thân văn hóa cộng đồng (Cultural/Community Embodiment) như nhận định của Csordas (1994) và Quinn (1991).
2. Luận điểm về sự phân tầng chiếu xạ (Hierarchical Mapping Proposition): Ánh xạ ẩn dụ không vận hành phẳng mà theo hệ thống thứ bậc từ các lược đồ hình ảnh sơ cấp (Primary Image Schemas) như ĐƯỜNG DẪN, VẬT CHỨA, LỰC đến các miền nguồn phái sinh phức hợp như KINH DOANH, NGHỆ THUẬT, CUỘC ĐI SĂN.
3. Luận điểm về sự thích ứng lịch đại của miền nguồn (Diachronic Adaptation): Bác bỏ quan điểm cho rằng các miền nguồn là cố định, nghiên cứu chứng minh sự chuyển dịch từ các miền nguồn tự nhiên truyền thống sang các miền nguồn phản ánh cấu trúc kinh tế - xã hội hiện đại (HỢP ĐỒNG KINH DOANH, THỊ TRƯỜNG, HÀNG HÓA).

                  ┌──────────────────────────────────────────────┐
                  │          TRẢI NGHIỆM THỰC TẠI                │
                  │   (Nghiệm thân Thể chất & Văn hóa Xã hội)    │
                  └──────────────────────┬───────────────────────┘
                                         │
                                         ▼
                  ┌──────────────────────────────────────────────┐
                  │       LƯỢC ĐỒ HÌNH ẢNH CƠ BẢN (TẦNG SÂU)     │
                  │   ┌───────────────┬──────────────┬────────┐  │
                  │   │   ĐƯỜNG DẪN   │   VẬT CHỨA   │  LỰC   │  │
                  │   └───────────────┴──────────────┴────────┘  │
                  └──────────────────────┬───────────────────────┘
                                         │ Ánh xạ chiếu xạ
                                         ▼
 ┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
 │                      HỆ THỐNG ẨN DỤ Ý NIỆM (TẦNG MẶT)                         │
 │  ┌─────────────────────────┬─────────────────────────┬──────────────────────┐  │
 │  │      ẨN DỤ CẤU TRÚC     │      ẨN DỤ BẢN THỂ      │   ẨN DỤ ĐỊNH HƯỚNG   │  │
 │  │ (Kinh doanh, Nghệ thuật,│ (Chất lưu, Gánh nặng,   │ (Lên-Xuống, Vào-Ra,  │  │
 │  │  Cuộc đi săn, Bệnh tật) │  Chất liệu, Rượu)       │  Lại gần-Ra xa)      │  │
 │  └─────────────────────────┴─────────────────────────┴──────────────────────┘  │
 └───────────────────────────────────────┬────────────────────────────────────────┘
                                         │
                                         ▼
                  ┌──────────────────────────────────────────────┐
                  │           BIỂU THỨC NGÔN NGỮ CỤ THỂ          │
                  │    3.635 Biểu thức Truyện ngắn Anh - Việt    │
                  └──────────────────────────────────────────────┘

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành ba trụ cột lý thuyết: Ngữ nghĩa học tri nhận (Evans & Green, 2006), Lý thuyết phân loại lược đồ hình ảnh có thứ bậc của Peña (2000, 2003) và Clausner & Croft (1999), cùng Lý thuyết Ngôn ngữ học đối chiếu song song (Lê Quang Thiêm, 1989; Bùi Mạnh Hùng, 2008).

Phương pháp tiếp cận phân tầng cho phép giải phẫu toàn diện:

• Lược đồ ĐƯỜNG DẪN (PATH) kích hoạt các lược đồ phái sinh TIẾN TRÌNH, vận hành trong miền nguồn HÀNH TRÌNH và KINH DOANH.
• Lược đồ LỰC (FORCE) kích hoạt các biến thể LỰC ĐẨY, LỰC ĐỐI KHÁNG, CHUYỂN DỊCH KIỀM CHẾ, vận hành trong miền nguồn CUỘC ĐI SĂN và CĂN BỆNH.
• Lược đồ VẬT CHỨA (CONTAINER) và VẬT THỂ (OBJECT) điều khiển các thuộc tính ĐẦY - VƠI, BỘ PHẬN - TOÀN THỂ, LƯỢNG VẬT CHẤT trong các ẩn dụ CHẤT LƯU, GÁNH NẶNG, RƯỢU.

Điều kiện biên (boundary conditions) được kiểm soát chặt chẽ: nghiên cứu giới hạn ở phạm vi tình yêu đôi lứa (loại trừ tình cảm gia đình, tôn giáo, bè bạn), khảo sát bình đẳng song song không quy định ngôn ngữ nào là ngôn ngữ nguồn hay ngôn ngữ đích, bảo đảm tính khách quan tuyệt đối trong đo lường đối chiếu.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo lập trường bản thể luận hiện thực nghiệm thân (Experiential Realism) và nhận thức luận tri nhận (Cognitive Epistemology), kết hợp phương pháp định tính và định lượng (Mixed Methods). Thiết kế nghiên cứu đa tầng bậc (Multi-level Design) được triển khai qua ba cấp độ: Cấp độ 1 - Bề mặt biểu thức ngôn ngữ (Linguistic expressions); Cấp độ 2 - Cấu trúc chiếu xạ ý niệm liên miền (Conceptual cross-domain mappings); Cấp độ 3 - Cấu trúc lược đồ hình ảnh trừu tượng trong tâm trí (Deep image-schematic structures).

   CẤP ĐỘ 1: BỀ MẶT NGÔN NGỮ (3.635 BT: 1.856 Tiếng Việt / 1.779 Tiếng Anh)
                                  │
                                  ▼
   CẤP ĐỘ 2: MIỀN NGUỒN Ý NIỆM (Cấu trúc, Bản thể, Định hướng)
                                  │
                                  ▼
   CẤP ĐỘ 3: LƯỢC ĐỒ HÌNH ẢNH TẦNG SÂU (Đường dẫn, Lực, Vật chứa, Vật thể)

Quy mô mẫu gồm 3.635 biểu thức ẩn dụ được trích xuất từ kho ngữ liệu truyện ngắn tiêu biểu, phân bổ cân bằng: 1.856 BT tiếng Việt và 1.779 BT tiếng Anh. Tiêu chí chọn mẫu chuẩn xác: tác phẩm xuất bản chính thức, thịnh hành tại Việt Nam và Anh, đại diện cho tiến trình văn học từ cuối thế kỷ 18 đến đầu thế kỷ 21, đảm bảo tính đại diện cao cho hai không gian văn hóa Đông - Tây.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nhận diện và xử lý ngữ liệu tuân thủ nghiêm ngặt 4 bước của quy trình MIPVU (Metaphor Identification Procedure Vrije Universiteit) do Pragglejaz Group (2007) và Steen et al. (2010) chuẩn hóa:

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ BƯỚC 1: Đọc toàn bộ văn bản để nắm bắt ngữ cảnh và nghĩa chỉnh thể     │
└───────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┘
                                    │
                                    ▼
┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ BƯỚC 2: Định vị các đơn vị từ vựng có tiềm năng mang nghĩa ẩn dụ       │
└───────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┘
                                    │
                                    ▼
┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ BƯỚC 3: Đối chiếu nghĩa ngữ cảnh với nghĩa cơ sở thông qua hệ từ điển  │
│         chuẩn (Cambridge, Longman, Macmillan, Merriam-Webster, Hoàng Phê)│
└───────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┘
                                    │
                                    ▼
┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ BƯỚC 4: Xác lập quan hệ tương phản/so sánh và gán nhãn miền nguồn      │
└────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Độ giá trị cấu trúc (construct validity) và độ tin cậy được củng cố bằng phương pháp tam giác đạc ngữ liệu và lý thuyết (Data & Theory Triangulation). Các ngữ liệu tiếng Anh được kiểm chứng đối chiếu song song với bản dịch chuẩn của các dịch giả uy tín nhằm làm sáng rõ trường ngữ nghĩa được tiếp nhận trong ngữ cảnh tiếng Việt.

Data và phân tích

Phân tích định lượng được thực hiện thông qua công cụ thống kê mô tả, phân loại tần suất xuất hiện và tỷ lệ phần trăm phân bố trên toàn bộ 3.635 đơn vị ngữ liệu.

Loại hình Ẩn dụ Ý niệm	Tiếng Việt (BT / %)	Tiếng Anh (BT / %)	Xu hướng Tri nhận Chính
Ẩn dụ Cấu trúc	1.417 (53,4%)	1.181 (49,6%)	Tình yêu là Kinh doanh, Nghệ thuật, Cuộc đi săn, Căn bệnh
Ẩn dụ Định hướng	718 (27,0%)	679 (28,5%)	Hướng lên - Xuống, Vào - Ra, Lại gần - Ra xa
Ẩn dụ Bản thể	721 (19,6%)	390 (21,9%)	Tình yêu là Chất lưu, Gánh nặng, Chất liệu, Rượu, Thực thể sống
Tổng cộng	1.856 (100%)	1.779 (100%)	Cơ sở nghiệm thân kết hợp văn hóa đặc thù

Các kiểm tra độ vững (robustness checks) được tiến hành thông qua việc phân tích chéo các thuộc tính ánh xạ chi tiết (mapping attributes) tại các bảng đối chiếu ma trận: Lược đồ chiếu xạ TÌNH YÊU LÀ THỊ TRƯỜNG, HỢP ĐỒNG KINH DOANH, HÀNG HÓA, MỘT VỞ KỊCH, KHIÊU VŨ, ÂM NHẠC, CHẤT LƯU, GÁNH NẶNG, RƯỢU.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự tương đồng phổ quát về cấu trúc phân bố loại hình ẩn dụ: Cả tác giả Anh và Việt Nam đều ưu tiên sử dụng ẩn dụ cấu trúc như công cụ tri nhận chủ đạo để cụ thể hóa tình cảm trừu tượng (tiếng Việt: 53,4%; tiếng Anh: 49,6%), tiếp theo là ẩn dụ định hướng và ẩn dụ bản thể. Điều này cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc chứng minh con người có xu hướng sử dụng các cấu trúc sự kiện phức tạp để định hình cảm xúc trước khi quy chiếu về các dạng thức định hướng không gian hay vật thể cô lập.

2. Sự xuất hiện nổi bật của các miền nguồn xã hội - kinh tế hiện đại: Trái ngược với quan điểm truyền thống cho rằng tình yêu trong văn học phương Đông thuần túy mang tính đạo lý, lãng mạn thoát tục, ngữ liệu tiếng Việt ghi nhận sự hiện diện mạnh mẽ của các miền nguồn KINH DOANH (Thị trường, Hợp đồng, Hàng hóa). Tình yêu được ý niệm hóa như một sự trao đổi giá trị, đầu tư rủi ro và cam kết pháp lý, tương đồng với cách tư duy duy lý trong văn học Anh.

3. Sự phân hóa sâu sắc trong cơ chế nghiệm thân nội quan và ngoại quan: Khi khảo sát ẩn dụ TÌNH YÊU LÀ LỬA/NHIỆT, nghiên cứu phát hiện sự khác biệt counter-intuitive: Tác giả Việt Nam có xu hướng ý niệm hóa nhiệt lượng tình yêu tác động sâu vào các cơ quan nội tạng bên trong cơ thể thông qua các bộ phận bao chứa như "ruột gan", "tâm can", "mao mạch" rồi mới lan tỏa bùng nổ ra bên ngoài như "giọng nói như sẵn sàng bùng nổ ngọn lửa đỏ". Ngược lại, tác giả Anh chủ yếu tri nhận nhiệt lượng tình cảm trực tiếp qua các bộ phận ngoại quan quan sát được ngay như "cheeks" (má), "eyes" (mắt), "face" (khuôn mặt) và "body" (toàn bộ thân thể).

4. Khác biệt tri nhận trong ẩn dụ TÌNH YÊU LÀ CĂN BỆNH: Người Anh tri nhận tình yêu - căn bệnh như một hiện tượng khách quan cần giải quyết bằng can thiệp ngoại lực và khoa học: "Ah, lovely Alice. Just what the doctor ordered" hoặc "till she saw her in the way of cure", phản ánh tư duy duy lý thực nghiệm. Ngược lại, người Việt có xu hướng tiếp nhận căn bệnh tình yêu như một trạng thái tâm lý nội tại tự thân phải cam chịu, chấp nhận dày vò: "... Lan cũng luôn mồm nói phải quên. Nhưng đó là cái triệu chứng của sự nhớ".

                CƠ CHẾ TRI NHẬN NGHIỆM THÂN VỀ NHIỆT LƯỢNG / BỆNH TẬT
  ┌────────────────────────────────────────┐  ┌────────────────────────────────────────┐
  │         TƯ DUY TIẾNG VIỆT              │  │           TƯ DUY TIẾNG ANH             │
  ├────────────────────────────────────────┤  ├────────────────────────────────────────┤
  │ • Chiều kích: Nội quan ➔ Ngoại quan    │  │ • Chiều kích: Ngoại quan trực tiếp     │
  │ • Vị trí: Ruột gan, tâm can, mao mạch  │  │ • Vị trí: Cheeks, eyes, face, body     │
  │ • Cách ứng phó bệnh: Chấp nhận, chịu   │  │ • Cách ứng phó bệnh: Cần can thiệp y tế│
  │   đựng, tự thẩm thấu                   │  │   ngoại lực ("what doctor ordered")    │
  └────────────────────────────────────────┘  └────────────────────────────────────────┘

5. Dị biệt trong lược đồ định hướng không gian: Văn hóa phương Tây nhấn mạnh định hướng trục thẳng đứng LÊN - XUỐNG (CÓ TÌNH YÊU LÀ LÊN, MẤT TÌNH YÊU LÀ XUỐNG: "high on love", "in high spirits"). Trong khi đó, văn hóa phương Đông chú trọng sâu sắc đến định hướng TRONG - NGOÀI và GẦN - XA, phản ánh tư duy cộng đồng gắn bó và sự kín đáo trong tâm lý truyền thống.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Củng cố Conceptual Metaphor Theory bằng việc chứng minh rằng quá trình chiếu xạ ý niệm luôn là sự dung hợp biện chứng giữa tính phổ quát sinh học và tính đặc thù văn hóa - xã hội; mở rộng cơ sở dữ liệu cho lý thuyết ngữ nghĩa học tri nhận đối chiếu.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp quy trình phân tích đối chiếu song song kết hợp ma trận chiếu xạ và lược đồ hình ảnh tầng bậc, thiết lập mô hình mẫu có thể tái lặp cho các nghiên cứu đối chiếu các trường từ vựng - ý niệm khác (sự tức giận, nỗi sợ hãi, niềm hy vọng).
• Về mặt ứng dụng thực tiễn: Ứng dụng trực tiếp vào việc nâng cao chất lượng giảng dạy biên - phiên dịch Anh - Việt / Việt - Anh; hỗ trợ người dịch nhận diện chính xác các ẩn dụ ý niệm để chuyển dịch tương đương về mặt tri nhận thay vì dịch thô từ vựng.
• Về mặt sư phạm và phát triển chương trình: Cung cấp cơ sở khoa học để biên soạn giáo trình tiếng Anh chuyên ngành cao cấp, từ điển đối chiếu văn hóa - ngôn ngữ, giúp người học thụ đắc ngôn ngữ đích dựa trên tư duy nghiệm thân bản ngữ.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn về thể loại và phạm vi ngữ liệu: Cứ liệu mới tập trung vào thể loại truyện ngắn, chưa bao quát các thể loại tự sự trường thiên như tiểu thuyết đồ sộ hay văn bản phi hư cấu (hồi ký, thư tín).
• Giới hạn về đối tượng khảo sát: Nghiên cứu thu hẹp vào tình yêu lứa đôi nam nữ, loại trừ các biến thể tình cảm khác như tình mẫu tử, tình bằng hữu hay tình yêu tôn giáo.
• Giới hạn về kỹ thuật xử lý dữ liệu: Mặc dù quy trình MIPVU được tuân thủ nghiêm ngặt, việc trích xuất và phân loại 3.635 biểu thức vẫn dựa trên thao tác thủ công kết hợp từ điển học, chưa ứng dụng triệt để các công cụ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và ngôn ngữ học ngữ liệu tính toán (Corpus Linguistics Tools) quy mô lớn.

Chương trình nghiên cứu 5-10 năm tới mở ra các hướng mở rộng:

1. Mở rộng đối chiếu đa ngữ hệ (Anh - Việt - Pháp - Trung) nhằm kiểm chứng ranh giới giữa các loại hình ngôn ngữ đơn lập, hòa kết và chắp dính.
2. Tích hợp phương pháp Ngôn ngữ học thần kinh (Neurolinguistics) và fMRI để đo lường phản ứng não bộ đối với các ánh xạ ẩn dụ nội quan và ngoại quan.
3. Khảo sát biến thiên ẩn dụ tình yêu trên không gian mạng xã hội và văn hóa kỹ thuật số đương đại (Digital Discourse).

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra ảnh hưởng học thuật sâu rộng với tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu về Ngôn ngữ học Tri nhận và Việt ngữ học. Đối với giới nghiên cứu lý thuyết, luận án là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp đối chiếu phân tầng. Đối với ngành công nghiệp dịch thuật và xuất bản văn học, các phát hiện về tương đương tri nhận cung cấp cẩm nang xử lý các tầng nghĩa ẩn dụ phức tạp. Về mặt giáo dục, công trình mở đường cho việc cải cách phương pháp giảng dạy ngoại ngữ theo hướng tiếp cận tri nhận (Cognitive Pedagogical Approach), giúp người học vượt qua rào cản chuyển di tiêu cực (negative transfer) về văn hóa và tư duy.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận mô hình nghiên cứu kết hợp định tính - định lượng chuẩn hóa theo quy chuẩn quốc tế (MIPVU), xác định các khoảng trống nghiên cứu tiềm năng trong ngôn ngữ học đối chiếu.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ: Sở hữu hệ thống dữ liệu đối chiếu 3.635 biểu thức làm ngữ liệu giảng dạy chuyên đề Ngữ nghĩa học tri nhận và Đối chiếu ngôn ngữ.
• Biên dịch viên và Chuyên gia dịch thuật: Nắm vững bản chất chiếu xạ ý niệm để chuyển ngữ tinh tế các tác phẩm văn học Anh - Việt, giảm thiểu sai lệch ngữ dụng văn hóa.
• Nhà biên soạn giáo trình và từ điển: Ứng dụng mô hình phân tầng lược đồ hình ảnh để thiết kế các mục từ điển đối chiếu giải thích theo trường ý niệm.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Luận án đã mở rộng Conceptual Metaphor Theory của Lakoff và Johnson (1980) cùng mô hình Image Schemas của Johnson (1987) bằng cách chứng minh sự phân tầng chiếu xạ đa cấp: từ các lược đồ hình ảnh cơ bản (ĐƯỜNG DẪN, LỰC, VẬT CHỨA) kích hoạt các lược đồ phái sinh, từ đó chi phối sự hình thành của hệ thống ẩn dụ ý niệm bậc cao mang đậm tính nghiệm thân văn hóa dân tộc.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu trước đây là gì?

So với các nghiên cứu trước đây của Võ Kim Hà (2011) hay Trần Văn Nam (2018) vốn chủ yếu dựa trên cảm thụ trực quan, luận án chuẩn hóa phương pháp định lượng bằng quy trình MIPVU (Steen et al., 2010) kết hợp tra cứu đối sánh trên hệ thống 5 đại từ điển uy tín (CD, LD, MD, MWD và Từ điển tiếng Việt Hoàng Phê) trên kho ngữ liệu lớn 3.635 đơn vị.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện về sự đối lập giữa cơ chế nghiệm thân "nội quan hóa" của người Việt (nhiệt lượng thiêu đốt tâm can, ruột gan, mao mạch; chấp nhận căn bệnh) và cơ chế nghiệm thân "ngoại quan hóa" duy lý của người Anh (nhiệt lượng biểu hiện qua má, mắt, cơ thể; tìm kiếm giải pháp y tế ngoại lực "what the doctor ordered").

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không?

Có. Luận án cung cấp tường minh quy trình nhận diện 4 bước theo chuẩn MIPVU, bảng tiêu chí phân loại lược đồ hình ảnh của Johnson và Peña, cùng hệ thống ma trận ánh xạ chi tiết giữa miền nguồn và miền đích.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Mở rộng nghiên cứu ẩn dụ tri nhận sang phân tích diễn ngôn đa phương thức (Multimodal Discourse), ứng dụng ngữ liệu số lớn (Big Data Corpora) và đối chiếu xuyên văn hóa trên các thể loại truyền thông hiện đại.

Kết luận

Luận án "Ẩn dụ ý niệm về tình yêu trong truyện ngắn Anh - Việt" của Đinh Thị Hương (2023) xác lập 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện 3.635 biểu thức ẩn dụ ý niệm về tình yêu trong truyện ngắn Anh - Việt thành ba loại hình: cấu trúc, định hướng và bản thể.
2. Chứng minh thực nghiệm tỷ lệ áp đảo của ẩn dụ cấu trúc (53,4% trong tiếng Việt; 49,6% trong tiếng Anh), khẳng định quy luật nhận thức ưu tiên sử dụng cấu trúc kinh nghiệm phức hợp để tri nhận cảm xúc trừu tượng.
3. Phát hiện và giải mã chi tiết các miền nguồn mới mang hơi thở thời đại như KINH DOANH (Thị trường, Hợp đồng, Hàng hóa), NGHỆ THUẬT, RƯỢU, GÁNH NẶNG.
4. Làm sáng tỏ cơ chế nghiệm thân kép: xác nhận tính phổ quát sinh học đồng thời chỉ rõ sự phân hóa sâu sắc giữa tư duy nội quan phương Đông và tư duy ngoại quan thực nghiệm phương Tây.
5. Thiết lập mô hình phân tích đối chiếu song song liên ngành chuẩn mực, mở ra hướng nghiên cứu liên văn hóa giá trị cao cho Ngôn ngữ học tri nhận tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, luận án đƣợc chia thành 4 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1 – Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận. Trong chƣơng này, luận án tổng hợp và phân tích các nghiên cứu có liên quan đến ẩn dụ ý niệm và ẩn dụ ý niệm về tình yêu. Bên cạnh đó, một số vấn đề lý luận chung về ẩn dụ ý niệm, ngữ nghĩa học tri nhận, NNH đối chiếu, và văn hóa cũng đƣợc trình bày trong chƣơng này. Chƣơng 2 – Ẩn dụ cấu trúc về tình yêu trong truyện ngắn Anh – Việt.

Chƣơng 2 của luận án xác định lƣợc đồ hình ảnh cơ bản và phái sinh, các miền nguồn đƣợc sử dụng để hình thành nên ẩn dụ cấu trúc và ánh xạ của mỗi ẩn dụ. Dựa trên các đặc điểm miền nguồn, các ẩn dụ bậc cao và bậc thấp đƣợc xác định và phân tầng, sau đó đƣợc so sánh dựa trên các đặc điểm văn hóa dân tộc. Chƣơng 3 – Ẩn dụ bản thể về tình yêu trong truyện ngắn Anh – Việt. Chƣơng này tìm hiểu hệ thống các lƣợc đồ hình ảnh cơ bản và phái sinh của ẩn dụ bản thể, các ẩn dụ bản thể xuất hiện trong các truyện ngắn của hai ngôn ngữ, tìm hiểu mô hình chiếu xạ và tần suất xuất hiện của các ẩn dụ bản thể, so sánh các điểm giống và khác nhau trong tƣ duy ẩn dụ giữa hai ngôn ngữ dựa trên cơ sở văn hóa dân tộc.

Chƣơng 4 - Ẩn dụ định hƣớng về tình yêu trong truyện ngắn Anh – Việt. Luận án dành chƣơng cuối cùng tập trung khai thác các ẩn dụ định hƣớng trong truyện ngắn TV và TA cùng các lƣợc đồ hình ảnh trong mỗi tiểu loại của chúng. Mỗi tiểu loại ẩn dụ đều đƣợc so sánh đối chiếu để rút ra các điểm tƣơng đồng và dị biệt; sau đó tƣờng giải chúng dựa trên các đặc trƣng văn hóa dân tộc. 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.

Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới NNH tri nhận đã bắt đầu nghiên cứu từ những năm 50 nhƣ một hƣớng nghiên cứu mới. Tuy nhiên, phải đến những năm 80 của thế kỷ XX, trong tác phẩm kinh điển Metaphor We Live by (1980), Lakoff và Johnson đƣa ra tuyên bố mang tính đột phá khi cho rằng―AD không đơn thuần là vấn đề về ngôn ngữ mà còn là vấn đề của tƣ duy và hành động‖.

Trong những thập kỷ gần đây, nghiên cứu về ẩn dụ đã mang lại những thay đổi lớn. Lĩnh vực nghiên cứu không chỉ giới hạn trong ngôn ngữ mà đã chuyển sang AD não bộ, hƣớng nghiên cứu về tƣ duy và nhận thức thế giới quan của con ngƣời đƣợc mở ra, vƣơn tới các lĩnh vực triết học và tâm lý học, và khoa học thần kinh. Theo Lakoff và Kövecses, các phép ẩn dụ về cảm xúc nhƣ sự tức giận và sợ hãi của con ngƣời xuất hiện trong ngôn ngữ và bắt nguồn từ nền tảng văn hóa và sinh lý của con ngƣời (Lakoff, 1987; Kövecses, 1986, 1990). Đến đầu những năm 90, Evans và Green (2006) trong tác phẩm Cognitive Linguistics An Introduction đã phát hiện ra rằng ẩn dụ ý niệm không chỉ nằm ở lĩnh vực thời gian, mà còn có ở trong các lĩnh vực nhƣ sự kiện, nhân quả và đạo đức.

Lakoff và Johnson (1987), Quinn (1991), Csordas (1994), Talmy (2000) và Langacker (2004) đã đóng góp một phần quan trọng trong nghiên cứu về luận điểm nghiệm thân. Do đó, tổ chức của tâm trí con ngƣời và các khái niệm là một chức năng của cách cơ thể chúng ta tƣơng tác với môi trƣờng mà chúng ta đang sống. Tƣơng tác cá nhân với thế giới vật chất và xã hội, bao gồm nhận thức môi trƣờng, chuyển động cơ thể, tạo lực và nhận thức lực … (tr. Các phạm trù, ý niệm, lập luận và quy trình của tâm trí con ngƣời đƣợc hình thành dựa trên những trải nghiệm tƣơng tác nhƣ vậy.

Nhƣ Quinn (1991) chỉ ra, nhiều trải nghiệm cơ thể của chúng ta bắt nguồn từ bối cảnh văn hóa xã hội, và những trải nghiệm cơ bản nhƣ lƣợc đồ trực quan không chỉ do cơ thể mang lại mà còn do sự tƣơng tác với thế giới khách quan của con ngƣời vốn đã chịu sự chế ƣớc của văn hóa. Nhà nhân học Csordas (1994) cũng chứng minh rằng, trong nhiều nền văn hóa, tập tục văn hóa bản địa tạo ra những kinh nghiệm trải nghiệm cơ bản, con ngƣời đã tích lũy vào đó những giá trị văn hóa và quá trình trải nghiệm 7 bản thân (tr. Các nghiên cứu đã đƣa ra nhiều chứng cứ hỗ trợ cho nhận định trải nghiệm thân thể của con ngƣời trong thế giới tạo sinh ẩn dụ. Luận án sẽ phân tích ẩn dụ ý niệm về tình yêu đƣợc thể hiện thông qua các tác phẩm văn học lãng mạn nổi tiếng trong và ngoài nƣớc nhằm cung cấp chứng cứ hơn nữa hỗ trợ cho nhận định trên.

Trong chƣơng 2, chƣơng 3 và chƣơng 4 của luận án sẽ dành cho việc xác định quá trình kiến tạo và lí giải các ý niệm về tình yêu phải nhờ vào khả năng ẩn dụ; hơn thế nữa, tính nghiệm thân sẽ thể hiện rõ nét trong cả quá trình ánh xạ ẩn dụ để hình thành nghĩa của ẩn dụ ý niệm về tình yêu. Năm 1997, Grady và Johnson liên kết các ẩn dụ ý niệm với các lý thuyết khoa học thần kinh. Kết quả cho thấy nhận thức của mọi ngƣời, trải nghiệm thuần túy hàng ngày và trải nghiệm cảm xúc là cơ sở để đánh giá chủ quan về nhận thức ngôn ngữ. Cùng theo hƣớng đó, tác giả Narayanan (1997) đã nghiên cứu về ngữ nghĩa của động từ bằng cách vận dụng mô hình điện toán.

Một đặc điểm mới lạ của mô hình này là sử dụng các cụm động từ chuyển động động nhƣ walk, push, slide, slip … những động từ có thể đƣợc sử dụng để kiểm soát và điều khiển cũng nhƣ quy chiếu mô phỏng thời gian thực trong quá trình nhận thức ngôn ngữ của con ngƣời. Nghiên cứu đã góp phần lý giải ẩn dụ nghiệm thân thông qua bản đồ thần kinh, kết nối hệ thống cảm giác với các khu vực cao hơn nằm ở vỏ não thông qua các kỹ thuật điện toán của mô hình thần kinh. Năm 2002, lý thuyết không gian pha trộn của Fauconnier và Turner kết hợp với lý thuyết ngôn ngữ thần kinh đã xem xét các loại không gian tinh thần tƣởng tƣợng. Trong đó, các ánh xạ ẩn dụ đƣợc xây dựng trên cùng những nền tảng vật chất nhƣ bản đồ thần kinh và cấu thành cơ chế thần kinh tự nhiên trong các suy luận ẩn dụ.

Năm 2006, Evans và Green đã xem xét vai trò của AD nhƣ một công cụ để con ngƣời suy nghĩ và nhận thức về thế giới. Trong lĩnh vực văn thơ, có tồn tại một mối quan hệ vô cùng mật thiết giữa các bài thơ và ẩn dụ. Aristotle (1954) đã nghiên cứu một số luật phổ quát của ẩn dụ trong công trình tiên phong của mình Rhetoric and Poetic. Ẩn dụ đã đƣợc quan tâm nhiều hơn từ lý thuyết văn học, triết học và tâm lý học nhận thức.

Đối với các nhà ngôn ngữ học tri nhận, phép ẩn dụ không chỉ là một công cụ trang trí bề mặt của ngôn ngữ mà còn là một hiện tƣợng thể hiện quá trình tƣ duy của con ngƣời. Ngôn ngữ học tri nhận đã chuyển trọng tâm của sự chú ý từ phép ẩn dụ sang ngôn ngữ để ẩn dụ trong tâm trí hay còn gọi là ẩn dụ ý niệm. More (1989), Lakoff và Turner (1987) đã chứng minh ẩn dụ ý 8 niệm thƣờng nằm ở trung tâm của các loại văn học, đặc biệt là tục ngữ. More (1989) đã chỉ ra, việc sáng tạo ẩn dụ của nhà thơ không nhất thiết nằm ở việc tạo ra tƣ tƣởng mới của ẩn dụ, mà nằm trong cơ chế ánh xạ ẩn dụ.

Các cơ sở ẩn dụ về chiều kích, đạo đức trong văn học trở nên rõ ràng từ các cuộc thảo luận về ẩn dụ và đạo đức của Johnson (1993), của Lakoff (1996) về chính trị và đạo đức, Lakoff và Johnson (1999) về triết học, Lakoff và Nuner (2000) về toán học. Có thể nói, ẩn dụ ý niệm theo góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận là một phần của cách thức tƣ duy thƣờng nhật của con ngƣời, bắt nguồn sâu xa từ vốn kinh nghiệm của chúng ta. Sẽ là thiếu sót nếu không điểm đến ứng dụng của lý thuyết ẩn dụ ý niệm trong các lĩnh vực tâm lí học. Vào giữa những năm 50 của thế kỷ XX, sự ra đời của ngành tâm lí-ngôn ngữ học đã đánh dấu một bƣớc phát triển mới trong việc nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận ứng dụng trong tâm lí học, làm sáng tỏ những hiện thực tâm lí của những giả thuyết ngôn ngữ học, đặt cơ sở tâm lí học cho những giả thuyết đó.

Các nhà ngôn ngữ học và tâm lí học đều thống nhất giữa hai lĩnh vực này có sự bổ sung cho rằng, vì sự hành chức của ngôn ngữ phải dựa vào cơ chế tâm lí học. Các nghiên cứu của Gibbs (1994), ẩn dụ cảm xúc của Lakoff (1987) hay ẩn dụ nghiệm thân của Kövecses (1990), nghiên cứu về tâm trí, bộ nhớ, và sự chú ý của Johnson (1999) đã mở ra một hƣớng đi mới cho việc nghiên cứu về nhận thức tâm lí, là bằng chứng sống cho sự đổi mới tƣ tƣởng so với quan điểm cũ khi nghiên cứu về nhận thức tâm lí cho rằng khái niệm nằm ở các con chữ và nghĩa. Nhƣ vậy trải qua một chặng đƣờng phát triển, ẩn dụ ý niệm đã và đang khẳng định đƣợc vị trí quan trọng của mình trong các lĩnh vực thơ ca, chính trị, tâm lí học, vật lí, toán học, triết học,… Thông qua các nghiên cứu chuyên sâu này, cấu trúc ẩn dụ đã góp phần làm sáng tỏ cách thức con ngƣời tri nhận trong các lĩnh vực tri thức cụ thể, đồng thời cũng góp phần khẳng định đƣợc hƣớng nghiên cứu liên ngành, đa ngành của khoa học xã hội tại Việt Nam cũng nhƣ trên toàn thế giới. Tình hình nghiên cứu ở trong nước Là một khuynh hƣớng nghiên cứu mới mẻ về ngôn ngữ, ngôn ngữ học tri nhận đến với Việt Nam nhờ công sức dịch thuật và nghiên cứu của các nhà khoa học tiên phong là Nguyễn Lai, Lý Toàn Thắng, Trần Văn Cơ, Lê Quang Thiêm, Nguyễn Văn Hiệp, Nguyễn Đức Tồn,… Nghiên cứu theo hƣớng tri nhận đƣợc coi gần nhƣ là sớm nhất không thể không kể đến tác giả Nguyễn Lai (1990) trong công trình Nhóm từ chỉ 9 vận động trong tiếng Việt.