Luận án tiến sĩ đối chiếu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong tiếng anh và tiếng việt trên cứ liệu các tác phẩm văn học thế kỉ 20

Luận án tiến sĩ văn học phân tích đối chiếu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong tiếng anh và tiếng việt trên cứ liệu các tác phẩm văn, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Tác giả: Phạm Thuỳ Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Quang Năng
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu
• Đề tài: Đối chiếu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong tiếng Anh và tiếng Việt (trên cứ liệu các tác phẩm văn học thế kỷ 20)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tổng quan về ẩn dụ ý niệm
• 1.3. Tổng quan về ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ
• 1.4. Cơ sở lý luận về đề tài nghiên cứu
• 1.5. Cơ sở lý luận về ẩn dụ ý niệm
• 1.6. Cơ sở lý luận về văn học Mỹ và văn học Việt Nam thế kỉ 20
• 1.7. Cơ sở lý luận về văn hoá và các đặc trưng văn hoá Mỹ và văn hoá Việt Nam
• 1.8. Cơ sở lý luận về ngôn ngữ học đối chiếu
• 1.9. Khung cơ sở lý thuyết
• 1.10. Khung phân tích
• 1.11. Tiểu kết chương 1
• 2. ĐỐI CHIẾU ẨN DỤ Ý NIỆM VỀ NGƯỜI PHỤ NỮ CÓ MIỀN NGUỒN LÀ THỰC THỂ HỮU SINH TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 2.1. Khái quát kết quả nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ có miền nguồn THỰC THỂ HỮU SINH trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.2. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC THỂ HỮU SINH trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.3. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỘNG VẬT
• 2.4. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC VẬT
• 2.5. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ NGƯỜI KHÁC
• 2.6. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THẾ LỰC SIÊU NHIÊN
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. ĐỐI CHIẾU ẨN DỤ Ý NIỆM CÓ MIỀN NGUỒN LÀ THỰC THỂ VÔ SINH TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 3.1. Khái quát kết quả nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ có miền nguồn THỰC THỂ VÔ SINH trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.2. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC THỂ VÔ SINH trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.3. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỒ VẬT
• 3.4. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC THỂ TỰ NHIÊN
• 3.5. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỒ ĂN
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Mô hình văn hóa đa chiều của HOFSTEDE
• Phụ lục 2. Cây ngữ nghĩa (Semantic Tree)
• Phụ lục 3. Thống kê các tiểu loại ẩn dụ về người phụ nữ
• Phụ lục 4. Thống kê dụ dẫn của các tiểu loại ẩn dụ có miền nguồn là THỰC THỂ HỮU SINH
• Phụ lục 5. Thống kê dụ dẫn của các tiểu loại ẩn dụ có miền nguồn là THỰC THỂ VÔ SINH
• Phụ lục 6. Danh mục các tác phẩm văn học Mỹ và Việt Nam được khảo sát trong luận án
• Phụ lục 7. Một số biểu thức ẩn dụ ý niệm tiêu biểu trong văn học Mỹ
• Phụ lục 8. Một số biểu thức ẩn dụ ý niệm tiêu biểu trong văn học Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng quan về ẩn dụ ý niệm và người phụ nữ trong văn học thế kỷ 20

Ẩn dụ ý niệm là công cụ tư duy quan trọng, giúp con người hiểu một miền ý niệm thông qua miền ý niệm khác. Trong văn học, ẩn dụ không chỉ là phương thức tu từ mà còn phản ánh tư duy và văn hóa. Người phụ nữ là đối tượng trung tâm trong nhiều tác phẩm văn học thế kỷ 20, được miêu tả qua các ẩn dụ phong phú. Nghiên cứu này tập trung vào việc so sánh và đối chiếu các ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong tiếng Anh và tiếng Việt, dựa trên các tác phẩm văn học thế kỷ 20. Qua đó, làm rõ sự tương đồng và khác biệt trong tư duy và văn hóa của hai dân tộc.

1.1. Khái niệm ẩn dụ ý niệm

Theo lý thuyết của Lakoff và Johnson, ẩn dụ ý niệm không chỉ là phương thức chuyển nghĩa mà còn là công cụ tư duy. Nó giúp con người hiểu các khái niệm trừu tượng thông qua các khái niệm cụ thể. Trong văn học, ẩn dụ được sử dụng để tạo ra các hình ảnh và biểu tượng sâu sắc, phản ánh tư duy và văn hóa của tác giả.

1.2. Vai trò của người phụ nữ trong văn học thế kỷ 20

Người phụ nữ trong văn học thế kỷ 20 thường được miêu tả qua các ẩn dụ phong phú, phản ánh vai trò và vị thế của họ trong xã hội. Các tác phẩm văn học Mỹ và Việt Nam đều sử dụng ẩn dụ để khắc họa hình ảnh người phụ nữ, từ đó thể hiện tư duy và văn hóa của mỗi dân tộc.

II. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong tiếng Anh và tiếng Việt

Nghiên cứu này tập trung vào việc so sánh và đối chiếu các ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong tiếng Anh và tiếng Việt. Các ẩn dụ được phân tích dựa trên hai miền nguồn chính: thực thể hữu sinh và thực thể vô sinh. Kết quả cho thấy sự tương đồng và khác biệt trong cách sử dụng ẩn dụ giữa hai ngôn ngữ, phản ánh tư duy và văn hóa của mỗi dân tộc.

2.1. Ẩn dụ về người phụ nữ là thực thể hữu sinh

Trong tiếng Anh và tiếng Việt, người phụ nữ thường được so sánh với các thực thể hữu sinh như động vật, thực vật, và con người khác. Ví dụ, trong văn học Mỹ, người phụ nữ thường được miêu tả như một con mồi, trong khi ở văn học Việt Nam, họ thường được so sánh với hoa hoặc cây cỏ, thể hiện sự dịu dàng và kiên cường.

2.2. Ẩn dụ về người phụ nữ là thực thể vô sinh

Các ẩn dụ về người phụ nữ là thực thể vô sinh như đồ vật, đồ ăn, và các yếu tố tự nhiên cũng được sử dụng phổ biến. Trong văn học Mỹ, người phụ nữ thường được so sánh với đồ vật hoặc hàng hóa, phản ánh sự vật chất hóa. Trong khi đó, văn học Việt Nam thường sử dụng các ẩn dụ như lửa hoặc ánh sáng, thể hiện sự ấm áp và hy vọng.

III. Phân tích và đánh giá giá trị của nghiên cứu

Nghiên cứu này có giá trị lớn trong việc làm rõ sự tương đồng và khác biệt trong tư duy và văn hóa của hai dân tộc Mỹ và Việt Nam thông qua các ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần vào lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận mà còn có ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy ngôn ngữ và dịch thuật.

3.1. Giá trị lý luận

Nghiên cứu góp phần củng cố lý thuyết về ẩn dụ ý niệm, đặc biệt là trong việc phân tích và so sánh các ẩn dụ giữa hai ngôn ngữ. Nó cũng làm phong phú thêm các nghiên cứu về văn hóa và tư duy dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa.

3.2. Giá trị thực tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ, đặc biệt là trong việc dạy và học tiếng Anh và tiếng Việt. Nó cũng giúp các nhà dịch thuật hiểu rõ hơn về các ẩn dụ trong văn học, từ đó nâng cao chất lượng dịch thuật.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu đối chiếu ẩn dụ ý niệm (ADYN) về người phụ nữ trong tiếng Anh và tiếng Việt đại diện cho một bước tiến tiên phong trong phân ngành Ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics) và Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu tại Việt Nam. Xuất phát từ "cuộc cách mạng Lakoff - Johnson" với công trình kinh điển Metaphors We Live By (1980), nghiên cứu xác lập tiền đề tri nhận luận rằng: "Ẩn dụ tồn tại khắp nơi trong cuộc sống hàng ngày, không chỉ trong ngôn ngữ mà còn cả trong tư duy và hành động" (Lakoff & Johnson, 1980). Trong truyền thống phương Tây lẫn phương Đông, người phụ nữ luôn là biểu tượng trung tâm của mỹ học và văn học, như văn hào Maxim Gorky từng khẳng định: "Tất cả niềm kiêu hãnh của thế giới đều xuất phát từ các bà mẹ. Nếu không có mặt trời, thì hoa đâu có nở, không có tình yêu thì đâu có hạnh phúc, không có phụ nữ thì đâu có tình yêu, không có bà mẹ thì đâu có thi nhân, đâu có anh hùng!". Tuy nhiên, dưới lăng kính ngôn ngữ học truyền thống, các biểu đạt về nữ giới phần lớn chỉ được xem như các biện pháp tu từ học thuần túy hoặc sự chuyển nghĩa từ vựng học.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi nằm ở chỗ: chưa có công trình liên ngôn ngữ và liên văn hóa nào thực hiện đối chiếu hệ thống hóa, đa tầng bậc về ADYN có miền đích là NGƯỜI PHỤ NỮ giữa văn học Mỹ và văn học Việt Nam thế kỷ 20 trên một khối ngữ liệu quy mô lớn và cân bằng. Luận án giải quyết 04 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 04 giả thuyết tương ứng:

• RQ1: Các mô hình ADYN về người phụ nữ trong văn học Mỹ và văn học Việt Nam thế kỷ 20 được tổ chức theo những miền nguồn (source domains) và cấu trúc tầng bậc nào? (H1: Hệ thống ADYN về phụ nữ trong cả hai ngôn ngữ vận hành dựa trên hai miền nguồn bao quát là THỰC THỂ HỮU SINH và THỰC THỂ VÔ SINH).
• RQ2: Tần suất xuất hiện và sơ đồ ánh xạ (mapping schema) của các tiểu loại ẩn dụ trong hai khối ngữ liệu biểu hiện ra sao? (H2: Cơ chế ánh xạ phản ánh tính bất đối xứng và chịu sự chi phối của Chuỗi kết nối vĩ đại của sự tồn tại - The Great Chain of Being).
• RQ3: Những nét tương đồng và dị biệt mang tính liên văn hóa giữa tiếng Anh và tiếng Việt được thể hiện như thế nào qua các biểu thức ẩn dụ (BTAD)? (H3: Sự tương đồng bắt nguồn từ trải nghiệm nghiệm thân phổ quát, trong khi dị biệt bắt nguồn từ sự phân cực văn hóa du mục - trọng động phương Tây và văn hóa nông nghiệp lúa nước - trọng tĩnh phương Đông).
• RQ4: Mối quan hệ tương tác giữa ngôn ngữ, văn hóa và tư duy dân tộc được lý giải như thế nào qua mô hình tri nhận? (H4: Các chiều kích văn hóa định hình trực tiếp việc mở rộng, chi tiết hóa và biến thể hóa các ẩn dụ văn chương).

Khung lý thuyết tích hợp của luận án kết hợp Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (Lakoff & Johnson, 1980; Kövecses, 2002, 2010), Thuyết Pha trộn ý niệm (Conceptual Blending Theory - Fauconnier & Turner, 2002), Mô hình Chuỗi kết nối vĩ đại của sự tồn tại (Lakoff & Turner, 1989), Cây ngữ nghĩa VLSP (Hồ Tú Bảo, 2008) và Mô hình chiều kích văn hóa của Geert Hofstede. Phạm vi khảo sát bao gồm khối ngữ liệu cân bằng tuyệt đối với 3.900 BTAD (1.950 BTAD tiếng Anh trích xuất từ 10 tiểu thuyết và truyện ngắn Mỹ; 1.950 BTAD tiếng Việt trích xuất từ 94 tác phẩm văn học Việt Nam thế kỷ 20) được thu thập từ tháng 11/2018 đến tháng 09/2021. Luận án phân tích sâu 501 BTAD tiếng Anh và 637 BTAD tiếng Việt đại diện tiêu biểu, tạo nên đột phá định lượng lẫn định tính trong nghiên cứu đối chiếu tri nhận.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu ẩn dụ trải qua sự dịch chuyển hệ hình sâu sắc. Từ thời Cổ đại, Aristotle trong Poetics đã định nghĩa: "Ẩn dụ là một tên gọi khác được chuyển từ giống sang loài hoặc từ loài sang giống, hoặc từ loài sang loài, hoặc do phép tương đồng" (Aristotle, dẫn theo Trần Văn Cơ, 2007). Quan điểm truyền thống này giới hạn ẩn dụ trong phạm vi tu từ học và từ vựng học (Đỗ Hữu Châu, 1998; Nguyễn Thiện Giáp, 1998; Củ Đình Tú, 1983; Đinh Trọng Lạc & Nguyễn Thái Hòa, 1998). Bước ngoặt diễn ra khi Lakoff & Johnson (1980) cùng Gibbs (1994), Grady (1997), Langacker (1987, 1991, 2008) và Kövecses (2000, 2002) chứng minh ẩn dụ là một cơ chế tri nhận định hình tư duy và hành động. Tiếp đó, Fauconnier & Sweetser (1996) và Fauconnier & Turner (2002) phát triển Thuyết không gian tinh thần và Pha trộn ý niệm, mở rộng khả năng lý giải các cấu trúc ý niệm phức hợp.

Trong dòng nghiên cứu quốc tế về ẩn dụ giới và nữ quyền, tồn tại những tranh biện học thuật nổi bật. Dòng quan điểm thứ nhất nhấn mạnh tính phổ quát sinh học và thể nghiệm thân thể (Johnson, 1987; Lakoff, 1987). Ngược lại, dòng quan điểm kiến tạo xã hội và phân tích diễn ngôn phê phán (Critical Discourse Analysis) chứng minh ẩn dụ là công cụ duy trì quyền lực nam trị và định kiến giới. Nghiên cứu của Barasa & Opande (2017) về tục ngữ Bukusu và Gusii tại Kenya chỉ ra rằng phụ nữ bị hạ thấp qua các ẩn dụ động vật hoang dã hoặc đồ vật nhằm hợp thức hóa sự lệ thuộc vào nam giới. Nghiên cứu của Chin (2011) trên báo chí Hồng Kông phát hiện xu hướng bình thường hóa các ẩn dụ dung tục (ví dụ: mô tả bộ ngực phụ nữ như "tên lửa" - missile), biến phụ nữ thành đối tượng tình dục hóa. López-Rodríguez (2009) khi đối chiếu tiếng Anh và tiếng Tây Ban Nha khẳng định các ẩn dụ về phụ nữ củng cố xã hội hóa gia trưởng. Akuno, Oloo & Achieng' Lilian (2018) và Murashova & Pravikova (2012) phân tích các ẩn dụ ẩm thực (ĐỐI TƯỢNG TÌNH YÊU LÀ ĐỒ ĂN) để làm rõ cấu trúc nhị phân giữa tính chủ động và thụ động của phụ nữ.

Tại Việt Nam, các học giả tiên phong như Nguyễn Lai (1990), Lý Toàn Thắng (2005, 2008) và Trần Văn Cơ (2007, 2009) đã đặt nền móng tiếp nhận Ngôn ngữ học tri nhận. Các công trình ứng dụng sau đó phát triển mạnh mẽ qua nghiên cứu của Phan Thế Hưng (2009), Nguyễn Thị Bích Hạnh (2012, 2015), Nguyễn Thị Bích Hợp (2014, 2017) và Lê Lâm Thi (2014, 2019). Tuy nhiên, các nghiên cứu trong nước về phụ nữ (như Lương Ngọc Khánh Phương, 2013; Nguyễn Thị Hồng Phúc, 2013) phần lớn dừng lại ở việc miêu tả ngữ liệu đơn ngữ (Truyện Kiều, ca dao), liệt kê trường nghĩa, hoặc khảo sát quy mô hẹp mà chưa xây dựng được mô hình ánh xạ hai chiều Anh - Việt, chưa phân định giữa ẩn dụ thường quy và ẩn dụ văn chương, cũng như chưa đối chiếu có hệ thống trên ngữ liệu văn học hiện đại thế kỷ 20. Luận án này định vị chính xác vào khoảng trống đó, thiết lập nhịp cầu so sánh liên văn hóa toàn diện.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng thực nghiệm Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm của Lakoff & Johnson (1980) và Kövecses (2002) trong không gian liên ngôn ngữ Anh - Việt. Nghiên cứu chứng minh rằng quá trình ý niệm hóa NGƯỜI PHỤ NỮ không diễn ra ngẫu nhiên mà tuân theo các nguyên lý tri nhận có cấu trúc.

                                  [MIỀN NGUỒN]
   [THỰC THỂ HỮU SINH]                                   [THỰC THỂ VÔ SINH]
                                  [MIỀN ĐÍCH]
                                [NGƯỜI PHỤ NỮ]
                      (Hình thể - Tính cách - Thân phận)

Bốn mệnh đề lý thuyết cốt lõi được xác lập:

• Proposition 1: Cấu trúc ẩn dụ về phụ nữ chịu sự chi phối của Chuỗi kết nối vĩ đại của sự tồn tại mở rộng (Extended Great Chain of Being - Lakoff & Turner, 1989). Khi một bậc thấp hơn (động vật, đồ vật) được chiếu xạ lên bậc cao hơn (con người), hiện tượng hạ thấp giá trị nhân tính (dehumanization/objectification) xuất hiện; ngược lại, khi chiếu xạ lên các bậc siêu nhiên, hiện tượng thần thánh hóa (idealization) được kích hoạt.
• Proposition 2: Tồn tại tính bất đối xứng có chọn lọc (selective asymmetric mapping) trong ánh xạ tri nhận. Không phải mọi thuộc tính của miền nguồn đều được chuyển di sang miền đích; các thuộc tính sinh học bản năng (quang hợp ở thực vật, đặc điểm giải phẫu bốn chân/cánh ở động vật) bị làm mờ (shadowed), trong khi các thuộc tính hành vi, thẩm mỹ và giá trị sử dụng được làm nổi bật (highlighted).
• Proposition 3: Ẩn dụ văn chương là sự phát triển sáng tạo vượt bậc từ ẩn dụ thường quy thông qua 04 cơ chế tri nhận do Lakoff & Turner (1989) đề xuất: Mở rộng (extending), Chi tiết hóa (elaborating), Kết hợp (composing), và Nghi vấn (questioning).
• Proposition 4: Biến thể liên văn hóa của ADYN được điều tiết bởi hệ giá trị văn hóa xã hội, giải thích tường minh thông qua 04 chiều kích của Hofstede: Chỉ số khoảng cách quyền lực (PDI), Chỉ số chủ nghĩa cá nhân (IDV), Chỉ số tính nam/tính nữ (MAS), và Chỉ số tránh bất định (UAI).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng lý thuyết: Cây ngữ nghĩa VLSP cung cấp phân loại bản thể học logic (Thực thể hữu sinh vs. Thực thể vô sinh); Mô hình ánh xạ hai miền (Two-domain Mapping Model) phân tích tương ứng từng cặp thuộc tính nguồn - đích; và Mô hình văn hóa đa chiều Hofstede cùng lý thuyết loại hình văn hóa (văn hóa gốc du mục trọng động phương Tây vs. văn hóa gốc nông nghiệp trọng tĩnh phương Đông của Trần Ngọc Thêm, 1996; Trần Quốc Vượng, 2000) làm sáng tỏ động lực văn hóa - xã hội.

       [BẢN THỂ HỌC]                    [TRI NHẬN]                    [VĂN HÓA HỌC]
  Cây ngữ nghĩa VLSP           Mô hình ánh xạ 2 miền          Chiều kích Hofstede &
  Phân loại Hữu sinh/Vô sinh    Chiếu xạ Nguồn -> Đích         Giải mã tương đồng/dị biệt

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: tập trung vào các diễn ngôn văn học hư cấu viết bằng tiếng Anh (Mỹ) và tiếng Việt xuất bản trong thế kỷ 20; không bao quát các thể loại phi hư cấu hay diễn ngôn chuyên ngành hẹp khác.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành theo hệ hình Hiện thực phản tư (Critical Realism) và Tri nhận luận nghiệm thân (Embodied Epistemology), khẳng định nghĩa của ngôn ngữ vừa bắt nguồn từ trải nghiệm thể chất phổ quát của loài người, vừa được kiến tạo qua lăng kính văn hóa - lịch sử đặc thù. Thiết kế nghiên cứu kết hợp đa phương pháp (mixed-methods design): định tính phân tích diễn ngôn và ánh xạ tri nhận, định lượng thống kê tần suất và tỷ lệ phần trăm phân bố biểu thức ẩn dụ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nhận diện và phân tích ẩn dụ được thực thi nghiêm ngặt qua 04 bước chuẩn hóa của Quy trình MIP (Metaphor Identification Procedure - Pragglejaz Group, 2007):

1. Bước 1 (Đọc bao quát): Đọc toàn bộ văn bản tác phẩm văn học để nắm bắt tổng thể chủ đề, ngữ cảnh và phong cách tác giả.
2. Bước 2 (Xác định đơn vị từ vựng): Tách chiết các đơn vị từ vựng (lexical units) nghi vấn trong phát ngôn.
3. Bước 3 (Đối chiếu ngữ nghĩa):
   • Xác định nghĩa ngữ cảnh (contextual meaning) của đơn vị từ vựng trong cấu trúc tác phẩm.
   • Tra cứu nghĩa cơ bản/đương đại (basic meaning) có tính cụ thể, lịch sử lâu đời hơn qua các từ điển chuẩn thức: Oxford Learner’s Dictionaries (2020), Online Etymology Dictionary, và Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên, 2003).
   • So sánh nghĩa ngữ cảnh và nghĩa cơ bản; nếu có sự tương phản ngữ nghĩa nhưng vẫn hiểu được qua cơ chế chuyển di, đơn vị đó được gắn nhãn là Biểu thức ẩn dụ (BTAD).
4. Bước 4 (Phân loại & Thiết lập ánh xạ): Phân loại BTAD vào Cây ngữ nghĩa, xác định miền nguồn, miền đích, vẽ sơ đồ ánh xạ và giải mã cơ chế tri nhận.

Nhằm bảo đảm độ giá trị (validity) và độ tin cậy (reliability), nghiên cứu áp dụng phương pháp tam giác đạc (triangulation) lý thuyết và dữ liệu. Đối với các ngữ liệu tiếng Anh chưa có bản dịch chính thức (như East of Eden và một số truyện ngắn), quy trình dịch thuật chuyên gia được tiến hành với sự thẩm định độc lập của 10 giảng viên đại học chuyên ngành Ngôn ngữ Anh để đảm bảo độ chuẩn xác nghĩa đen và ánh xạ chuyển di.

Data và phân tích

Khối dữ liệu gồm 3.900 BTAD phân bố đều trên hai ngữ hệ:

• Tiếng Anh: 1.950 BTAD thu thập từ 10 tác phẩm đại diện cho văn học Mỹ thế kỷ 20 (gồm các giai đoạn Hiện đại, Hậu chiến, Thể nghiệm, Đương đại; với các tác giả tiêu biểu như John Steinbeck, Toni Morrison, Sidney Sheldon...).
• Tiếng Việt: 1.950 BTAD thu thập từ 94 tác phẩm (tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn của các nhà văn hiện thực phê phán 1930-1945, văn học cách mạng kháng chiến, và văn học đổi mới sau 1986).

Toàn bộ dữ liệu được mã hóa khoa học theo ký hiệu chuẩn (TA01 - TA10 cho ngữ liệu tiếng Anh; TV01 - TV94 cho ngữ liệu tiếng Việt), hỗ trợ xử lý dữ liệu và kiểm chứng thống kê minh bạch.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

• Phát hiện 1: Sự thống trị và phân bố tương đương của Miền nguồn Thực thể hữu sinh. Trong cả hai ngôn ngữ, miền nguồn THỰC THỂ HỮU SINH chiếm tỷ trọng áp đảo so với THỰC THỂ VÔ SINH. Tuy nhiên, cấu trúc tiểu loại thể hiện tính phân hóa sâu sắc. Trong tiếng Anh, ẩn dụ NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỘNG VẬT chiếm tần suất cao vượt trội với các tiểu loại phân hóa mạnh: Con mồi (Prey), Kẻ săn mồi (Predator), Thú cưng/Vật nuôi (Pet). Ngược lại, trong tiếng Việt, ẩn dụ NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC VẬT (đặc biệt là Hoa, Cây non, Dây leo, Cây thân gỗ) chiếm ưu thế tuyệt đối.
• Phát hiện 2: Dị biệt trong ý niệm hóa NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ NGƯỜI KHÁC và THẾ LỰC SIÊU NHIÊN. Ngữ liệu tiếng Anh xuất hiện đậm đặc các mô hình ánh xạ NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ CHIẾN BINH (Warrior), QUÝ TỘC (Royalty - Princess/Queen), phản ánh tinh thần bình đẳng giới, chủ nghĩa cá nhân và sự giải phóng nữ quyền trong xã hội Mỹ thế kỷ 20. Ngược lại, văn học Việt Nam khắc họa sâu sắc ẩn dụ NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ NÔ LỆ, NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ TRẺ EM, phản ánh thân phận bị áp bức dưới tàn dư phong kiến và tư tưởng phụ quyền Nho giáo. Đối với thế lực siêu nhiên, tiếng Anh nghiêng về các hình tượng mang tính nhị nguyên đối lập quyết liệt (Thiên thần vs. Phù thủy/Ác quỷ), trong khi tiếng Việt nghiêng về hình tượng tâm linh dân gian hòa giải (Tiên nữ, Bụt, Ma mị).
• Phát hiện 3: Sự phân cực giữa ĐỒ VẬT, MÁY MÓC và ĐỒ ĂN trong Miền nguồn Vô sinh. Tiếng Anh ghi nhận sự bùng nổ của ẩn dụ NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ MÁY MÓC (Machine) và CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG (Building), phản ánh trực tiếp dấu ấn của nền văn minh công nghiệp và xã hội kỹ trị phương Tây. Ngược lại, tiếng Việt thể hiện sự tinh tế vượt bậc trong ẩn dụ NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỒ ĂN / MÓN ĂN (với các trường vị giác chua, cay, mặn, ngọt, đắng, chát và đặc tính thanh tao hay dân dã của ẩm thực lúa nước) và NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC THỂ TỰ NHIÊN (Lửa, Biển, Ánh sáng/Bóng tối).
• Phát hiện 4: Cơ chế chuyển đổi giá trị thẩm mỹ và định kiến giới. Nghiên cứu phát hiện hiện tượng đảo ngược trường nghĩa: trong khi tiếng Anh sử dụng ẩn dụ động vật để làm nổi bật cả sức mạnh quyến rũ lẫn sự nguy hiểm độc hại, thì tiếng Việt sử dụng ẩn dụ thực vật và đồ vật quý (ngọc ngà, bình gốm) để vừa ca ngợi tiết hạnh, vừa vô hình trung giam cầm người phụ nữ vào vị thế thụ động, cần được che chở và sở hữu.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Khẳng định tính tương thích và bổ trợ giữa Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (Lakoff & Johnson) với Thuyết Chiều kích văn hóa (Hofstede), chứng minh rằng ngôn ngữ học tri nhận không thể tách rời nhân học và văn hóa học.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình ứng dụng MIP kết hợp Cây ngữ nghĩa VLSP và thẩm định chuyên gia trong nghiên cứu đối chiếu liên ngữ liệu lớn.
• Về mặt thực tiễn và sư phạm: Cung cấp tài liệu tham khảo thiết thực cho công tác giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành, nâng cao năng lực dịch thuật văn học Anh - Việt, giúp người dịch tránh các lỗi dịch thô (literal translation) khi xử lý các ẩn dụ ý niệm mang đặc trưng văn hóa sâu sắc.
• Về mặt chính sách và xã hội: Cung cấp cơ sở ngôn ngữ học để nhận diện và loại bỏ các định kiến giới vi mô (micro-inequities) ẩn tàng trong diễn ngôn truyền thông và giáo dục hiện đại.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận 03 giới hạn học thuật chính:

1. Giới hạn thể loại và phương thức thể hiện: Luận án tập trung chủ yếu vào văn học viết (tiểu thuyết, truyện ngắn), chưa mở rộng khảo sát trên văn học kịch bản sân khấu, thi ca hoặc các diễn ngôn đa phương thức (multimodal discourse) như phim ảnh, truyện tranh và quảng cáo.
2. Đặc thù khối ngữ liệu tiếng Anh: Ngữ liệu tiếng Anh giới hạn trong các tác phẩm văn học Mỹ thế kỷ 20, chưa bao hàm các biến thể tiếng Anh khác (Anh-Anh, Anh-Úc, Anh-Ấn), do đó các kết luận phản ánh đặc trưng văn hóa Mỹ nhiều hơn là toàn bộ thế giới Anh ngữ.
3. Mức độ khả biến theo thời gian (Diachronic depth): Nghiên cứu chủ yếu tiếp cận theo lát cắt đồng đại thế kỷ 20, chưa phân tích chuỗi biến đổi lịch sử chi tiết qua từng thập niên của thế kỷ 21 dưới tác động của làn sóng kỹ thuật số và phong trào nữ quyền thế hệ mới (#MeToo).

Chương trình nghiên cứu tương lai đề xuất 04 hướng đi:

• Ứng dụng ngôn ngữ học ngữ liệu (Corpus Linguistics) với các công cụ xử lý tự động (AntConc, Sketch Engine) trên kho ngữ liệu hàng triệu từ.
• Khảo sát ẩn dụ đa phương thức (Multimodal Metaphor) về giới trên truyền thông số và mạng xã hội.
• Nghiên cứu đối chiếu mở rộng đa ngữ hệ (Việt - Anh - Hán - Pháp).
• Đo lường tâm lý học tri nhận thực nghiệm (Psycholinguistic experiments) về tốc độ xử lý não bộ đối với các ánh xạ ẩn dụ quy ước so với ẩn dụ mới lạ.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật sâu rộng với tiềm năng trích dẫn cao trong các chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh, Ký hiệu học văn hóa, Dịch thuật học và Nghiên cứu Giới (Gender Studies). Trong giáo dục đại học, kết quả nghiên cứu hỗ trợ trực tiếp việc thiết kế giáo trình Ngữ nghĩa học tri nhận và Phân tích diễn ngôn văn học tại các trường đại học ngoại ngữ và khoa học xã hội.

Về mặt xã hội, công trình góp phần thúc đẩy bình đẳng giới thông qua việc giải mã cách thức ngôn ngữ kiến tạo nhận thức, từ đó hỗ trợ các tổ chức xã hội và cơ quan truyền thông xây dựng thông điệp phi định kiến, tôn vinh hình ảnh người phụ nữ hiện đại một cách nhân bản và tiến bộ.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận mô hình nghiên cứu mẫu mực về ngôn ngữ học tri nhận đối chiếu, quy trình MIP và kỹ thuật xử lý dữ liệu định tính - định lượng.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ: Có thêm nguồn tư liệu phong phú về hệ thống ánh xạ ẩn dụ Anh - Việt và cơ sở lý thuyết tích hợp liên ngành.
• Biên - phiên dịch viên văn học: Nắm vững bản chất tri nhận của các biểu thức ẩn dụ để chuyển ngữ linh hoạt, truyền tải trọn vẹn hồn cốt văn hóa nguyên tác.
• Nhà giáo dục và hoạt động xã hội: Vận dụng các phát hiện để xây dựng chương trình giáo dục bình đẳng giới và giải cấu trúc các khuôn mẫu ngôn ngữ phân biệt đối xử.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng Mô hình Chuỗi kết nối vĩ đại của sự tồn tại (The Great Chain of Being của Lakoff & Turner, 1989) bằng việc tích hợp Cây ngữ nghĩa bản thể học (Hồ Tú Bảo, 2008) và Mô hình văn hóa Hofstede, xác lập thành công mô hình cấu trúc tầng bậc hai nhánh (Thực thể hữu sinh vs. Thực thể vô sinh) để giải minh cơ chế chuyển di ý niệm về người phụ nữ trong không gian liên văn hóa Anh - Việt.

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở điểm nào? So với nghiên cứu của Nguyễn Thị Hồng Phúc (2013) (chỉ liệt kê trường nghĩa trong Truyện Kiều) hay Chin (2011) (chỉ khảo sát mẫu nhỏ báo chí trong 6 tháng), luận án thiết lập khối ngữ liệu cân bằng quy mô lớn (3.900 BTAD), chuẩn hóa quy trình nhận diện 4 bước MIP của Pragglejaz Group (2007) kết hợp tam giác đạc thẩm định độc lập từ hội đồng 10 chuyên gia ngôn ngữ học.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu là gì? Sự xuất hiện đậm nét của ẩn dụ NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ CHIẾN BINH trong văn học Mỹ và NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ MÓN ĂN trong văn học Việt Nam. Kết quả này phản ánh sự tương phản sâu sắc giữa chủ nghĩa cá nhân, tinh thần giải phóng của văn hóa phương Tây và tính cộng đồng, triết lý âm dương, mỹ học ẩm thực trong văn hóa nông nghiệp lúa nước Việt Nam.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) không? Có. Toàn bộ quy trình thu thập dữ liệu, bộ tiêu chí lựa chọn tác phẩm (năm xuất bản, độ dài, tần suất ẩn dụ), hệ thống mã hóa định danh ngữ liệu (TA01-TA10, TV01-TV94), quy trình tra cứu từ điển đối chiếu 3 bước và phụ lục 1.138 BTAD đại diện đều được minh bạch hóa hoàn toàn.

5. Lộ trình phát triển 10 năm của hướng nghiên cứu này được vạch ra ra sao? Mở rộng từ ngữ liệu văn bản sang ngữ liệu đa phương thức (hình ảnh, video số), tích hợp công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI/NLP) để tự động hóa nhận diện ánh xạ ẩn dụ ý niệm, và thực hiện các đo đạc điện não đồ (ERP/EEG) trong tâm lý ngôn ngữ học thực nghiệm.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Phạm Thuỳ Giang đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 05 đóng góp nền tảng:

1. Xác lập hệ thống hóa toàn diện 3.900 biểu thức ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong văn học Mỹ và Việt Nam thế kỷ 20 theo hai miền nguồn lớn THỰC THỂ HỮU SINH và THỰC THỂ VÔ SINH.
2. Chứng minh tường minh cơ chế ánh xạ tri nhận có chọn lọc và tính bất đối xứng trong việc chuyển di các thuộc tính nguồn sang đích dưới sự chi phối của Chuỗi kết nối vĩ đại của sự tồn tại.
3. Giải mã sâu sắc bản chất của 04 cơ chế sản sinh ẩn dụ văn chương (mở rộng, chi tiết hóa, kết hợp, nghi vấn) từ nền tảng trải nghiệm nghiệm thân đời thường.
4. Làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ, văn hóa và tư duy: chỉ ra rằng sự tương đồng trong ADYN bắt nguồn từ trải nghiệm thể chất phổ quát của nhân loại, trong khi sự dị biệt phản ánh rõ nét hệ giá trị văn hóa du mục - công nghiệp phương Tây đối sánh với văn hóa nông nghiệp - trọng tình phương Đông.
5. Đóng góp khung phương pháp luận mẫu mực kết hợp định tính và định lượng cho phân ngành Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu và Ngôn ngữ học tri nhận tại Việt Nam.

Công trình không chỉ mở ra những hướng nghiên cứu liên ngành mới mẻ giữa ngôn ngữ học, nhân học văn hóa và lý thuyết nữ quyền, mà còn để lại giá trị ứng dụng lâu dài cho công tác giảng dạy, dịch thuật văn học và xây dựng xã hội bình đẳng, văn minh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỎNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Dẫn đề Để có một cái nhìn tổng quát về tình hình nghiên cứu ADYN và ADYN về người phụ nữ, chúng tôi tổng hợp và hệ thống hoá các giáo trình, chuyên khảo, luận án, bài báo khoa học và các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài nghiên cứu. Nội dung phần tông quan được sắp xếp theo trình tự thời gian và theo vấn đề nghiên cứu nhằm làm nỗi bật sự thay đổi trong cách nhìn nhận và nghiên cứu về bản chất ân dụ.

Chúng tôi phân tích các nghiên cứu này từ khái quát đến cụ thể, từ cái chung đến cái riêng, bắt đầu từ việc tổng quan các công trình nghiên cứu về ADYN nói chung, từ đó khai thác các nghiên cứu về ẩn dụ về người phụ nữ trong cả ngôn ngữ ở nước ngoài lẫn trong nước. Từ đây, chúng tôi tìm ra các khoảng trống nghiên cứu mà các nghiên cứu trước đây chưa đề cập đến, qua đó thiết lập cơ sở lý luận và thực tiễn cho luận án. Tổng quan về ấn dụ ý niệm 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới về ẩn dụ ý niệm Về những phát triển trong lý thuyết ẩn dụ, trải qua nhiều năm, lý thuyết về ân dụ ngày càng phát triển và đi vào chiều sâu, từ đó khắc hoạ một bức tranh ngày càng rõ nét về việc ân dụ cầu trúc tư duy như thế nào.

Trước hết lý thuyết tri nhận về ân dụ bắt nguồn từ Lakoff giúp cho danh tiếng của ông vượt ra ngoài phạm vi thuần tuý ngôn ngữ học và thôi một luồng gió mới cho việc phát triển lý thuyết ân dụ. Năm 1980, Lakoff và Johnson [137] đã xuất ban quyén “Metaphors we live by” (Chúng ta sống bằng ấn dụ) — quyên sách trình bày về lý thuyết ADYN và được xem là xương sống cho rất nhiều nghiên cứu về ân dụ sau này. Hai ông đã nhìn nhận và nghiên cứu ẩn dụ thông qua các lĩnh vực kinh nghiệm. Họ cho rằng ấn dụ là hiện tượng tri nhận hơn là hiện tượng ngôn ngữ và những BTAD tiếng Anh bắt gặp trong ngôn ngữ chính là cái phản ánh các ân dụ tồn tại ở các bậc tầng ý niệm.

Như vậy bản chất và chức năng của NNHTN nói chung và ẩn dụ tri nhận nói riêng là nghiên cứu cách con người nhìn nhận và đánh giá thế giới qua lăng kính ngôn ngữ và văn hoá dân tộc [126], [127], [128], [130]. Một tiến bộ quan trọng trong lý thuyết an dụ là nghiên cứu ADYN chỉ ra rằng kinh nghiệm hàng ngày, kinh nghiệm cảm giác của con người là cơ sở đưa ra các đánh giá chủ quan của nhận thức ngôn ngữ [107], [108]. Các nhà tri nhận học như Lakoff, Johnson và Turner có nhiều mới lạ trong tư tưởng khi phát hiện ra ý niệm tông quát ẩn sau những phát ngôn ấn dụ khác nhau. Nói cách khác, các ông đi tìm những ý niệm tổng quát thông qua cách hệ thống hóa những ý niệm đặc thù.

Thay vì tìm cách giải thích các ý niệm chứa đựng trong mỗi ân dụ (nghĩa là trong mỗi diễn đạt ngôn ngữ), vốn là nền tảng cho sự xuất hiện của chúng, các ông đã tìm ra nguồn gốc của sự dịch chuyển nghĩa trong ân dụ, đó chính là ánh xạ xuyên lãnh vực. Tiếp theo đó, nhiều công trình nghiên cứu quan trọng về ADYN dần được các nhà ngôn ngữ học thực hiện và phát triển. Fauconnier [94] đã phát triển lý thuyết về không gian tinh than để khảo sát các quá trình kết cấu nghĩa. Năm 1996, Fauconnier và Sweetser [95] đã biên soạn và tổng hợp 12 bài viết nhằm mở rộng khung không gian tỉnh thần trong “Spaces, Worlds and Grammar’.

Sau d6, Fauconnier két hop voi Turner [96] dé phát triển lý thuyết này thành lý thuyết về sự pha trộn ý niệm, từ đó phân tích quá trình hình thành một số hỗn dụ. Nội dung quan yếu của lý thuyết này là việc xây dựng nghĩa thường gắn với sự hợp nhất cấu trúc. Các nhà lý luận về pha trộn cho rằng quá trình pha trộn ý niệm là một hoạt động tri nhận cơ bản và chung, đóng vai trò trung tâm trong cách chúng ta tư duy và tưởng tượng. Grady, Oakley và Coulson [1 11] cũng cho rằng lý thuyết Pha trộn ý niệm và lý thuyết ADYN bổ sung (complementary) cho nhau hơn là cạnh tranh và loại trừ nhau.

Ngoài tính chất bố sung, Evans và Green [93] cũng cho rằng hai lý thuyết này đề cập đến các hiện tượng nhất định không được giải thích bởi lý thuyết còn lại. Vi du ly thuyét Pha trộn miêu tả về cấu trúc nỗi bật (emergent structure) - nghia khác lạ (novel meaning): nghĩa không chỉ đơn thuần là nghĩa tổng thể của các bộ phận cấu thành nó, trong khi lý thuyết ADYN thì không. Nguyên nhân là do lý thuyết ADYN dựa vào mô hình 2 miền (2 - domain model). Fauconnier và Turner [96] cho rằng khả năng của con người trong việc pha trộn hoặc hợp nhất ý niệm có thê là cơ chế chính tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển các hành vi cao cấp của con người, những hành vi phụ thuộc vào khả năng biểu tượng phức tạp.

Những hành vi này bao gồm các lễ nghỉ, sản xuất, nghệ thuật, sử dụng công cụ và ngôn ngữ. Về các ứng dụng của lý thuyết ẩn dụ, những năm gần đây, các nghiên cứu về tri nhận nói chung và ADYN nói riêng có chiều hướng chú trọng tính ứng dụng. Nói về tính ứng dung cua ADYN, theo Croft va Cruse [87], muc đích chính của Lakoff trong việc phát triển lý thuyết ADYN là tìm hiểu các ánh xạ giữa hai miền nguồn và đích và lý giải thông qua lý lẽ và hành vi của con người, từ đó ứng dụng lý thuyết này vào các lĩnh vực cụ thê. Bản thân Lakoff và Johnson luôn cỗ gắng hoàn thiện học thuyết ấn dụ tri nhận của mình và mở rộng phạm vi ứng dụng học thuyết này sang nhiều lĩnh vực khác nhau.

Đến nay, lý thuyết ADYN đã được sử dụng trong các lĩnh vực như văn hoc [103], [140], [176], [177], triết học [119], [138], toán học [139], chính trị [84], [132], [134], [135], kinh tế [78], [113], giáo dục [144], đạo đức [120], tôn giáo [165], pháp luật [181], [182], quảng cáo [151] và diễn ngôn truyền thông [153] hay về các đối tượng tri nhận như cảm xúc [91], [123], [124], [125], [126], [148], điệu bộ cử chỉ [86], sự thay đổi ngữ nghĩa [169], cơ thể người [119], âm nhạc [185], nghệ thuật [121], đồ ăn [74], tình yêu [147], tinh dục [179] với sự đa dạng trong ngữ liệu nghiên cứu. Cụ thể, trong lĩnh vực văn học, Lakoff và Turner [140] đã cho thấy ADYN là vấn đề trung tâm được sử dụng trong tục ngữ hay văn học. Năm 1996, Turner [177] đã chứng minh ADYN là yếu tố quan trọng trong việc sáng tác các truyện ngụ ngôn và các sản phẩm phô biến khác của trí tưởng tượng văn học. Lĩnh vực chính trị và luật pháp cũng ghi nhận những ứng dụng quan trọng của lý thuyết ADYN.

Winter [183] nêu bật vai trò quan trọng của ân dụ trong lập luận pháp lý, theo đó ẩn dụ trở thành một công cụ pháp lý quyền lực trong đời sống xã hội. Năm 1992, Lakoff [132] phân tích cách chính phủ Mỹ sử dụng ân dụ đề thuyết phục nhân dân về cuộc chiến vùng Vịnh, đồng thời làm rõ vai trò của ADYN trong việc hoạch định các chính sách ngoại giao. Một lĩnh vực dường như rất cụ thể, không mang tính nghiệm thân là toán học cũng được Lakoff và Núñez [139] chứng minh rằng hoàn toàn mang tính ẩn dụ với các ẩn dụ như CON SỐ LÀ CÁC ĐIÊM TREN ĐƯỜNG THẲNG hay CON SỐ LÀ NHỮNG TẬP HỢP. Hai ông đã tiến hành một nghiên cứu lớn về cấu trúc ẩn dụ của toán học bao gồm số học, lý thuyết tập hợp và logic, hình thức, vô hạn, và cuối cùng là toán học cao cấp cô điển.

Ngôn ngữ học tri nhận sử dụng lý thuyết ân dụ để lý giải các khía cạnh của ngôn ngữ với các nghiên cứu chính về cách ngôn ngữ cấu trúc không gian [173], không gian và tri nhận không gian [77], ngữ pháp tri nhận [141], [142], [143], ngữ pháp cấu trúc tri nhận [105], [106]), ngữ nghĩa khung [97], [98], [99], [100], [170], ngữ nghĩa học ý niệm [116], [117], [118], [174]. Đối tượng tri nhận được nhiều nhà tri nhận học quan tâm là van dé tình cảm của con người bởi đó là vẫn đề thường nhật nhất, gần gũi nhất của mỗi con người. Nghiên cứu nỗi bật gần đây của Esenova [91] đề cập đến 3 miền đích cùng lúc nên có thể miêu tả các trải nghiệm tình cảm phức tạp, trong đó một số yếu tố cảm xúc xảy ra đồng thời. Kết quả nghiên cứu khẳng định rằng khi so sánh với các nghiên cứu về NNHTN trước đây, hầu hết các ân dụ ý niệm về cảm xúc đều ổn định theo thời gian.

Bên cạnh đó, các biểu thức phi ngôn từ như cử chỉ hay hình ảnh nghệ thuật cũng trở thành đối tượng nghiên cứu của NNHTN. Theo Cienki [S6], các cử chỉ mang tính ấn dụ có thể thực sự liên quan đến lời nói theo nhiều cách khác nhau và thay đổi cũng như nhất quán giữa các nền văn hóa. Cử chỉ cung cấp một góc nhìn để hiểu cách chúng ta cấu trúc ý niệm và cách chúng ta sử dụng các cấu trúc đó trong khi nói. Cử chỉ có thê chỉ ra rằng ân dụ ý niệm cũng được kích hoạt về mặt nhận thức khi không được diễn đạt thành lời nói.

Kennedy [121] khẳng định rằng ấn dụ có rất nhiều trong nghệ thuật và thực tế là các hình ảnh có thể mang tính an du. Các hình ảnh cũng được sử dụng một cách an du, tao ra ấn dụ đơn thức (an du hinh anh “pictorial metaphor”) trong quảng cáo. Forceville (trong Gibbs [102]) minh chứng điều này qua một số ân dụ hình ảnh như TÓC ÓNG MƯỢT LÀ KEM (HAIR SILK IS ICECREAM) trong quảng cáo dầu gội Dove hay MÁY PHA CÀ-PHÊ LÀ NGƯỜI PHUC VU (COFFEE MACHINE IS SERVANT) trong quang cao may pha ca phé Philips” Senseo. Mặc dù gần đây có một số hướng nghiên cứu khai thác các hạn chế trong thuyết ADYN, chẳng hạn thuyết này không đề cập đến bản chất phụ thuộc vào ngữ cảnh hay lệ thuộc ngôn cảnh của ấn dụ (context-sensitive nature) [146], [168], khó có thể phủ nhận rằng thuyết ADYN có rất nhiều ứng dụng trong nhiều lĩnh vực của cuộc sống.

Các nhà nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực khác nhau cho thấy ADYN được sử dụng nhiều trong các diễn ngôn pháp luật, văn chương, chính trị, tâm lý học, toán học, v.