Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu - Chương 2: Kim Thánh Thán trong bối cảnh văn học Trung Quốc thời Minh- Thanh - Chương 3: Tư tưởng lý luận phê bình văn học của Kim Thánh Thán - Chương 4: Tiếp nhận lý luận phê bình văn học Kim Thánh Thán ở Việt Nam 5 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Tình hình nghiên cứu tƣ tƣởng lý luận phê bình văn học của Kim Thánh Thán ở Trung Quốc Tại Trung Quốc, quá trình nghiên cứu tư tưởng lý luận phê bình văn học Kim Thánh Thán có thể phân thành các thời kỳ như sau: Thời kỳ thứ nhất- từ những năm đầu cho đến cuối những năm 40 của thế kỷ XX. Ở thời kỳ này, việc nghiên cứu, đánh giá tư tưởng lý luận phê bình văn học của Kim Thánh Thán đi theo hai hướng cực đoan. Nhiều nhà nghiên cứu có xu hướng đề cao Kim Thánh Thán, nhất là tập trung tìm hiểu và đánh giá cao phần phê bình Thủy hử truyện của ông nhưng ngược lại cũng có không ít người phủ nhận triệt để Kim Thánh Thán. Thời kỳ thứ hai là từ những năm 50 đến những năm 70 của thế kỷ 20.
Trong khoảng thời gian này xuất hiện ba cao trào nghiên cứu về Kim Thánh Thán. Cao trào thứ nhất vào khoảng giữa những năm 50, bao gồm một số bài viết đứng trên góc độ giai cấp luận để phủ định và phê phán Kim Thánh Thán, tiêu biểu là bài viết Luận Kim Thánh Thán bình Thủy hử truyện (1954) của tác giả Hà Mãn Tử. Cao trào thứ hai là từ những năm 60 đến trước khi xảy ra Cách mạng văn hóa. Cao trào thứ ba là khoảng thời gian Cách mạng văn hóa nổ ra.
Trong giai đoạn này, có nhiều bài viết tập trung vào Kim phê Thủy hử, đại bộ phận đứng trên lập trường giai cấp phân tích, thảo luận rất sơ lược về Kim Thánh Thán. Trong thời kỳ thứ ba, từ những năm 70 của thế kỷ XX đến hiện nay, việc nghiên cứu Kim Thánh Thán chuyển sang hướng đa nguyên hóa. Khoảng 20 năm đầu của thời kỳ này, việc nghiên cứu Kim Thánh Thán tập trung vào hai nội dung chủ yếu là tìm hiểu con người và tư tưởng văn học của Kim Thánh Thán, gồm các vấn đề như: hành trạng, tâm thái xuất thế, động cơ và lập trường tác giả khi phê bình Thủy hử, thái độ của ông đối với vương triều Mãn Thanh; trình bày nhận thức, quan điểm đánh giá các tác phẩm cụ thể của Kim Thánh Thán như luận về nhân vật, về hoàn cảnh điển hình, về tình tiết trong tác phẩm. Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam 1.1 Tình hình nghiên cứu tư tưởng lý luận phê bình văn học của Kim Thánh Thán ở Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến 1945.
Song song với việc dịch thuật, giới thiệu các tác phẩm có lời phê bình của Kim Thánh Thán, các dịch giả, nhà nghiên cứu văn học ở Việt Nam trong giai đoạn này chủ yếu nghiên cứu về Kim Thánh Thán theo những định hướng sau: - Tranh luận, giảng giải về tác giả, tác phẩm và những ảnh hưởng của tư tưởng lý luận phê bình văn học Kim Thánh Thán đối với văn học Việt Nam. 6 Nhìn chung, vấn đề nghiên cứu tư tưởng lý luận phê bình văn học của Kim Thánh Thán ở giai đoạn này chủ yếu tập trung vào việc khẳng định tài năng của Thánh Thán, giới thiệu con người, cuộc đời cùng những tác phẩm phê điểm để đời của ông. Việc đọc hiểu tác phẩm do ông phê bình cũng chỉ nằm trong một khuôn khổ nhất định.2 Tình hình nghiên cứu tư tưởng lý luận phê bình văn học của Kim Thánh Thán ở Việt từ nă 45 đến n C ng với sự mở rộng tầm nhìn học thuật, đa dạng hóa phương pháp của giới học giả, thời kỳ này đã xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu có giá trị học thuật liên quan đến Thánh Thán. Trước kia, các nhà học giả đánh giá cao tài năng của Thánh Thán, nhưng vẫn chưa xác lập vị trí của ông trong bối cảnh văn học cổ điển Trung Quốc.
Tình hình đã thay đổi. Các nhà nghiên cứu bắt đầu chú ý đi sâu tìm hiểu một số vấn đề sau: - Khẳng định tài năng, vị trí của Kim Thánh Thán trong văn học cổ điển Trung Quốc và ảnh hưởng của tư tưởng Kim Thánh Thán đối với văn học Việt Nam. Ngoài ra, việc tiếp nhận cách phân tích bố cục tiền giải hậu giải cũng được nhắc đến trong số bài viết, công trình nghiên cứu thơ ca trung đại Trung Quốc và Việt Nam như Th Đường của Hồ ĩ Hiệp (1997), “Về trình tự phân tích một bài thơ bát cú đường luật” của Nguyễn Khắc Phi và Sức sống của th Đường của Cao Hữu Công và Mai Tổ Lân (Về thi pháp thơ Đường, Nguyễn Khắc Phi và Trần Đình ử dịch), Một số đặc điểm nghệ thuật của th tứ tuyệt thời Đường của Nguyễn ĩ Đại, Th tứ tuyệt trong Văn học Việt Nam từ TK X đến thế kỷ XIX của Nguyễn Kim Châu. Tồn tại và vấn đề luận án cần tập trung giải quyết Qua tìm hiểu tổng quan tình hình nghiên cứu, có thể thấy rằng tư tưởng lý luận phê bình văn học của Kim Thánh Thán đã được giới học giả Việt Nam chú ý từ khá sớm, tuy nhiên chưa thực sự đầy đủ, hệ thống và đặc biệt là việc nghiên cứu sự tiếp nhận tư tưởng đó ở Việt Nam, từ trước đến nay, hầu như chưa được đề cập đến.
Vì vậy, nội dung của luận án này sẽ tập trung giải quyết các vấn đề như sau: - Hệ thống hóa tư tưởng lý luận phê bình văn học của Kim Thánh Thán ở các phương diện sáng tác, giá trị của tác phẩm, vai trò của người thưởng thức, thẩm bình tác phẩm, phương pháp phê bình tác phẩm. để trên cơ sở đó, khẳng định vai trò và những đóng góp của Kim Thánh Thán trong lĩnh vực lý luận, phê bình văn học. - Khảo sát, tìm hiểu quá trình du nhập các tác phẩm và tư tưởng lý luận phê bình văn học của Kim Thánh Thán vào Việt Nam, để trên cơ sở đó, xác định tầm ảnh hưởng, phạm vi tiếp nhận tư tưởng của Kim Thánh Thán trong văn học Việt Nam. - Khảo sát những biểu hiện cụ thể của sự tiếp nhận tư tưởng lý luận phê bình văn học Kim Thánh Thán ở Việt Nam trong các lĩnh vực sáng tác và phê bình văn học 7 Chƣơng 2 KIM THÁNH THÁN TRONG BỐI CẢNH PHÊ BÌNH VĂN HỌC TRUNG QUỐC THỜI MINH- THANH 2.1 Cơ sở hình thành tƣ tƣởng lý luận phê bình văn học của Kim Thánh Thán.
2 Cơ sở lịch sử, văn hó - xã hội. Thời Kim Thánh Thán sống là thời kỳ Trung Quốc diễn ra nhiều biến động lịch sử đánh dấu sự sụp đổ của vương triều nhà Minh và sự thành lập của vương triều nhà Thanh. Về mặt kinh tế, nông nghiệp sa sút nhưng thương nghiệp lại phát triển mạnh. Từ giữa đời Minh, các khu vực thành thị đặc biệt là vùng ven biển Đông Nam, Giang Nam, rất thịnh vượng.
Thương nghiệp phát triển dẫn đến sự hình thành các đô thị sầm uất với một tầng lớp thị dân đông đảo. Họ đòi hỏi những phương thức sinh hoạt tinh thần mới, trong đó, kể chuyện, diễn kịch rất được hoan nghênh. Đây chính là cơ sở hình thành các bộ tiểu thuyết như Tam quốc, Thủy hử, Tây du,. Về mặt ý thức hệ, để củng cố tôn ti trật tự phong kiến, thủ tiêu tinh thần phản kháng đấu tranh của nhân dân, giai cấp thống trị Minh cũng như Thanh ra sức đề cao lý học như là một thứ quốc giáo, d ng văn bát cổ để thi cử.
Đề thi rút từ các luận điểm trong Tứ thư do Chu Hi soạn và Ngũ Kinh do các nhà Tống nho chú thích. 2 2 Cơ sở văn học Gắn liền với thực tiễn sáng tác đó, phê bình văn học giai đoạn này tập trung vào xu hướng ca ngợi thế giới quan chủ thể, đề cao cảm tính và lý tính chủ thể, khẳng định tự ngã, theo đuổi tinh thần chủ thể độc lập tuyệt đối, đề cao cá tính, tính linh, phản đối tinh thần trọng cổ, phục cổ, câu nệ khuôn sáo, học theo thánh nhân. Nhiều người quen dùng từ “lãng mạn” để khái quát tư trào văn học thời vãn Minh. Xu hướng lãng mạn trong văn chương thể hiện rõ qua việc đặc biệt đề cao tình cảm, xác nhận và theo đuổi giá trị của tự ngã, nhân tình, vật dục.
Các nhà văn cho rằng cái tồn tại duy nhất trên thế giới là chính bản thân mình và điều duy nhất có giá trị là thỏa mãn hạnh phúc của chính mình, trong đó có khát vọng thỏa mãn tính dục. Đề cao cá tính, tính linh, phản đối tinh thần trọng cổ, phục cổ, câu nệ khuôn sáo, học theo thánh nhân cũng là một xu hướng tích cực mà tư tưởng văn học của phái Cảnh Lăng và phái Công An là tiêu biểu. Đại diện của phái Cảnh Lăng là Chung Tinh và Đàm Nguyên Xuân, người vùng Cảnh Lăng, Hồ Bắc. Họ phản đối phái Phục cổ bắt chước máy móc người xưa, đề xướng lột tả “tính linh”, nhưng lại là những “tình cảm lẻ loi u uất”, “những hành vi cô đ n tĩnh mịch” ở chỗ “hoang vắng không người”.
8 Giai đoạn văn học cuối Minh đầu Thanh cũng là giai đoạn chứng kiến bước phát triển mới, mạnh mẽ của phê bình văn học thông tục, đặc biệt là phê bình hý khúc và tiểu thuyết. Phê bình tiểu thuyết cũng bước vào thời kỳ mở rộng phạm vi thể loại, từ thần thoại, truyền thuyết cổ đại, ngụ ngôn, tiểu thuyết chí quái, truyền kỳ đời Đường đến thoại bản thời Tống Nguyên,. Nội dung phê bình rất phong phú từ bình luận tổng hợp đến đi sâu bình luận từng vấn đề. Loại tác phẩm phê bình cũng hết sức đa dạng, từ tựa, bạt đến bút ký, t y bút.
Phương pháp phê bình không dừng lại ở những cách thức truyền thống mà chú ý truy xét cội nguồn, so sánh với những tác phẩm khác, phân tích sâu tình tiết, hình tượng, câu chữ. Đặc biệt là tư duy lý luận đã có nhiều tiến bộ hơn trước đó khi chú ý tìm hiểu khẳng định tác dụng xã hội, giá trị, ý nghĩa thẩm mỹ của tiêu thuyết.2 Cuộc đời và sự nghiệp của Kim Thánh Thán 2.1 Cuộc đời Kim Thánh Thán vốn tên Trương Tống, tự Nhược Tống. Sau khi triều Minh bị diệt vong, ông đổi sang họ Kim lấy tên là Nhân Thuỵ. Khoảng 20-30 tuổi mới có biệt hiệu Thánh Thán.
Sử liệu về năm sinh Thánh Thán không được ghi chép rõ ràng.