Luận án tiến sĩ đối chiếu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong tiếng anh và tiếng việt trên cứ liệu các tác phẩm văn học thế kỉ 20

Luận án tiến sĩ văn học phân tích đối chiếu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong tiếng anh và tiếng việt trên cứ liệu các tác phẩm văn, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Tác giả: Phạm Thuỳ Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Quang Năng
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu
• Đề tài: Đối chiếu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong tiếng Anh và tiếng Việt (trên cứ liệu các tác phẩm văn học thế kỷ 20)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tổng quan về ẩn dụ ý niệm
• 1.3. Tổng quan về ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ
• 1.4. Cơ sở lý luận về đề tài nghiên cứu
• 1.5. Cơ sở lý luận về ẩn dụ ý niệm
• 1.6. Cơ sở lý luận về văn học Mỹ và văn học Việt Nam thế kỉ 20
• 1.7. Cơ sở lý luận về văn hoá và các đặc trưng văn hoá Mỹ và văn hoá Việt Nam
• 1.8. Cơ sở lý luận về ngôn ngữ học đối chiếu
• 1.9. Khung cơ sở lý thuyết
• 1.10. Khung phân tích
• 1.11. Tiểu kết chương 1
• 2. ĐỐI CHIẾU ẨN DỤ Ý NIỆM VỀ NGƯỜI PHỤ NỮ CÓ MIỀN NGUỒN LÀ THỰC THỂ HỮU SINH TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 2.1. Khái quát kết quả nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ có miền nguồn THỰC THỂ HỮU SINH trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.2. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC THỂ HỮU SINH trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.3. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỘNG VẬT
• 2.4. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC VẬT
• 2.5. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ NGƯỜI KHÁC
• 2.6. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THẾ LỰC SIÊU NHIÊN
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. ĐỐI CHIẾU ẨN DỤ Ý NIỆM CÓ MIỀN NGUỒN LÀ THỰC THỂ VÔ SINH TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 3.1. Khái quát kết quả nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ có miền nguồn THỰC THỂ VÔ SINH trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.2. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC THỂ VÔ SINH trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.3. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỒ VẬT
• 3.4. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC THỂ TỰ NHIÊN
• 3.5. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỒ ĂN
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Mô hình văn hóa đa chiều của HOFSTEDE
• Phụ lục 2. Cây ngữ nghĩa (Semantic Tree)
• Phụ lục 3. Thống kê các tiểu loại ẩn dụ về người phụ nữ
• Phụ lục 4. Thống kê dụ dẫn của các tiểu loại ẩn dụ có miền nguồn là THỰC THỂ HỮU SINH
• Phụ lục 5. Thống kê dụ dẫn của các tiểu loại ẩn dụ có miền nguồn là THỰC THỂ VÔ SINH
• Phụ lục 6. Danh mục các tác phẩm văn học Mỹ và Việt Nam được khảo sát trong luận án
• Phụ lục 7. Một số biểu thức ẩn dụ ý niệm tiêu biểu trong văn học Mỹ
• Phụ lục 8. Một số biểu thức ẩn dụ ý niệm tiêu biểu trong văn học Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng quan về ẩn dụ ý niệm và người phụ nữ trong văn học thế kỷ 20

Ẩn dụ ý niệm là công cụ tư duy quan trọng, giúp con người hiểu một miền ý niệm thông qua miền ý niệm khác. Trong văn học, ẩn dụ không chỉ là phương thức tu từ mà còn phản ánh tư duy và văn hóa. Người phụ nữ là đối tượng trung tâm trong nhiều tác phẩm văn học thế kỷ 20, được miêu tả qua các ẩn dụ phong phú. Nghiên cứu này tập trung vào việc so sánh và đối chiếu các ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong tiếng Anh và tiếng Việt, dựa trên các tác phẩm văn học thế kỷ 20. Qua đó, làm rõ sự tương đồng và khác biệt trong tư duy và văn hóa của hai dân tộc.

1.1. Khái niệm ẩn dụ ý niệm

Theo lý thuyết của Lakoff và Johnson, ẩn dụ ý niệm không chỉ là phương thức chuyển nghĩa mà còn là công cụ tư duy. Nó giúp con người hiểu các khái niệm trừu tượng thông qua các khái niệm cụ thể. Trong văn học, ẩn dụ được sử dụng để tạo ra các hình ảnh và biểu tượng sâu sắc, phản ánh tư duy và văn hóa của tác giả.

1.2. Vai trò của người phụ nữ trong văn học thế kỷ 20

Người phụ nữ trong văn học thế kỷ 20 thường được miêu tả qua các ẩn dụ phong phú, phản ánh vai trò và vị thế của họ trong xã hội. Các tác phẩm văn học Mỹ và Việt Nam đều sử dụng ẩn dụ để khắc họa hình ảnh người phụ nữ, từ đó thể hiện tư duy và văn hóa của mỗi dân tộc.

II. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong tiếng Anh và tiếng Việt

Nghiên cứu này tập trung vào việc so sánh và đối chiếu các ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong tiếng Anh và tiếng Việt. Các ẩn dụ được phân tích dựa trên hai miền nguồn chính: thực thể hữu sinh và thực thể vô sinh. Kết quả cho thấy sự tương đồng và khác biệt trong cách sử dụng ẩn dụ giữa hai ngôn ngữ, phản ánh tư duy và văn hóa của mỗi dân tộc.

2.1. Ẩn dụ về người phụ nữ là thực thể hữu sinh

Trong tiếng Anh và tiếng Việt, người phụ nữ thường được so sánh với các thực thể hữu sinh như động vật, thực vật, và con người khác. Ví dụ, trong văn học Mỹ, người phụ nữ thường được miêu tả như một con mồi, trong khi ở văn học Việt Nam, họ thường được so sánh với hoa hoặc cây cỏ, thể hiện sự dịu dàng và kiên cường.

2.2. Ẩn dụ về người phụ nữ là thực thể vô sinh

Các ẩn dụ về người phụ nữ là thực thể vô sinh như đồ vật, đồ ăn, và các yếu tố tự nhiên cũng được sử dụng phổ biến. Trong văn học Mỹ, người phụ nữ thường được so sánh với đồ vật hoặc hàng hóa, phản ánh sự vật chất hóa. Trong khi đó, văn học Việt Nam thường sử dụng các ẩn dụ như lửa hoặc ánh sáng, thể hiện sự ấm áp và hy vọng.

III. Phân tích và đánh giá giá trị của nghiên cứu

Nghiên cứu này có giá trị lớn trong việc làm rõ sự tương đồng và khác biệt trong tư duy và văn hóa của hai dân tộc Mỹ và Việt Nam thông qua các ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần vào lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận mà còn có ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy ngôn ngữ và dịch thuật.

3.1. Giá trị lý luận

Nghiên cứu góp phần củng cố lý thuyết về ẩn dụ ý niệm, đặc biệt là trong việc phân tích và so sánh các ẩn dụ giữa hai ngôn ngữ. Nó cũng làm phong phú thêm các nghiên cứu về văn hóa và tư duy dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa.

3.2. Giá trị thực tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ, đặc biệt là trong việc dạy và học tiếng Anh và tiếng Việt. Nó cũng giúp các nhà dịch thuật hiểu rõ hơn về các ẩn dụ trong văn học, từ đó nâng cao chất lượng dịch thuật.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu khoa học “Đối chiếu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong tiếng Anh và tiếng Việt (trên cứ liệu các tác phẩm văn học thế kỉ 20)” được tác giả Phạm Thuỳ Giang thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hà Quang Năng. Luận án thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu (mã số: 9.24), được bảo vệ vào năm 2023.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ sự phát triển của ngôn ngữ học tri nhận, khởi xướng từ công trình kinh điển Metaphors We Live By (1980) của George Lakoff và Mark Johnson. Hướng tiếp cận này đã làm thay đổi quan điểm truyền thống vốn coi ẩn dụ thuần túy là một biện pháp tu từ hay phương thức chuyển nghĩa từ vựng sang quan điểm coi ẩn dụ ý niệm (ADYN) là một công cụ tư duy, một cơ chế tri nhận phản ánh cách con người cấu trúc hóa nhận thức và hành động thông qua trải nghiệm thân thể và lăng kính văn hóa. Phụ nữ là đối tượng phản ánh trung tâm của văn học nghệ thuật và đời sống xã hội. Mặc dù ẩn dụ ý niệm đã được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực, tính đến thời điểm nghiên cứu, chưa có công trình nào đi sâu phân tích và so sánh, đối chiếu một cách hệ thống hệ thống ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong các tác phẩm văn học Mỹ và văn học Việt Nam thế kỷ 20 trên một khối ngữ liệu rộng lớn của nhiều tác giả.

Mục đích nghiên cứu của luận án là vận dụng lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận để tìm hiểu việc sử dụng các ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong văn học Mỹ và Việt Nam thế kỷ 20, từ đó so sánh, đối chiếu nhằm chỉ ra những nét tương đồng và khác biệt trong tiếng Anh và tiếng Việt, đồng thời giải thích các hiện tượng này dựa trên mối tương quan giữa ngôn ngữ, văn hóa và tư duy dân tộc.

Để hiện thực hóa mục đích trên, tác giả xác định bốn nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về ẩn dụ ý niệm liên quan đến đề tài để xây dựng khung cơ sở lý thuyết.
2. Thống kê, phân loại nhằm thiết lập và miêu tả các ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong văn học Mỹ và Việt Nam thế kỷ 20, xác định tần suất và mô hình ánh xạ của các ẩn dụ này.
3. So sánh, đối chiếu các ẩn dụ ý niệm trong tiếng Anh và tiếng Việt dựa trên ba tiêu chí: tần suất xuất hiện, cơ chế ánh xạ và tư duy văn hóa dân tộc.
4. Giải thích sự tương đồng và khác biệt trong các ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ giữa hai ngôn ngữ trong mối quan hệ đa chiều giữa ngôn ngữ, văn hóa và tư duy.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các ẩn dụ ý niệm chứa miền đích là NGƯỜI PHỤ NỮ (WOMAN) trong tiếng Anh và tiếng Việt, được khảo sát trên cứ liệu văn học Mỹ và văn học Việt Nam thế kỷ 20. Phạm vi nghiên cứu tập trung khảo sát hai miền nguồn lớn: THỰC THỂ HỮU SINH và THỰC THỂ VÔ SINH.

Ngữ liệu nghiên cứu bao gồm 10 tác phẩm tiểu thuyết và truyện ngắn tiếng Anh của các tác giả người Mỹ bản xứ và 94 tác phẩm tiểu thuyết, truyện vừa hoặc truyện ngắn tiếng Việt (trích trong các tuyển tập) của các nhà văn Việt Nam thế kỷ 20. Tiêu chí lựa chọn ngữ liệu gồm: năm xuất bản lần đầu trong thế kỷ 20 (bối cảnh thế kỷ 19 hoặc 20), sự đa dạng về độ dài tác phẩm và mật độ xuất hiện của các biểu thức ẩn dụ về phụ nữ. Khối ngữ liệu được thu thập từ tháng 11 năm 2018 đến tháng 09 năm 2021, xác lập tổng cộng 3.900 biểu thức ẩn dụ (1.950 biểu thức trong tiếng Anh và 1.950 biểu thức trong tiếng Việt). Do giới hạn dung lượng, tác giả chọn lọc trình bày 501 biểu thức ẩn dụ tiếng Anh và 637 biểu thức ẩn dụ tiếng Việt mang tính đại diện trong phần phụ lục.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tình hình nghiên cứu được luận án thực hiện theo tiến trình lịch sử và nhóm vấn đề, phân định rõ các công trình trên thế giới và tại Việt Nam:

Trên phạm vi quốc tế, tác giả điểm lại các công trình xây dựng nền móng cho lý thuyết ẩn dụ ý niệm: Lakoff và Johnson (1980), Fauconnier (1994) với không gian tinh thần, Fauconnier và Sweetser (1996), Fauconnier và Turner (2002) với lý thuyết pha trộn ý niệm (Conceptual Blending), Grady, Oakley và Coulson (1999), Evans và Green (2006), Croft và Cruse (2004). Các nghiên cứu mở rộng ứng dụng ẩn dụ vào văn học, triết học, toán học, chính trị và cảm xúc gồm có Lakoff và Turner (1989), Turner (1996), Winter (1989), Lakoff (1992), Lakoff và Núñez (2000), Esenova (2011), Cienki (1998), Kennedy (1982), Forceville (2008), Steen (2007), Cameron và Low (1999).

Đối với các nghiên cứu chuyên sâu về ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trên thế giới, luận án phân tích các công trình: Takada, Shinohara, Morizumi và Sato (2000) về các lỗ hổng trong ánh xạ động vật và thực vật sang phụ nữ; Murashova và Pravikova (2012) về ẩn dụ tình dục và đồ ăn; Chin (2011) về ẩn dụ dung tục trên báo chí Hồng Kông; Turpín (2005) về ẩn dụ phụ nữ là động vật; Barasa và Opande (2017) về định kiến giới trong tục ngữ Bukusu và Gusii; Ahmed (2018) về ý thức hệ gia trưởng ở Nigeria; López-Rodriguez (2009) về so sánh đối chiếu ẩn dụ phụ nữ trong tiếng Anh và tiếng Tây Ban Nha; Akuno, Oloo và Achieng' Lilian (2016) về ẩn dụ người yêu là đồ ăn trong ca khúc Kenya.

Tại Việt Nam, các công trình giới thiệu và phát triển lý luận ngôn ngữ học tri nhận gồm có nghiên cứu của Nguyễn Lai (1990), Lý Toàn Thắng (2005, 2008), Trần Văn Cơ (2007, 2009, 2011). Hướng ứng dụng và đối chiếu ngôn ngữ được triển khai qua các công trình của Phan Thế Hưng (2009) về ẩn dụ cảm xúc, thời gian và sự kiện; Nguyễn Thị Bích Hạnh (2015, 2017) về thế giới quan Trịnh Công Sơn; Nguyễn Thị Lan Phương (2018); Vi Trường Phúc (2013); Võ Thị Mai Hoa (2015); Lê Lâm Thi (2016, 2017). Về đề tài người phụ nữ, các nghiên cứu tiêu biểu gồm: Lương Ngọc Khánh Phương (2014, 2017) đề xuất 5 mô hình ẩn dụ; Nguyễn Thị Hồng Phúc (2018) khảo sát ẩn dụ phụ nữ trong Truyện Kiều và bản dịch tiếng Anh; Nguyễn Thị Bích Hợp (2017) phân tích ẩn dụ phụ nữ là món ăn.

Vị trí và khoảng trống nghiên cứu mà luận án giải quyết:

• Đa số các nghiên cứu trong nước trước đây chỉ tập trung khảo sát đơn ngữ tiếng Việt, hoặc khảo sát trên một tác giả/tác phẩm riêng lẻ (như Truyện Kiều hay ca từ Trịnh Công Sơn), hoặc chỉ khai thác một miền nguồn cụ thể (như món ăn, vẻ đẹp ngoại hình) mà chưa bao quát đa miền nguồn.
• Chưa có công trình nào tiến hành đối chiếu hai chiều có hệ thống giữa văn học Mỹ và văn học Việt Nam thế kỷ 20 qua nhiều tác giả để làm sáng tỏ mối liên hệ giữa tư duy ẩn dụ và bối cảnh văn hóa - lịch sử của hai dân tộc.
• Chưa có nghiên cứu phân định rõ nét sự khác biệt giữa ẩn dụ ý niệm thường quy trong đời sống hàng ngày với ẩn dụ ý niệm trong tác phẩm văn học thông qua các cơ chế sáng tạo nghệ thuật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng từ sự tích hợp của các lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận, văn hóa học và ngôn ngữ học đối chiếu:

1. Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - CMT): Kế thừa quan điểm của Lakoff và Johnson (1980) cùng Kövecses (2002/2010). Ẩn dụ ý niệm được xác định theo công thức: MIỀN Ý NIỆM A LÀ MIỀN Ý NIỆM B (trong đó A là miền đích, B là miền nguồn). Quá trình ý niệm hóa diễn ra thông qua các ánh xạ có tính hệ thống (mappings) từ các thuộc tính của miền nguồn sang miền đích.
2. Mô hình Chuỗi kết nối vĩ đại của sự tồn tại (The Great Chain of Being): Dựa trên công trình của Lakoff và Turner (1989), luận án sử dụng phiên bản mở rộng (Extended Great Chain of Being) bao gồm các thứ bậc: Thượng đế/Thần linh - Vũ trụ - Xã hội - Con người - Động vật - Thực vật - Đồ vật phức tạp - Vật chất tự nhiên. Mô hình này giải thích cách thức con người sử dụng các bậc thấp hơn hoặc cao hơn trong chuỗi để nhận thức về chính con người và phụ nữ.
3. Cơ chế tạo thành ẩn dụ văn chương: Vận dụng 4 cơ chế do Lakoff và Turner (1989) đề xuất để phân biệt ẩn dụ văn học với ẩn dụ quy ước đời thường: mở rộng (extending), chi tiết hóa (elaborating), kết hợp (composing) và nghi vấn (questioning).
4. Phân loại miền nguồn dựa trên Cây ngữ nghĩa (Semantic Tree): Luận án sử dụng đề tài nghiên cứu VLSP của Hồ Tú Bảo (2008) để phân chia hệ thống miền nguồn thành hai trục chính: Thực thể hữu sinh (Động vật, Thực vật, Người khác, Thế lực siêu nhiên) và Thực thể vô sinh (Đồ vật, Thực thể tự nhiên, Đồ ăn).
5. Khung lý thuyết văn hóa và các chiều kích văn hóa: Sử dụng mô hình văn hóa đa chiều của Geert Hofstede (các chỉ số IDV, MAS, PDI, UAI) kết hợp các nghiên cứu văn hóa học của Trần Quốc Vượng (2000), Trần Ngọc Thêm (2001), Althen và Bennett (1975), Datesman, Crandall và Kearny (2005) để đối sánh loại hình văn hóa trọng động, gốc du mục, đề cao chủ nghĩa cá nhân của Mỹ với loại hình văn hóa trọng tĩnh, gốc nông nghiệp lúa nước, đề cao tính cộng đồng và gia đình của Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm:

• Phương pháp phân tích diễn ngôn: Phân tích ngữ cảnh văn học để nhận diện cấu trúc nghĩa và mục đích biểu đạt của các biểu thức ẩn dụ.
• Phương pháp miêu tả: Miêu tả các dụ dẫn ngôn ngữ, xác lập các lược đồ ánh xạ và cấu trúc tầng bậc của từng mô hình ẩn dụ.
• Phương pháp so sánh, đối chiếu 2 chiều: Đối chiếu khối ngữ liệu tiếng Anh và tiếng Việt theo 3 tiêu chí: tần suất xuất hiện, cơ chế ánh xạ thuộc tính và đặc trưng tư duy văn hóa dân tộc.
• Phương pháp chuyên gia: Huy động 10 giảng viên tiếng Anh tham gia đọc kiểm, thẩm định và chuẩn hóa các bản dịch biểu thức ẩn dụ từ tiếng Anh sang tiếng Việt.

Quy trình nhận diện ẩn dụ tuân thủ nghiêm ngặt Quy trình nhận diện ẩn dụ (Metaphor Identification Procedure - MIP) do Nhóm Pragglejaz (2007) đề xuất, gồm 4 bước: (1) Đọc toàn bộ văn bản để nắm ý nghĩa tổng thể; (2) Xác định các đơn vị từ vựng; (3) Xác định nghĩa ngữ cảnh và so sánh với nghĩa đương đại cơ bản (tra cứu qua Online Etymology Dictionary, Oxford Learner’s Dictionaries, và Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên); (4) Xác định xung đột ngữ nghĩa và dán nhãn biểu thức ẩn dụ.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận

Chương 1 thiết lập nền tảng lý thuyết cho toàn bộ luận án thông qua việc phân tích quá trình chuyển biến từ quan điểm truyền thống (Aristotle, Cù Đình Tú, Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Thiện Giáp xem ẩn dụ là biện pháp tu từ/chuyển nghĩa từ vựng) sang quan điểm ngôn ngữ học tri nhận hiện đại. Tác giả luận giải về bản chất ý niệm của ẩn dụ, mối quan hệ giữa biểu thức ngôn từ (dụ dẫn) và mô hình tư duy, đồng thời làm rõ cấu trúc phân loại ẩn dụ theo chức năng nhận thức (cấu trúc, bản thể, định hướng) và bản chất (tri thức và đồ - hình). Chương này cũng phân tích bối cảnh lịch sử, xã hội, các khuynh hướng văn học Mỹ (chủ nghĩa hiện thực, lãng mạn, khủng hoảng tâm lý thập niên 20, Thế chiến II, phong trào nữ quyền thập niên 60) và văn học Việt Nam thế kỷ 20 (giai đoạn thực dân nửa phong kiến, hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, công cuộc đổi mới và dân chủ hóa văn học), tạo tiền đề giải thích cơ sở văn hóa của các biểu thức ẩn dụ.

Chương 2: Đối chiếu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ có miền nguồn là THỰC THỂ HỮU SINH trong tiếng Anh và tiếng Việt

Chương 2 phân tích và đối chiếu 4 mô hình ẩn dụ ý niệm cơ sở thuộc nhóm Thực thể hữu sinh:

1. NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỘNG VẬT:
   • Mô hình ánh xạ các thuộc tính bản năng, ngoại hình và hành vi của động vật lên tính cách và thân phận phụ nữ. Các tiểu loại nổi bật gồm: NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ CON MỒI và NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ KẺ SĂN MỒI.
   • Trong tiếng Anh, các dụ dẫn thường nhấn mạnh tính hung dữ, sự độc lập hoặc hành vi săn đuổi/bị săn đuổi trong quan hệ giới tính mang tính cạnh tranh cá nhân. Trong tiếng Việt, các dụ dẫn động vật phản ánh đậm nét sự nhỏ bé, yếu thế, chịu thương chịu khó (như hình ảnh con cò, con sâu, con kiến) hoặc sự gắn liền với không gian nông nghiệp làng quê.
2. NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC VẬT:
   • Ánh xạ vẻ đẹp, sự nở rộ, tàn úa, non nớt và chu kỳ sinh trưởng của cây cỏ, hoa lá lên nhan sắc, tuổi xuân và thân phận người phụ nữ.
   • Tiếng Anh khai thác nhiều hình ảnh hoa cống hiến vẻ đẹp tự nhiên, cá tính riêng biệt. Tiếng Việt thể hiện tính tầng bậc rõ rệt với các loài hoa mang tính biểu trưng truyền thống (hoa nhài, hoa đào, hoa sen, cành liễu), gắn liền với quan niệm về sự trinh bạch, đức hạnh, hoặc thân phận lênh đênh "như cánh hoa trôi".
3. NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ NGƯỜI KHÁC:
   • Phân tích các mô hình phái sinh: NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ CHIẾN BINH, NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ QUÝ TỘC, NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ NÔ LỆ, NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ TRẺ EM.
   • Tiếng Anh xuất hiện tần suất đáng kể các hình ảnh chiến binh, quý tộc tự chủ thể hiện tinh thần bình đẳng và phong trào đấu tranh đòi quyền phụ nữ. Tiếng Việt phản ánh rõ dấu ấn hệ tư tưởng Nho giáo và hoàn cảnh chiến tranh: phụ nữ vừa mang thân phận phụ thuộc, phục tùng (nô lệ, người hầu, trẻ nhỏ), vừa đảm nhận vai trò chiến sĩ kiên cường bảo vệ đất nước.
4. NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THẾ LỰC SIÊU NHIÊN:
   • Bao gồm các nhân vật siêu nhiên và động vật hư cấu (thiên thần, tiên nữ, phù thủy, ác quỷ, ma quái).
   • Sự ánh xạ tập trung vào sức hút quyến rũ mê hoặc, sự cứu rỗi tinh thần hoặc năng lực thao túng, đe dọa. Văn học Mỹ gắn liền với các điển tích Kitô giáo (thiên thần/ác quỷ), trong khi văn học Việt Nam gắn với tín ngưỡng dân gian, Phật giáo và truyện truyền kỳ (tiên, bụt, ma, quỷ).

Chương 3: Đối chiếu ẩn dụ ý niệm có miền nguồn là THỰC THỂ VÔ SINH trong tiếng Anh và tiếng Việt

Chương 3 khảo sát và đối chiếu 3 mô hình ẩn dụ ý niệm cơ sở thuộc nhóm Thực thể vô sinh:

1. NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỒ VẬT:
   • Gồm 5 tiểu loại phái sinh: NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ HÀNG HOÁ, NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG, NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ VẬT QUÝ, NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ VẬT VÔ GIÁ TRỊ, NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ MÁY MÓC.
   • Phản ánh hiện tượng vật hóa (objectification) người phụ nữ. Tiếng Anh xuất hiện nhiều ẩn dụ máy móc (phản ánh xã hội công nghiệp phát triển) và công trình xây dựng hiện đại. Tiếng Việt thể hiện sâu sắc bi kịch người phụ nữ bị mua bán như món hàng dưới chế độ phong kiến - thực dân, hoặc được trân trọng như ngọc ngà, vật báu gia đình, gắn với vai trò xây dựng "tổ ấm".
2. NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC THỂ TỰ NHIÊN:
   • Gồm các tiểu loại: NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ LỬA, NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ÁNH SÁNG/BÓNG TỐI, NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ BIỂN/NƯỚC, NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỜI TIẾT.
   • Lửa và ánh sáng được ánh xạ cho sự nhiệt huyết, đam mê, tình yêu hoặc sự hủy diệt. Biển và nước thể hiện tính cách bí ẩn, chiều sâu tâm lý khó đoán hoặc sự dịu dàng, bao dung. Tiếng Việt tận dụng triệt để hình ảnh sông nước, giông bão phản ánh môi trường địa lý nhiệt đới gió mùa và nền văn hóa nông nghiệp lúa nước.
3. NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỒ ĂN:
   • Ánh xạ các đặc tính của đồ ăn (mùi vị ngọt ngào, cay đắng, hương thơm, sự bổ dưỡng, quá trình nấu nướng, thưởng thức) lên ngoại hình, sự hấp dẫn giới tính và thân phận người phụ nữ.
   • Tiếng Anh tập trung nhiều vào các món tráng miệng, kẹo, đường, mật ong thể hiện sự thèm muốn tình dục và hấp dẫn cá nhân. Tiếng Việt khai thác các món ăn dân dã, phản ánh mối quan hệ gia đình, sự hy sinh thầm lặng của người phụ nữ trong gian bếp và thân phận bị "tiêu thụ" trong xã hội cũ.

Bảng tổng hợp hệ thống các miền nguồn và mô hình ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong luận án:

Miền nguồn lớn	Mô hình ẩn dụ ý niệm cơ sở	Các mô hình ẩn dụ phái sinh tiêu biểu
THỰC THỂ HỮU SINH	NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỘNG VẬT	NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ CON MỒI; KẺ SĂN MỒI
	NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC VẬT	NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ HOA; CÂY CỎ; MẦM CÂY
	NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ NGƯỜI KHÁC	NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ CHIẾN BINH; QUÝ TỘC; NÔ LỆ; TRẺ EM
	NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THẾ LỰC SIÊU NHIÊN	NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THIÊN THẦN; PHÙ THỦY; ÁC QUỶ; TIÊN NỮ
THỰC THỂ VÔ SINH	NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỒ VẬT	NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ HÀNG HOÁ; CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG; VẬT QUÝ; VẬT VÔ GIÁ TRỊ; MÁY MÓC
	NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC THỂ TỰ NHIÊN	NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ LỬA; ÁNH SÁNG/BÓNG TỐI; BIỂN/NƯỚC; THỜI TIẾT
	NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỒ ĂN	NGOẠI HÌNH LÀ HÌNH THỨC MÓN ĂN; ĐẶC ĐIỂM LÀ VỊ MÓN ĂN; THÂN PHẬN LÀ LOẠI MÓN ĂN

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa và làm sáng tỏ các khái niệm cốt lõi của ngôn ngữ học tri nhận và lý thuyết ẩn dụ ý niệm, đặc biệt là cơ chế vận hành của ẩn dụ trong diễn ngôn văn học thế kỷ 20.
• Ứng dụng thành công mô hình Chuỗi kết nối vĩ đại của sự tồn tại mở rộng và Cây ngữ nghĩa vào việc phân loại, miêu tả hệ thống ẩn dụ ý niệm về con người (cụ thể là phụ nữ), chứng minh tính khả dụng của các khung phân tích này trong nghiên cứu đối chiếu liên ngôn ngữ.
• Làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ, văn hóa và tư duy: chỉ ra rằng các ánh xạ ý niệm vừa mang tính phổ quát nhân loại (dựa trên trải nghiệm thân thể chung), vừa mang tính đặc thù văn hóa dân tộc (bị chi phối bởi môi trường địa lý, lịch sử, cấu trúc gia đình và chuẩn mực xã hội của người Mỹ và người Việt).

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Xây dựng sơ đồ tầng bậc và hệ thống bảng ánh xạ chi tiết cho 7 mô hình ẩn dụ cơ sở và hàng chục mô hình phái sinh về người phụ nữ trong tiếng Anh và tiếng Việt.
• Cung cấp cơ sở ngữ liệu định lượng xác thực gồm 3.900 biểu thức ẩn dụ được xử lý bài bản theo quy trình MIP và thẩm định chuyên gia.
• Kết quả đối chiếu cung cấp tư liệu tham khảo phục vụ việc nghiên cứu, biên dịch văn học, giảng dạy ngôn ngữ (tiếng Anh cho người Việt và tiếng Việt cho người nước ngoài), ngữ nghĩa học và phân tích diễn ngôn.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất:

• Vận dụng lý thuyết ẩn dụ tri nhận vào chương trình đào tạo biên - phiên dịch nhằm giúp người dịch vượt qua rào cản nghĩa đen để chuyển tải chính xác các ánh xạ ý niệm và sắc thái văn hóa.
• Đổi mới phương pháp giảng dạy ngữ nghĩa và từ vựng trong nhà trường theo hướng tiếp cận tri nhận, giúp người học nắm bắt bản chất tư duy của ngôn ngữ thay vì học thuộc lòng các biện pháp tu từ một cách máy móc.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, luận án tập trung khảo sát ngữ liệu trong phạm vi văn học thế kỷ 20 với 10 tác phẩm tiếng Anh và 94 tác phẩm/tuyển tập tiếng Việt, chủ yếu phân loại ngữ liệu theo độ dài (tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn) mà chưa phân định chuyên sâu theo từng tiểu thể loại văn học đặc thù hay phong cách cá nhân của từng tác giả. Do giới hạn dung lượng văn bản, danh mục biểu thức ẩn dụ trong phụ lục chỉ trình bày các mẫu tiêu biểu (501 biểu thức tiếng Anh và 637 biểu thức tiếng Việt).

Hướng nghiên cứu tiếp theo được mở ra gồm:

• Mở rộng phạm vi khảo sát sang các giai đoạn văn học khác (văn học cổ điển, trung đại hoặc văn học đương đại thế kỷ 21) để theo dõi sự biến đổi của hệ thống ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ theo thời gian.
• Mở rộng nghiên cứu đối chiếu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trên các loại hình diễn ngôn phi văn học như diễn ngôn báo chí, truyền thông mạng xã hội, quảng cáo hoặc các phương thức biểu đạt đa phương thức (hình ảnh, cử chỉ, điện ảnh).
• Mở rộng phạm vi đối chiếu sang các cặp ngôn ngữ khác (như tiếng Việt - tiếng Hán, tiếng Việt - tiếng Pháp) để kiểm chứng thêm tính phổ quát và tính biến thiên văn hóa của các mô hình ẩn dụ tri nhận.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Ngôn ngữ học: Cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh về ngôn ngữ học tri nhận, quy trình nhận diện ẩn dụ MIP và phương pháp đối chiếu liên ngôn ngữ dựa trên ngữ liệu thực nghiệm.
• Giảng viên và sinh viên ngành Sư phạm Ngoại ngữ, Ngôn ngữ Anh, Ngôn ngữ học ứng dụng: Phần phân tích đối chiếu ở Chương 2 và Chương 3 giúp hiểu rõ sự khác biệt trong cách tư duy ngôn từ của người bản ngữ tiếng Anh và tiếng Việt, hỗ trợ trực tiếp cho công tác giảng dạy kỹ năng đọc hiểu văn học và phân tích ngữ nghĩa.
• Biên dịch viên và chuyên gia dịch thuật văn học: Các phân tích chi tiết về sự chuyển di ý niệm và các bảng đối chiếu biểu thức ẩn dụ kèm nghĩa ngữ cảnh - nghĩa đen cung cấp phương pháp luận thực hành để giải quyết các trường hợp bất tương đồng văn hóa trong dịch thuật.
• Nhà nghiên cứu văn hóa học và văn học so sánh: Cung cấp dữ liệu thực chứng về hình tượng người phụ nữ, sự phản ánh của các hệ tư tưởng (Nho giáo, Kitô giáo, phong trào nữ quyền) trong văn học Mỹ và Việt Nam thế kỷ 20.

Câu hỏi thường gặp

1. Khối ngữ liệu văn học được luận án thu thập và xử lý với quy mô cụ thể như thế nào?
Luận án khảo sát 10 tác phẩm văn học Mỹ (tiểu thuyết, truyện ngắn) và 94 tác phẩm văn học Việt Nam (tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn) xuất bản trong thế kỷ 20. Thời gian thu thập từ tháng 11/2018 đến tháng 09/2021. Tổng số biểu thức ẩn dụ thu được là 3.900 (gồm 1.950 biểu thức tiếng Anh và 1.950 biểu thức tiếng Việt). Bản dịch đối chiếu tiếng Anh sang tiếng Việt được thẩm định bởi 10 giảng viên chuyên ngành.

2. Luận án áp dụng quy trình nào để nhận diện các biểu thức ẩn dụ ý niệm trong văn bản?
Luận án áp dụng Quy trình nhận diện ẩn dụ (MIP) gồm 4 bước của Nhóm Pragglejaz (2007): Đọc toàn bộ tác phẩm để nắm nghĩa tổng quát; Xác định các đơn vị từ vựng; Xác định nghĩa ngữ cảnh và nghĩa đương đại cơ bản qua hệ thống từ điển chuẩn (Online Etymology Dictionary, Oxford Learner’s Dictionaries, Từ điển tiếng Việt); So sánh nghĩa ngữ cảnh với nghĩa cơ bản để xác định xung đột nghĩa và đánh dấu ẩn dụ.

3. Hệ thống miền nguồn của ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong luận án được phân loại theo cấu trúc nào?
Dựa trên Cây ngữ nghĩa (VLSP - Hồ Tú Bảo chủ trì), luận án phân chia thành hai nhóm lớn: Thực thể hữu sinh (gồm 4 mô hình: ĐỘNG VẬT, THỰC VẬT, NGƯỜI KHÁC, THẾ LỰC SIÊU NHIÊN) và Thực thể vô sinh (gồm 3 mô hình: ĐỒ VẬT, THỰC THỂ TỰ NHIÊN, ĐỒ ĂN), kèm theo hệ thống các mô hình phái sinh và sơ đồ ánh xạ tương ứng.

4. Bốn cơ chế tạo thành ẩn dụ văn chương được luận án kế thừa và phân tích từ công trình nào?
Luận án kế thừa 4 cơ chế cấu tạo ẩn dụ văn chương từ ẩn dụ thường quy do Lakoff và Turner (1989) đề xuất trong More Than Cool Reason, bao gồm: Mở rộng (extending), Chi tiết hóa (elaborating), Kết hợp (composing) và Nghi vấn (questioning).

5. Luận án giải thích nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt trong ẩn dụ ý niệm giữa hai ngôn ngữ dựa trên cơ sở văn hóa nào?
Sự khác biệt được giải thích qua mô hình văn hóa đa chiều của Hofstede và các đặc trưng văn hóa: văn hóa Mỹ mang gốc du mục, trọng động, đề cao chủ nghĩa cá nhân, tự do và bình đẳng; trong khi văn hóa Việt Nam mang gốc nông nghiệp trồng trọt, trọng tĩnh, coi trọng gia đình, cộng đồng, đức hy sinh và chịu ảnh hưởng sâu sắc của hoàn cảnh lịch sử kháng chiến và hệ tư tưởng Nho giáo.

Kết luận

Luận án của tác giả Phạm Thuỳ Giang là một công trình nghiên cứu hệ thống về ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trên ngữ liệu văn học Mỹ và Việt Nam thế kỷ 20 dưới góc độ ngôn ngữ học tri nhận. Bằng việc xử lý khối ngữ liệu 3.900 biểu thức ẩn dụ theo quy trình khoa học, luận án đã xác lập và miêu tả tường minh cấu trúc ánh xạ của 7 mô hình ẩn dụ cơ sở thuộc hai miền nguồn Thực thể hữu sinh và Thực thể vô sinh. Kết quả nghiên cứu làm nổi bật sự thống nhất giữa tính phổ quát của nhận thức nhân loại dựa trên trải nghiệm thân thể và tính dị biệt văn hóa sâu sắc giữa hai cộng đồng ngôn ngữ. Công trình đóng góp cơ sở lý luận và thực tiễn cho các chuyên ngành ngôn ngữ học so sánh, văn học đối chiếu, dịch thuật và giảng dạy ngôn ngữ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỎNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Dẫn đề Để có một cái nhìn tổng quát về tình hình nghiên cứu ADYN và ADYN về người phụ nữ, chúng tôi tổng hợp và hệ thống hoá các giáo trình, chuyên khảo, luận án, bài báo khoa học và các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài nghiên cứu. Nội dung phần tông quan được sắp xếp theo trình tự thời gian và theo vấn đề nghiên cứu nhằm làm nỗi bật sự thay đổi trong cách nhìn nhận và nghiên cứu về bản chất ân dụ.

Chúng tôi phân tích các nghiên cứu này từ khái quát đến cụ thể, từ cái chung đến cái riêng, bắt đầu từ việc tổng quan các công trình nghiên cứu về ADYN nói chung, từ đó khai thác các nghiên cứu về ẩn dụ về người phụ nữ trong cả ngôn ngữ ở nước ngoài lẫn trong nước. Từ đây, chúng tôi tìm ra các khoảng trống nghiên cứu mà các nghiên cứu trước đây chưa đề cập đến, qua đó thiết lập cơ sở lý luận và thực tiễn cho luận án. Tổng quan về ấn dụ ý niệm 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới về ẩn dụ ý niệm Về những phát triển trong lý thuyết ẩn dụ, trải qua nhiều năm, lý thuyết về ân dụ ngày càng phát triển và đi vào chiều sâu, từ đó khắc hoạ một bức tranh ngày càng rõ nét về việc ân dụ cầu trúc tư duy như thế nào.

Trước hết lý thuyết tri nhận về ân dụ bắt nguồn từ Lakoff giúp cho danh tiếng của ông vượt ra ngoài phạm vi thuần tuý ngôn ngữ học và thôi một luồng gió mới cho việc phát triển lý thuyết ân dụ. Năm 1980, Lakoff và Johnson [137] đã xuất ban quyén “Metaphors we live by” (Chúng ta sống bằng ấn dụ) — quyên sách trình bày về lý thuyết ADYN và được xem là xương sống cho rất nhiều nghiên cứu về ân dụ sau này. Hai ông đã nhìn nhận và nghiên cứu ẩn dụ thông qua các lĩnh vực kinh nghiệm. Họ cho rằng ấn dụ là hiện tượng tri nhận hơn là hiện tượng ngôn ngữ và những BTAD tiếng Anh bắt gặp trong ngôn ngữ chính là cái phản ánh các ân dụ tồn tại ở các bậc tầng ý niệm.

Như vậy bản chất và chức năng của NNHTN nói chung và ẩn dụ tri nhận nói riêng là nghiên cứu cách con người nhìn nhận và đánh giá thế giới qua lăng kính ngôn ngữ và văn hoá dân tộc [126], [127], [128], [130]. Một tiến bộ quan trọng trong lý thuyết an dụ là nghiên cứu ADYN chỉ ra rằng kinh nghiệm hàng ngày, kinh nghiệm cảm giác của con người là cơ sở đưa ra các đánh giá chủ quan của nhận thức ngôn ngữ [107], [108]. Các nhà tri nhận học như Lakoff, Johnson và Turner có nhiều mới lạ trong tư tưởng khi phát hiện ra ý niệm tông quát ẩn sau những phát ngôn ấn dụ khác nhau. Nói cách khác, các ông đi tìm những ý niệm tổng quát thông qua cách hệ thống hóa những ý niệm đặc thù.

Thay vì tìm cách giải thích các ý niệm chứa đựng trong mỗi ân dụ (nghĩa là trong mỗi diễn đạt ngôn ngữ), vốn là nền tảng cho sự xuất hiện của chúng, các ông đã tìm ra nguồn gốc của sự dịch chuyển nghĩa trong ân dụ, đó chính là ánh xạ xuyên lãnh vực. Tiếp theo đó, nhiều công trình nghiên cứu quan trọng về ADYN dần được các nhà ngôn ngữ học thực hiện và phát triển. Fauconnier [94] đã phát triển lý thuyết về không gian tinh than để khảo sát các quá trình kết cấu nghĩa. Năm 1996, Fauconnier và Sweetser [95] đã biên soạn và tổng hợp 12 bài viết nhằm mở rộng khung không gian tỉnh thần trong “Spaces, Worlds and Grammar’.

Sau d6, Fauconnier két hop voi Turner [96] dé phát triển lý thuyết này thành lý thuyết về sự pha trộn ý niệm, từ đó phân tích quá trình hình thành một số hỗn dụ. Nội dung quan yếu của lý thuyết này là việc xây dựng nghĩa thường gắn với sự hợp nhất cấu trúc. Các nhà lý luận về pha trộn cho rằng quá trình pha trộn ý niệm là một hoạt động tri nhận cơ bản và chung, đóng vai trò trung tâm trong cách chúng ta tư duy và tưởng tượng. Grady, Oakley và Coulson [1 11] cũng cho rằng lý thuyết Pha trộn ý niệm và lý thuyết ADYN bổ sung (complementary) cho nhau hơn là cạnh tranh và loại trừ nhau.

Ngoài tính chất bố sung, Evans và Green [93] cũng cho rằng hai lý thuyết này đề cập đến các hiện tượng nhất định không được giải thích bởi lý thuyết còn lại. Vi du ly thuyét Pha trộn miêu tả về cấu trúc nỗi bật (emergent structure) - nghia khác lạ (novel meaning): nghĩa không chỉ đơn thuần là nghĩa tổng thể của các bộ phận cấu thành nó, trong khi lý thuyết ADYN thì không. Nguyên nhân là do lý thuyết ADYN dựa vào mô hình 2 miền (2 - domain model). Fauconnier và Turner [96] cho rằng khả năng của con người trong việc pha trộn hoặc hợp nhất ý niệm có thê là cơ chế chính tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển các hành vi cao cấp của con người, những hành vi phụ thuộc vào khả năng biểu tượng phức tạp.

Những hành vi này bao gồm các lễ nghỉ, sản xuất, nghệ thuật, sử dụng công cụ và ngôn ngữ. Về các ứng dụng của lý thuyết ẩn dụ, những năm gần đây, các nghiên cứu về tri nhận nói chung và ADYN nói riêng có chiều hướng chú trọng tính ứng dụng. Nói về tính ứng dung cua ADYN, theo Croft va Cruse [87], muc đích chính của Lakoff trong việc phát triển lý thuyết ADYN là tìm hiểu các ánh xạ giữa hai miền nguồn và đích và lý giải thông qua lý lẽ và hành vi của con người, từ đó ứng dụng lý thuyết này vào các lĩnh vực cụ thê. Bản thân Lakoff và Johnson luôn cỗ gắng hoàn thiện học thuyết ấn dụ tri nhận của mình và mở rộng phạm vi ứng dụng học thuyết này sang nhiều lĩnh vực khác nhau.

Đến nay, lý thuyết ADYN đã được sử dụng trong các lĩnh vực như văn hoc [103], [140], [176], [177], triết học [119], [138], toán học [139], chính trị [84], [132], [134], [135], kinh tế [78], [113], giáo dục [144], đạo đức [120], tôn giáo [165], pháp luật [181], [182], quảng cáo [151] và diễn ngôn truyền thông [153] hay về các đối tượng tri nhận như cảm xúc [91], [123], [124], [125], [126], [148], điệu bộ cử chỉ [86], sự thay đổi ngữ nghĩa [169], cơ thể người [119], âm nhạc [185], nghệ thuật [121], đồ ăn [74], tình yêu [147], tinh dục [179] với sự đa dạng trong ngữ liệu nghiên cứu. Cụ thể, trong lĩnh vực văn học, Lakoff và Turner [140] đã cho thấy ADYN là vấn đề trung tâm được sử dụng trong tục ngữ hay văn học. Năm 1996, Turner [177] đã chứng minh ADYN là yếu tố quan trọng trong việc sáng tác các truyện ngụ ngôn và các sản phẩm phô biến khác của trí tưởng tượng văn học. Lĩnh vực chính trị và luật pháp cũng ghi nhận những ứng dụng quan trọng của lý thuyết ADYN.

Winter [183] nêu bật vai trò quan trọng của ân dụ trong lập luận pháp lý, theo đó ẩn dụ trở thành một công cụ pháp lý quyền lực trong đời sống xã hội. Năm 1992, Lakoff [132] phân tích cách chính phủ Mỹ sử dụng ân dụ đề thuyết phục nhân dân về cuộc chiến vùng Vịnh, đồng thời làm rõ vai trò của ADYN trong việc hoạch định các chính sách ngoại giao. Một lĩnh vực dường như rất cụ thể, không mang tính nghiệm thân là toán học cũng được Lakoff và Núñez [139] chứng minh rằng hoàn toàn mang tính ẩn dụ với các ẩn dụ như CON SỐ LÀ CÁC ĐIÊM TREN ĐƯỜNG THẲNG hay CON SỐ LÀ NHỮNG TẬP HỢP. Hai ông đã tiến hành một nghiên cứu lớn về cấu trúc ẩn dụ của toán học bao gồm số học, lý thuyết tập hợp và logic, hình thức, vô hạn, và cuối cùng là toán học cao cấp cô điển.

Ngôn ngữ học tri nhận sử dụng lý thuyết ân dụ để lý giải các khía cạnh của ngôn ngữ với các nghiên cứu chính về cách ngôn ngữ cấu trúc không gian [173], không gian và tri nhận không gian [77], ngữ pháp tri nhận [141], [142], [143], ngữ pháp cấu trúc tri nhận [105], [106]), ngữ nghĩa khung [97], [98], [99], [100], [170], ngữ nghĩa học ý niệm [116], [117], [118], [174]. Đối tượng tri nhận được nhiều nhà tri nhận học quan tâm là van dé tình cảm của con người bởi đó là vẫn đề thường nhật nhất, gần gũi nhất của mỗi con người. Nghiên cứu nỗi bật gần đây của Esenova [91] đề cập đến 3 miền đích cùng lúc nên có thể miêu tả các trải nghiệm tình cảm phức tạp, trong đó một số yếu tố cảm xúc xảy ra đồng thời. Kết quả nghiên cứu khẳng định rằng khi so sánh với các nghiên cứu về NNHTN trước đây, hầu hết các ân dụ ý niệm về cảm xúc đều ổn định theo thời gian.

Bên cạnh đó, các biểu thức phi ngôn từ như cử chỉ hay hình ảnh nghệ thuật cũng trở thành đối tượng nghiên cứu của NNHTN. Theo Cienki [S6], các cử chỉ mang tính ấn dụ có thể thực sự liên quan đến lời nói theo nhiều cách khác nhau và thay đổi cũng như nhất quán giữa các nền văn hóa. Cử chỉ cung cấp một góc nhìn để hiểu cách chúng ta cấu trúc ý niệm và cách chúng ta sử dụng các cấu trúc đó trong khi nói. Cử chỉ có thê chỉ ra rằng ân dụ ý niệm cũng được kích hoạt về mặt nhận thức khi không được diễn đạt thành lời nói.

Kennedy [121] khẳng định rằng ấn dụ có rất nhiều trong nghệ thuật và thực tế là các hình ảnh có thể mang tính an du. Các hình ảnh cũng được sử dụng một cách an du, tao ra ấn dụ đơn thức (an du hinh anh “pictorial metaphor”) trong quảng cáo. Forceville (trong Gibbs [102]) minh chứng điều này qua một số ân dụ hình ảnh như TÓC ÓNG MƯỢT LÀ KEM (HAIR SILK IS ICECREAM) trong quảng cáo dầu gội Dove hay MÁY PHA CÀ-PHÊ LÀ NGƯỜI PHUC VU (COFFEE MACHINE IS SERVANT) trong quang cao may pha ca phé Philips” Senseo. Mặc dù gần đây có một số hướng nghiên cứu khai thác các hạn chế trong thuyết ADYN, chẳng hạn thuyết này không đề cập đến bản chất phụ thuộc vào ngữ cảnh hay lệ thuộc ngôn cảnh của ấn dụ (context-sensitive nature) [146], [168], khó có thể phủ nhận rằng thuyết ADYN có rất nhiều ứng dụng trong nhiều lĩnh vực của cuộc sống.

Các nhà nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực khác nhau cho thấy ADYN được sử dụng nhiều trong các diễn ngôn pháp luật, văn chương, chính trị, tâm lý học, toán học, v.