Chương 1: Những vấn đề chung Chương 2: Nội dung truyện thơ Nôm Bích Câu kỳ ngộ từ góc nhìn văn hóa Chương 3: Nghệ thuật truyện thơ Nôm Bích Câu kỳ ngộ từ góc nhìn văn hóa 10 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1. Khái quát về văn hóa, văn học và mối quan hệ giữa văn hóa và văn học 1. Khái niệm về “văn hoá” và “văn học” * Khái niệm “văn hoá” Xét về nguồn gốc, thuật ngữ “Văn hoá” ra đời đầu tiên ở phương Tây, được bắt nguồn từ chữ Latinh “Cultus” với nghĩa là “sự trồng trọt, canh tác”, một là “trồng trọt ngoài đồng ruộng” (cultus agri) và hai là “trồng trọt tinh thần” (culus animi) tức bồi dưỡng tâm hồn con người”[38, tr. Đến cuối thế kỷ XVII, thuật ngữ “văn hóa” (culture) mới được dùng với tư cách độc lập.
Người đầu tiên đưa thuật ngữ “culture” vào trong khoa học là nhà nghiên cứu pháp luật người Đức S. Ông đã sử dụng thuật ngữ này để chỉ toàn bộ những gì do con người tạo ra. Ở phương Đông, từ “văn hoá” được sử dụng rất sớm. Theo tư liệu ghi chép của Trung Hoa cổ đại, từ “văn” có nghĩa gốc là vẻ đẹp do màu sắc tạo ra.
Khổng Tử đã dùng từ “văn” với ý nghĩa là hình thức đẹp trong lễ, nhạc, trong cách cai trị, trong giao tiếp cũng như trong ứng xử của con người. “Hoá” có nghĩa là làm biến đổi, cải biến làm cho tốt đẹp, hoàn thiện. Như vậy có thể thấy, nếu quan niệm của phương tây cho văn hóa “thiên về ứng xử với tự nhiên, thì quan niệm về văn hóa của phương Đông thiên về ứng xử xã hội”[38, tr. Cho đến nay, khái niệm Văn hóa đã là một khái niệm được sử dụng hết sức phổ biến trong khoa học nhân văn, tuy nhiên chưa có một định nghĩa thống nhất về văn hoá.
Tùy theo từng góc độ tiếp nhận, các tác giả có thể đưa ra những cách hiểu khác nhau về thuật ngữ này. Trong khuôn khổ nghiên cứu của luận văn, chúng tôi đã tìm hiểu nhiều định nghĩa về văn hoá của nhiều tác giả ở nhiều lĩnh vực khác nhau để có một cái nhìn đầy đủ và toàn diện nhất về cách hiểu thuật ngữ này. Chúng tôi nhận thấy quan niệm của tác giả E.Tylor (thế kỷ XIX) - người được coi là “ông tổ của nhân học văn hóa”, rất đáng chú ý. Ông đã đưa ra trong cuốn sách Văn hoá nguyên thuỷ xuất bản năm 1881 11 tại Luân Đôn một định nghĩa về văn hóa như sau: “Từ văn hoá hay văn minh, theo nghĩa rộng về tộc người học nói chung bao gồm tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, luân lý, luật pháp, phong tục và tất thảy những năng lực và thói quen khác mà con người hoạt động với tư cách là thành viên của xã hội” [51, tr.
Với định nghĩa này, lần đầu tiên văn hoá không còn được hiểu bó hẹp ở trường nghĩa “vun trồng trí óc” hay “giáo hoá bằng văn” nữa mà văn hoá đã được nhìn nhận như là kết quả trong các lĩnh vực hoạt động của con người. Một định nghĩa khác cũng rất đầy đủ về văn hóa là của tổ chức UNESCO: “Văn hoá là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và cảm xúc quyết định tính cách của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội. Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và tín ngưỡng” [51, tr. Ở Việt Nam, nhiều nhà nghiên cứu như Trần Quốc Vượng, Đào Duy Anh, Phan Ngọc, Phan Kế Bính, Trần Ngọc Thêm, Trần Nho Thìn.
cũng đã đưa ra những định nghĩa về văn hóa. Đáng chú ý là định nghĩa của nhà nghiên cứu Đào Duy Anh trong cuốn Việt Nam văn hóa sử cương. Theo ông, văn hóa được hiểu là: “Điều kiện thiên nhiên đối với sự sinh hoạt của loài người vốn có ảnh hưởng quyết định, vì sinh hoạt chẳng qua là dùng sức thể chất và tinh thần mà thích dụng hay lời dụng tự nhiên để mưu sự sống còn. Thế thì cách sinh hoạt của người là văn hóa” [1, tr.
Đây là một định nghĩa được nhiều nhà nghiên cứu coi như một công cụ để hiểu về văn hóa. Nhà nghiên cứu Trần Ngọc Thêm lại đưa ra một định nghĩa khác về văn hóa dựa trên cái nhìn cấu trúc hệ thống và loại hình: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội” [42, tr. Khác với các nhà nghiên cứu kể trên, Trần Nho Thìn trong cuốn Phương pháp tiếp cận văn hóa trong nghiên cứu, giảng dạy văn học lại chú ý đến ý nghĩa của từ văn hóa gắn với nghĩa biểu tượng. Nhà nghiên cứu dẫn một số quan niệm về văn hóa của các nhà nghiên cứu trên thế giới như Leslie Alvin White, Geertz Clifford cho rằng “văn hóa là các biểu tượng, các sự vật, hiện tượng hay hành động có gắn với 12 năng lực tạo ra biểu tượng của con người”, “văn hóa là một văn bản có tính ký hiệu” [45, tr.
Từ những nghiên cứu về Văn hoá trên đây, chúng tôi hiểu một cách khái quát như sau: Văn hóa chính là tất cả những hoạt động của con người tác động đến tự nhiên và làm thay đổi tự nhiên, nhằm tạo ra những giá trị vật chất và tinh thần mang dấu ấn con người. Văn hóa chính là cách con người ứng xử với môi trường tự nhiên và xã hội. Đồng thời, văn hóa là hoạt động mang tính biểu tượng và mang những giá trị được kết tinh thành những bản sắc riêng, đặc thù riêng để phân biệt dân tộc này với dân tộc khác. Văn hoá đồng hành cùng với cuộc sống con người và sự phát triển, hoàn thiện của con người, xã hội.
* Khái niệm “văn học” Văn học hiểu theo nghĩa rộng là thuật ngữ gọi chung mọi hành vi ngôn ngữ nói - viết và các tác phẩm ngôn ngữ. Theo cách hiểu này thì các tác phẩm chính trị, triết học, tôn giáo… cũng có thể được gọi chung là Văn học. Theo nghĩa hẹp mà ngày nay chúng ta thường dùng thì khái niệm Văn học bao gồm các tác phẩm ngôn từ phản ánh những vấn đề đời sống xã hội bằng hình tượng nghệ thuật. Như vậy khi hiểu Văn học theo nghĩa hẹp, chúng ta đã loại ra ngoài các tác phẩm chính trị, triết học, tôn giáo.
Khái niệm Văn học có khi được dùng tương tự như khái niệm văn chương. Tuy nhiên, khái niệm văn học thường có nghĩa rộng hơn khái niệm văn chương. Văn chương thường chỉ nhấn mạnh vào tính thẩm mĩ, tính sáng tạo của văn học về phương diện nghệ thuật ngôn từ. Có thể khẳng định, văn học là một loại hình nghệ thuật ngôn từ.
Cũng như màu sắc đối với hội hoạ, âm thanh đối với âm nhạc, ngôn ngữ là yếu tố thứ nhất của văn học. Tuy nhiên, thứ ngôn ngữ được đưa vào sử dụng trong văn học không phải ngôn ngữ bình thường ta vẫn dùng hằng ngày mà phải là “ngôn ngữ nghệ thuật”. Gorki, ngôn ngữ nhân dân là tiếng nói “nguyên liệu”, còn ngôn ngữ văn học là tiếng nói đã được những “người thợ tinh xảo nhào luyện”. Mỗi nhà văn lớn đều là những nhà ngôn ngữ trác tuyệt.
Trong sự sáng tạo của nhà văn, sự sáng tạo về ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng. Ngôn ngữ cũng là phương tiện để nhà văn xây dựng nên các hình tượng nghệ thuật. Thông qua các hình tượng nghệ thuật của mình, nhà văn thể hiện lập trường, quan điểm, suy nghĩ của mình trước hiện thực cuộc sống. 13 Một định nghĩa khá đầy đủ về văn học được các tác giả cuốn Từ điển thuật ngữ văn học đưa ra như sau: “Văn học là loại hình nghệ thuật sáng tạo bằng ngôn từ.
Khái niệm văn học bao gồm cả văn học dân gian, được sáng tác và lưu truyền bằng miệng từ đời này sang đời khác và văn học viết được sáng tác và lưu truyền dưới hình thức văn bản viết (…). Văn học là sự phản ánh của đời sống xã hội thể hiện sự nhận thức và sáng tạo của con người (…) Văn học lấy con người làm đối tượng nhận thức trung tâm. Văn học nhận thức con người với toàn bộ tính tổng hợp, toàn vẹn, sống động trong các mối quan hệ đời sống phong phú và phức tạp của nó trên phương diện thẩm mĩ. Trong tác phẩm văn học, nhà văn không chỉ nhận thức chân lý khách quan mà còn bộc lộ tư tưởng và tình cảm, ước mơ và khát vọng của mình đối với con người và cuộc sống.
Do đó, nội dung của văn học là sự thống nhất biện chứng giữa phương diện chủ quan và phương diện khách quan” [15, tr. Nói đến chức năng của văn học là nói đến mục đích sáng tác, đến ý nghĩa văn hóa - xã hội của nó. Văn học là một hoạt động tinh thần không chỉ của người sáng tạo mà của cả người tiếp nhận, thưởng thức. Tác phẩm văn học là sự biểu hiện về năng lực, trình độ, phẩm chất tinh thần của chủ thể trong sự sáng tạo, phản ánh hiện thực đời sống khách quan, xã hội, con người, dựng nên “hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan”.
Vì vậy, văn học có chức năng phản ánh hiện thực. Văn học là biểu hiện cái quan hệ mang tính người của con người trong quá trình chiếm lĩnh, đồng hóa hiện thực bên ngoài và bên trong nó dưới hình thức nghệ thuật ngôn từ. Cái quan hệ người ấy trong cuộc sống nhân loại thật phong phú, nhiều cung bậc bởi sự vận động không ngừng, bất tận. Văn học giúp người đọc hiểu biết cái nội dung, cái hình thức, cái hay, cái đẹp, giúp họ thư giãn tâm hồn, tạo trạng thái cân bằng tâm lý, tinh thần.
Vì vậy, văn học có chức năng thưởng thức, thư giãn, giải trí. Văn học còn giúp người đọc hiểu biết nhiều mặt về đời sống, chịu sự tác động đa diện vào nhận thức, tâm lý, tình cảm, vì vậy mà văn học trau dồi mặt tình cảm, hiểu biết cho con người. Có thể nói, văn học là một hình thái ý thức xã hội đặc thù và có vị trí quan trọng trong nền văn hoá của một dân tộc. Mối quan hệ giữa văn hoá và văn học Có thể nói, văn hoá và văn học là hai lĩnh vực luôn gắn bó mật thiết với nhau.
Nói tới văn hoá của một dân tộc ta thường nghĩ tới văn học. Văn học là sự “tự ý thức” của văn hóa.