Khám Phá Vấn Đề Quốc Học và Quốc Văn Ở Việt Nam Đầu Thế Kỷ XX

Chuyên khảo Quốc học và quốc văn việt nam đầu thế kỷ xx: thách thức và cơ hội phân tích chuyên sâu các khía cạnh quan trọng trong lĩnh vực

• Tác giả: Đoàn Nguyễn Thùy Trang
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Ngọc Quận
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn - Đại Học Quốc Gia Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn Hoá Học
• Đề tài: Vấn Đề Quốc Học Và Quốc Văn Ở Việt Nam Đầu Thế Kỷ XX
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.2.1. Mục đích nghiên cứu
• 0.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• 0.4.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.4.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.5. Quan điểm tiếp cận, phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu
• 0.5.1. Quan điểm tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 0.5.2. Nguồn tư liệu
• 0.6. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Cơ sở lý luận của vấn đề
• 1.2.1. Quốc học, quốc văn và một số khái niệm hữu quan
• 1.2.2. Các cách tiếp cận
• 2. CHƯƠNG 2: NGUYÊN NHÂN XUẤT HIỆN VÀ QUÁ TRÌNH DIỄN BIẾN CỦA VẤN ĐỀ QUỐC HỌC, QUỐC VĂN Ở VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XX
• 2.1. Nguyên nhân xuất hiện vấn đề quốc học và quốc văn ở Việt Nam đầu thế kỷ XX
• 2.1.1. Sự tiếp xúc văn hoá Đông - Tây
• 2.1.2. Bối cảnh thuộc địa và quá trình hiện đại hoá xã hội. Ảnh hưởng từ các luồng tư tưởng mới
• 2.2. Quá trình diễn biến của vấn đề quốc học và quốc văn ở Việt Nam đầu thế kỷ XX
• 2.2.1. Thập niên đầu tiên của thế kỷ XX
• 2.2.2. Giai đoạn từ đầu thập niên 1910 đến năm 1932
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM VÀ Ý NGHĨA CỦA VẤN ĐỀ QUỐC HỌC, QUỐC VĂN Ở VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XX
• 3.1. Đặc điểm của vấn đề quốc học, quốc văn ở Việt Nam đầu thế kỷ XX
• 3.1.1. Quốc học khởi xướng từ quốc sử và quốc văn
• 3.1.2. Phản ánh xu hướng chung của thời đại
• 3.1.3. Gắn liền với các cuộc vận động dân chủ, cải cách văn hoá – xã hội. Sự tiếp nối giữa các thế hệ trí thức
• 3.1.4. Xu hướng dung hợp Đông - Tây
• 3.2. Ý nghĩa của vấn đề quốc học, quốc văn ở Việt Nam đầu thế kỷ XX
• 3.2.1. Ý nghĩa đối với văn hoá Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX
• 3.2.2. Ý nghĩa đối với văn hoá Việt Nam trong bối cảnh hiện nay
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Bối cảnh lịch sử và sự ra đời của vấn đề Quốc học Quốc văn

Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, Việt Nam bước vào giai đoạn giao thời với những biến động sâu sắc về kinh tế, xã hội và văn hóa. Thực dân Pháp đẩy mạnh khai thác thuộc địa, làm biến đổi cơ cấu kinh tế và chính sách bế quan tỏa cảng của triều đình nhà Nguyễn sụp đổ. Sự tiếp xúc với phương Tây, dù trong thân phận bị đô hộ, đã tạo nên những chuyển biến mạnh mẽ trong văn hóa. Sự xuất hiện và phát triển của tầng lớp trí thức Tây học, cùng với sự ra đời của nền giáo dục mới theo mô hình phương Tây, đã đặt ra những vấn đề mới về ngôn ngữ và văn tự. Chữ Quốc ngữ dần thay thế chữ Hán - Nôm, báo chí phát triển mạnh mẽ, trở thành công cụ quan trọng cho sự giao thoa văn hóa Đông - Tây và đóng vai trò then chốt trong vấn đề Quốc học, Quốc văn.

Trong bối cảnh này, giới trí thức Việt Nam, cả cựu học lẫn tân học, nhận thức được sức mạnh của văn minh phương Tây và sự yếu kém của học thuật cũ. Họ bắt đầu tiếp thu những yếu tố mới mẻ, hiện đại của phương Tây với mong muốn đưa đất nước tiến bộ. Các luồng tư tưởng dân chủ tư sản được truyền bá qua tân thư, tân văn, dẫn đến những nhận thức mới về quốc gia - dân tộc, vai trò của dân trí, văn hóa - văn minh. Vấn đề xây dựng nền học thuật mới, nền Quốc học mới, vừa bảo tồn truyền thống vừa theo kịp đà tiến hóa văn minh, trở thành mối quan tâm hàng đầu của trí thức giai đoạn này.

II. Nguyên nhân và quá trình diễn biến của vấn đề Quốc học Quốc văn

Sự tiếp xúc văn hóa Đông - Tây là nguyên nhân chính dẫn đến sự ra đời của vấn đề Quốc học, Quốc văn. Bối cảnh thuộc địa và quá trình hiện đại hóa xã hội cũng đóng vai trò quan trọng. Ảnh hưởng từ các luồng tư tưởng mới, đặc biệt là tư tưởng dân chủ tư sản phương Tây, đã làm thay đổi nhận thức của giới trí thức về quốc gia - dân tộc, từ đó thúc đẩy sự hình thành tư tưởng học thuật mới.

Quá trình diễn biến của vấn đề Quốc học, Quốc văn trải qua nhiều giai đoạn. Thập niên đầu tiên của thế kỷ XX, vấn đề này mới bắt đầu được đặt ra. Giai đoạn từ đầu thập niên 1910 đến năm 1932, các cuộc tranh luận về Quốc học, Quốc văn diễn ra sôi nổi trên báo chí, thể hiện sự trăn trở của giới trí thức về việc xây dựng một nền học thuật mới. Các tờ báo như Nông Cổ mín đàm, Đăng Cổ tùng báo, Đông Dương tạp chí, Nam Phong tạp chí, Tiếng dân, Phụ Nữ tân văn... trở thành diễn đàn cho các cuộc tranh luận này. Việc chữ Quốc ngữ dần thay thế chữ Hán - Nôm cũng đặt ra yêu cầu mới về biên soạn, dịch thuật và giới thiệu tri thức Đông - Tây đến công chúng, tạo động lực cho sự phát triển của nền học thuật mới.

III. Đặc điểm của vấn đề Quốc học Quốc văn ở Việt Nam đầu thế kỷ XX

Quốc học khởi xướng từ quốc sử và quốc văn, phản ánh xu hướng chung của thời đại, gắn liền với các cuộc vận động dân chủ và cải cách văn hóa - xã hội. Có sự tiếp nối giữa các thế hệ trí thức, thể hiện xu hướng dung hợp Đông - Tây. Việc xây dựng và phát triển Quốc học, Quốc văn trên nền tảng chữ Quốc ngữ là một yêu cầu mới, vừa đáp ứng nhu cầu trước mắt, vừa tạo nền tảng cho tương lai văn hóa dân tộc. Luận án nhấn mạnh sự khác biệt của vấn đề Quốc học, Quốc văn ở Việt Nam so với các nước trong khu vực Đông Á. Mặc dù chịu ảnh hưởng chung của xu hướng hiện đại hóa, nhưng bối cảnh lịch sử và văn hóa đặc thù của Việt Nam đã tạo nên những nét riêng biệt. Ví dụ, trong khi Nhật Bản và Trung Quốc tập trung vào việc tiếp thu khoa học kỹ thuật phương Tây, thì Việt Nam lại chú trọng đến việc xây dựng một nền học thuật mới, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại.

IV. Ý nghĩa và bài học kinh nghiệm

Vấn đề Quốc học, Quốc văn đầu thế kỷ XX có ý nghĩa quan trọng đối với văn hóa Việt Nam. Nó góp phần vào quá trình kiến tạo bản sắc và hiện đại hóa văn hóa dân tộc. Nghiên cứu vấn đề này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về đặc điểm của văn hóa Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX, cũng như rút ra những bài học kinh nghiệm cho công cuộc tiếp xúc và tiếp biến đa văn hóa hiện nay.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, Việt Nam cần chủ động tiếp cận với các nền văn hóa khác trên thế giới, đồng thời vẫn giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Bài học từ vấn đề Quốc học, Quốc văn đầu thế kỷ XX cho thấy, việc dung hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa văn hóa dân tộc và văn hóa ngoại sinh là một yêu cầu quan trọng. Sự trăn trở của giới trí thức thời bấy giờ về việc xây dựng một nền học thuật mới, vừa bảo tồn truyền thống vừa tiếp thu tinh hoa văn hóa thế giới, vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện nay.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Tiến trình chuyển đổi văn hóa Việt Nam từ không gian trung đại sang hiện đại vào đầu thế kỷ XX diễn ra dưới sức ép của quá trình "công nghiệp hóa cưỡng bức" và sự thiết lập bộ máy cai trị thuộc địa của thực dân Pháp. Trong bối cảnh cấu trúc xã hội truyền thống bị phá vỡ, sự va đập giữa các hệ giá trị Đông - Tây đã kích hoạt nhu cầu tái định vị căn tính dân tộc. Luận án Tiến sĩ Văn hóa học với đề tài "Vấn đề quốc học và quốc văn ở Việt Nam đầu thế kỷ XX" do nghiên cứu sinh Đoàn Nguyễn Thuỳ Trang thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (2022) dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Ngọc Quận và TS. Nguyễn Văn Hiệu, là công trình chuyên khảo tiên phong tiếp cận vấn đề quốc học và quốc văn như một phức hợp hiện tượng văn hóa – tư tưởng có tính hệ thống.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) lớn nhất trong giới học thuật trước đây là việc phân mảnh đối tượng: các nhà nghiên cứu lịch sử thường chỉ tiếp cận phong trào Duy tân hay Đông Kinh Nghĩa Thục dưới góc độ đấu tranh chính trị – tư tưởng (Trần Văn Giàu, 1998; Chương Thâu, 1997, 2015), trong khi giới nghiên cứu văn học và ngôn ngữ học chỉ tập trung vào quá trình hiện đại hóa thể loại hoặc tiến trình điển chế hóa chữ Quốc ngữ (Trần Đình Hượu & Lê Chí Dũng, 1988; Phong Lê, 1998; Võ Văn Nhơn, 2007). Chưa có công trình nào giải giải mã toàn diện nguyên nhân sâu xa thúc đẩy sự nảy sinh đồng thời của ý thức quốc gia – dân tộc (nationalism) với tư cách là động lực cấu trúc nên diễn ngôn quốc học (tinh thần/nội dung) và quốc văn (biểu hiện/hình thức).

Luận án xác lập 3 câu hỏi nghiên cứu tường minh:

1. Quá trình tiếp xúc văn hóa Đông – Tây, bối cảnh thuộc địa và sự tiếp thu các luồng tân thư, tân văn tác động như thế nào đến sự xuất hiện của vấn đề quốc học và quốc văn ở Việt Nam đầu thế kỷ XX?
2. Vấn đề quốc học và quốc văn tại Việt Nam có những quy luật tương đồng nào so với khu vực Đông Á (Nhật Bản, Trung Quốc, Triều Tiên) và mang những đặc thù lịch sử nào của một xã hội thuộc địa nửa phong kiến?
3. Quá trình nhận thức và thực hành diễn ngôn về quốc học, quốc văn đầu thế kỷ XX có mối liên hệ cấu trúc ra sao đối với việc kiến tạo bản sắc và hiện đại hóa nền văn hóa dân tộc?

Tương ứng với hệ thống câu hỏi, 3 giả thuyết nghiên cứu được kiểm định bao gồm:

• Giả thuyết 1 (H1): Việc tiếp nhận tư tưởng dân chủ tư sản phương Tây thông qua các kênh trung gian tân thư, tân văn đã chuyển hóa ý thức thần dân phong kiến thành ý thức quốc gia – dân tộc hiện đại, trực tiếp làm nảy sinh vấn đề quốc học và quốc văn.
• Giả thuyết 2 (H2): Quốc học Việt Nam khởi nguồn từ quốc sử và quốc văn, vận động qua sự tiếp nối thế hệ giữa trí thức Nho học duy tân và trí thức Tây học, mang đặc trưng dung hợp Đông - Tây và gắn liền với các phong trào cải cách xã hội.
• Giả thuyết 3 (H3): Diễn ngôn và thực hành học thuật của giới trí thức về quốc học và quốc văn là một tiến trình chủ động tham gia kiến tạo bản sắc văn hóa và thiết lập quyền tự chủ tinh thần trong điều kiện mất chủ quyền chính trị.

Khung lý thuyết của luận án được tích hợp đa tầng từ lý thuyết tiếp xúc và tiếp biến văn hóa (acculturation), lý thuyết đa hệ thống (polysystem theory), lý thuyết trường văn hóa (cultural field) và lý thuyết kiến tạo cộng đồng trong tâm tưởng (imagined communities). Phạm vi khảo sát trải dài trong 32 năm (1900–1932), tập trung vào các ấn phẩm báo chí và văn bản học thuật tiêu biểu ở cả ba miền Bắc – Trung – Nam, thiết lập hệ dữ liệu định lượng và định tính toàn diện về các cuộc tranh luận học thuật bước ngoặt của dân tộc.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu quốc tế cho thấy các học giả thế giới đã sớm chú ý đến tính quy luật của hiện tượng trỗi dậy học thuật bản địa tại không gian văn hóa chữ Hán khi đối mặt với văn minh phương Tây. Ở Nhật Bản, phong trào Kokugaku (Quốc học) phát triển từ thời kỳ Edo và đạt đỉnh cao vào thời Minh Trị dưới sự dẫn dắt của Kamo Mabuchi, Motoori Norinaga và Hirata Atsutane nhằm giải trừ ảnh hưởng của Nho giáo và Phật giáo ngoại lai để phục hưng tinh thần Thần đạo (Shinto) nguyên thủy (Uchino Goro, 1983; Susan L. Burns, 2003). Tại Trung Quốc, khái niệm Guoxue bùng nổ cuối triều Thanh sang đầu thời Dân quốc với hai khuynh hướng đối thoại: Chương Thái Viêm chủ trương kết hợp Nho - Phật để bảo tồn "quốc hồn", trong khi Hồ Thích vận dụng phương pháp khoa học thực nghiệm phương Tây thúc đẩy phong trào "quốc cố chỉnh lý" và cổ vũ văn bạch thoại (Gan Chunsong, 2009; Arif Dirlik, 2011; John Makeham, 2011; Qingshen Tong, 2017). Ở Triều Tiên, khái niệm Joseonhak (Triều Tiên học) chính thức xuất hiện năm 1922 nhằm xây dựng tính chủ thể dân tộc chống lại chính sách đồng hóa của đế quốc Nhật Bản (Imai Akio, 2012; Kim, J., 2017).

Đối với học giới phương Tây nghiên cứu về Việt Nam, David G. Marr (1971, 1981) trong Vietnamese Anticolonialism và Vietnamese Tradition on Trial, 1920-1945 đã phác họa sự chuyển dịch từ ý thức hệ Nho giáo sang hệ hình tư tưởng hiện đại, nơi ngôn ngữ và truyền thống bị thử thách gay gắt. Eugene John Johnston (1973) phân tích sự tiến hóa của chủ nghĩa dân tộc gắn liền với nỗ lực phổ biến chữ Quốc ngữ của Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh. Philippe Papin (2001) nhận định việc chuyển đổi văn tự sang Quốc ngữ đóng vai trò quyết định trong việc thống nhất không gian văn hóa quốc gia. Ở cấp độ chuyên sâu, Imai Akio (2012) phân tích cuộc luận chiến quốc học ở Việt Nam thập niên 1930 qua lăng kính so sánh Đông Á; Yufen Chang (2013) tại Đại học Michigan vận dụng thuyết trường văn hóa của Pierre Bourdieu để mô hình hóa sự cạnh tranh vốn biểu trưng; John D. Phan (2018) và Dao Tuyet Thao (2017) khảo sát mối quan hệ giữa ba hệ thống chữ viết (Hán, Nôm, Quốc ngữ) với việc tái cấu trúc bản sắc dân tộc.

Trong nước, dòng nghiên cứu trước 1975 chứng kiến các khảo luận kinh điển của Thiếu Sơn (1933), Dương Quảng Hàm (1941), Vũ Ngọc Phan (1942), Phạm Thế Ngũ (1965), Thanh Lãng (1972, 1973), Kim Định (1971), Nguyễn Khắc Xuyên (1968) và Huỳnh Văn Tòng (1973). Sau năm 1975, các công trình của Trần Văn Giàu (1998), Chương Thâu (1997, 2015), Phan Ngọc (1998, 2018), Trần Nghĩa (1997), Đỗ Quang Hưng và Trần Viết Nghĩa (2019) đã đào sâu khía cạnh lịch sử tư tưởng và tính hiện đại (modernity).

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                           TIẾN TRÌNH LITERATURE REVIEW                           |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  NGHIÊN CỨU QUỐC TẾ               |  NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC                        |
|  - Kokugaku (Burns, Uchino)       |  - Phê bình & Sử học (Thiếu Sơn, Dương        |
|  - Guoxue (Dirlik, Tong, Makeham) |    Quảng Hàm, Vũ Ngọc Phan, Thanh Lãng)       |
|  - Joseonhak (Akio, Kim)          |  - Lịch sử tư tưởng (Trần Văn Giàu,           |
|  - Thuộc địa học (Marr, Chang)    |    Chương Thâu, Đỗ Quang Hưng, Trần Nghĩa)    |
+-----------------------------------+-----------------------------------------------+
                                      |
                                      v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        POSITIONING & KHOẢNG TRỐNG CỦA LUẬN ÁN                    |
|  -> Giải mã tương tác liên hợp: Chủ nghĩa thực dân - Chủ nghĩa dân tộc - Tiếp biến |
|  -> Mô hình hóa Quốc học (nội dung/tinh thần) & Quốc văn (hình thức/biểu đạt)    |
|  -> Phương pháp tiếp cận liên ngành Văn hóa học kết hợp định tính và định lượng   |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Luận án tự định vị ở điểm giao thoa giữa văn hóa học, xã hội học tri thức và lịch sử tư tưởng, lấp đầy khoảng trống bằng cách chỉ ra cơ chế tương tác hữu cơ: quốc học là trục tinh thần bảo tồn giá trị nội sinh, trong khi quốc văn là công cụ truyền tải và cấu trúc hóa tư duy mới, tạo nên thế cân bằng động trước làn sóng Tây hóa cưỡng bức.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước đột phá về mặt lý luận khi mở rộng và tái cấu trúc các lý thuyết văn hóa học kinh điển vào không gian xã hội thuộc địa:

1. Mở rộng lý thuyết Tiếp biến văn hóa (Acculturation Theory) của John W. Berry (2004): Luận án chứng minh rằng trong hoàn cảnh thuộc địa, chiến lược tiếp biến không chỉ đơn thuần là sự lựa chọn thụ động giữa bốn trạng thái (đồng hóa, phân hóa, hội nhập, ngoại vi hóa), mà giới trí thức Việt Nam đã kiến tạo một chiến lược "Hội nhập chủ động mang tính đề kháng" (Resistant Integration). Họ tiếp thu công cụ lý tính phương Tây (chữ Quốc ngữ, báo chí, thể loại văn xuôi) nhằm mục tiêu phục hưng và bảo vệ các giá trị cốt lõi của quốc học truyền thống.
2. Vận dụng và bản địa hóa Thuyết Đa hệ thống (Polysystem Theory) của Itamar Even-Zohar (2014): Công trình chỉ rõ sự dịch chuyển vị thế trong mạng lưới văn hóa: chữ Quốc ngữ từ phân tầng phi chuẩn, nằm ở vị trí ngoại vi của hệ thống ký hiệu học thuộc địa, đã vươn lên trung tâm của đa hệ thống, thay thế chữ Hán và đẩy văn tự Hán - Nôm về vùng biên, đồng thời cạnh tranh trực tiếp với tiếng Pháp.
3. Phát triển lý thuyết "Cộng đồng trong tâm tưởng" (Imagined Communities) của Benedict Anderson (1991): Luận án chứng minh rằng báo chí Quốc ngữ đầu thế kỷ XX chính là cơ sở vật chất - kỹ thuật cho phép hình thành ý thức đồng đại (simultaneity), kết nối các cá nhân đơn lẻ trên khắp ba kỳ thành một chỉnh thể quốc gia có chung ký ức lịch sử (quốc sử) và tiếng nói văn tự thống nhất (quốc văn).

graph TD
    A["Tân thư, Tân văn & Văn minh phương Tây"] --> B["Ý thức mới về Quốc gia - Dân tộc (Nationalism)"]
    B --> C["VẤN ĐỀ QUỐC HỌC<br>(Nội dung - Hệ tư tưởng - Tinh thần)"]
    B --> D["VẤN ĐỀ QUỐC VĂN<br>(Hình thức - Chữ Quốc ngữ - Biểu hiện)"]
    C <--> D
    C --> E["Tái cấu trúc di sản Nho giáo & Lịch sử dân tộc"]
    D --> F["Chuẩn hóa ngôn ngữ, Dịch thuật & Sáng tác hiện đại"]
    E --> G["KIẾN TẠO BẢN SẮC & HIỆN ĐẠI HÓA VĂN HÓA"]
    F --> G

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án dựa trên sự tích hợp bốn trục lý thuyết:

• Trục Văn hóa nhận thức (Cognitive Culture) (dựa trên Trần Ngọc Thêm, 2013; Lý Toàn Thắng, 2019; Richard Nisbett, 2003): Xem xét sự biến đổi mô hình tư duy của sĩ phu chuyển từ tư duy kinh viện Nho giáo sang tư duy duy lý, khoa học và thực nghiệm.
• Trục Tiếp xúc và Biến đổi quan hệ văn hóa (theo Phan Ngọc, 2018): Khảo sát sự dịch chuyển từ mô hình "tiếp xúc đơn tuyến với văn hóa Trung Hoa" sang "tiếp xúc đa tuyến Đông - Tây".
• Trục Trường văn hóa và Vốn biểu trưng (theo Pierre Bourdieu, 1993): Phân tích cách thức các nhóm trí thức (sĩ phu duy tân, học giả Nam Phong, nhóm Tây học cấp tiến) sử dụng vốn văn hóa để xác lập quyền lực diễn ngôn trên báo chí.
• Trục Tính hiện đại (Modernity) (theo Alain Touraine, 1992; Max Weber, 1995; Anthony Giddens, 1990): Khảo sát quá trình duy lý hóa, thế tục hóa và dân chủ hóa đời sống văn hóa - học thuật thông qua phương tiện in ấn.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập trong giới hạn không gian địa - chính trị Việt Nam thời thuộc địa (gồm ba xứ quản trị riêng biệt: Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ) và mốc giới hạn lịch sử từ khi chữ Quốc ngữ bắt đầu thâm nhập sâu vào báo chí (1900) đến trước khi phong trào Thơ mới và Tự Lực văn đoàn bùng nổ (1932).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng triết lý nghiên cứu Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp với Chủ nghĩa giải thích (Interpretivism), nhận diện hiện tượng quốc học và quốc văn không chỉ là văn bản bề mặt mà là kết quả của các cấu trúc quyền lực xã hội ngầm định. Thiết kế nghiên cứu kết hợp liên ngành (interdisciplinary mixed-methods):

• Thiết kế định lượng mô tả và tần suất: Thống kê toàn bộ bài viết, thể loại dịch thuật, biên khảo và tần số xuất hiện của các diễn ngôn học thuật trên 6 tờ báo, tạp chí lớn giai đoạn 1900–1932.
• Thiết kế định tính phân tích nội dung (Qualitative Content Analysis): Mã hóa các chủ đề tranh luận về khái niệm quốc học, chuẩn mực quốc văn, thái độ đối với Nho giáo và văn minh phương Tây.
• Thiết kế so sánh đa tầng (Multi-level comparative design): So sánh nội văn hóa (giữa truyền thống và hiện đại) và so sánh xuyên văn hóa (cross-cultural) giữa Việt Nam với Nhật Bản, Trung Quốc, Triều Tiên.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thiết lập chặt chẽ qua 4 bước:

1. Xác lập tiêu chí chọn mẫu khảo sát: Thu thập văn bản từ 6 cơ quan báo chí có tầm ảnh hưởng phân bổ đều ở 3 miền: Nông Cổ mín đàm (Nam Kỳ, 1901-1904), Đăng Cổ tùng báo (Bắc Kỳ, 1907), Đông Dương tạp chí (Bắc Kỳ, 1913-1919), Nam Phong tạp chí (Bắc Kỳ lan tỏa toàn quốc, 1917-1932), Tiếng dân (Trung Kỳ, 1927-1932), Phụ Nữ tân văn (Nam Kỳ, 1929-1932). Đồng thời thu thập các trước tác của các yếu nhân Duy tân: Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Nguyễn Thượng Hiền, Đào Nguyên Phổ.
2. Khảo sát chuyên sâu bộ dữ liệu ý kiến trí thức trên Nam Phong: Khai thác bộ dữ liệu tập trung gồm các cuộc điều tra xã hội học báo chí sơ khai do Nam Phong tạp chí thực hiện tại số 149 (tháng 4/1930, tr. 311-330), số 168 (tháng 1/1932, tr. 27-44) và số 170 (tháng 3/1932, tr. 284-300).
3. Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa văn bản báo chí thực dân cấp phép, văn bản của phong trào dân tộc bí mật (Đông Du, Duy Tân, Đông Kinh Nghĩa Thục) và hồi ký/trước tác của chính các tác giả đương thời.
4. Đảm bảo độ tin cậy và giá trị khoa học: Phân loại văn bản qua 7 phụ lục độc lập (tư tưởng phương Tây, tư tưởng phương Đông, dịch thuật văn học phương Tây, dịch thuật văn chương Trung Quốc, sáng tác quốc văn, phê bình văn chương, văn bản luận chiến quốc học).

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu được hệ thống hóa trong hai bảng định lượng nòng cốt của luận án:

• Bảng 2.6: Quan niệm của trí thức về quốc học (Trang 97): Phân loại định lượng và định tính các xu hướng quan niệm của giới học giả (Phạm Quỳnh, Phan Khôi, Lê Dư, Nguyễn Trọng Thuật, Huỳnh Thúc Kháng...) chia thành 3 nhóm khuynh hướng: (1) Đồng nhất quốc học với Hán học bản địa hóa; (2) Coi quốc học là tổng hòa tri thức Đông - Tây được Việt hóa; (3) Phủ nhận sự tồn tại của quốc học độc lập trong quá khứ và kêu gọi kiến thiết quốc học mới từ thực nghiệm.
• Bảng 2.7: Ý kiến của trí thức về quốc văn (Trang 105): Phân tích phổ biến nhận thức về chữ Quốc ngữ trên 3 phương diện: công cụ truyền bá dân trí, phương tiện sáng tạo văn học nghệ thuật, và biểu trưng của linh hồn dân tộc.

Kỹ thuật phân tích diễn ngôn (Discourse Analysis) kết hợp phân tích ngữ nghĩa lịch sử (Historical Semantics) được thực hiện nhằm bóc tách các khái niệm then chốt: "quốc túy", "quốc hồn", "tân học", "cựu học", "dung hợp Đông - Tây".

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Quốc học Việt Nam khởi xướng từ trục kép "Quốc sử" và "Quốc văn": Khác biệt với Nhật Bản khởi đầu bằng Thần đạo và Cổ học để phủ định Nho giáo, hay Trung Quốc lấy "Tử học" và khảo chứng học làm nền tảng phục hưng, giới trí thức Việt Nam đầu thế kỷ XX lựa chọn khôi phục lịch sử dân tộc (quốc sử) nhằm khơi dậy lòng yêu nước và sử dụng tiếng mẹ đẻ (quốc văn) làm phương tiện bảo tồn nòi giống. Thiếu Sơn (1933, tr. 17) đã khẳng định đanh thép:

   "Nước ta có nền quốc học!... Quốc học là cái học thuật riêng của một nước, nó đặc biệt cho nước ấy... gồm những cái phong trào tư tưởng triết học của một nước, nó có thể chịu ảnh hưởng của triết học nước ngoài mà vẫn phải có phần khác biệt hẳn ra vậy."

2. Sự chuyển hóa tính cách của nền Quốc văn mới: Quá trình hiện đại hóa chữ Quốc ngữ không đơn thuần là thay đổi ký tự mà là cuộc cách mạng dân chủ hóa văn hóa. Đúng như Dương Quảng Hàm (1968 [1941], tr. 18) nhận định, trí thức tiếp thu tân học và Pháp học:

   "...đã biết trọng quốc văn, biết quan sát và mô tả các cảnh vật sát thực, biết để ý đến cuộc sinh hoạt của người bình dân." Văn tự từ chỗ là đặc quyền của tầng lớp tinh hoa Nho sĩ ("văn dĩ tải đạo") trở thành công cụ đại chúng hóa tri thức phục vụ quốc dân.

3. Quy luật kế thừa và chuyển giao thế hệ tư tưởng liên tục: Luận án chứng minh sự liên tục giữa thế hệ Nho sĩ duy tân (Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Lương Văn Can) và thế hệ trí thức Tây học (Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh, Trần Trọng Kim, Phan Khôi). Tinh thần "khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh" của Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907 đã được chuyển hóa thành các chương trình dịch thuật triết học, văn học và trước tác quy mô trên Đông Dương tạp chí và Nam Phong tạp chí.

4. Bản chất của quốc học trong hoàn cảnh thuộc địa: Trả lời câu hỏi nghịch lý về việc phụ thuộc chính trị nhưng tự chủ văn hóa, Trần Nghĩa (1997, tr. 25) được luận án phân tích sâu sắc:

   "Có thể thấy trong hoàn cảnh nước nhà bị đô hộ, trước âm mưu đồng hoá của ngoại bang, quốc học nước ta từ Bắc thuộc, Minh thuộc đến Pháp thuộc đều đặt nhiệm vụ bảo vệ văn hoá dân tộc lên hàng đầu và xem hoạt động quốc học như một bộ phận không thể tách rời với sự nghiệp đấu tranh giải phóng đất nước."

5. Quy luật dung hợp Đông - Tây như một phản xạ tự vệ văn hóa: Thay vì cực đoan bài Tây hoặc ôm giữ cựu học, giới trí thức đã kiến tạo mô hình dung hợp: dùng phương pháp tư duy phân tích, duy lý phương Tây để khảo cứu, chỉnh lý lại kho tàng di sản Nho - Phật - Đạo truyền thống của phương Đông.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               SO SÁNH ĐẶC TRƯNG QUỐC HỌC KHU VỰC ĐÔNG Á ĐẦU THẾ KỶ XX             |
+-------------------+--------------------+--------------------+---------------------+
| QUỐC GIA          | KHỞI ĐIỂM HỌC THUẬT| ĐỐI TRỌNG CHÍNH    | MỤC TIÊU CỐT LÕI    |
+-------------------+--------------------+--------------------+---------------------+
| NHẬT BẢN          | Ca đạo, Thần đạo,  | Hán học (Nho/Phật),| Khẳng định bản sắc  |
| (Kokugaku)        | Cổ học cổ đại      | Lan học (Tây học)  | đế chế độc lập      |
+-------------------+--------------------+--------------------+---------------------+
| TRUNG QUỐC        | Chư Tử học, Khảo   | Tây học thực dụng, | Phục hưng văn minh  |
| (Guoxue)          | chứng, Bạch thoại  | Văn ngôn hủ bại    | Trung hoa hiện đại  |
+-------------------+--------------------+--------------------+---------------------+
| TRIỀU TIÊN        | Ngôn ngữ, Sử học,  | Thực dân Nhật,     | Kháng cự đồng hóa,  |
| (Joseonhak)       | Văn học dân gian   | Nho giáo suy tàn   | tự cường dân tộc    |
+-------------------+--------------------+--------------------+---------------------+
| VIỆT NAM          | QUỐC SỬ & QUỐC VĂN | Thực dân Pháp,     | BẢO VỆ CĂN TÍNH,    |
| (Quốc học/văn)    | (Chữ Quốc ngữ)     | Hán học lỗi thời   | KHAI HÓA DÂN TRÍ    |
+-------------------+--------------------+--------------------+---------------------+

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp mô hình lý giải tiến trình hiện đại hóa văn hóa ở các nước thuộc địa không đi theo con đường phương Tây hóa đơn thuần mà diễn ra qua cơ chế tái cấu trúc truyền thống nội sinh.
• Về mặt phương pháp luận: Xác lập mẫu hình nghiên cứu liên ngành kết hợp giữa văn hóa học, sử học báo chí và phân tích định lượng thư mục, khả dụng cho các nghiên cứu lịch sử tư tưởng giai đoạn chuyển giao.
• Về mặt chính sách và thực tiễn: Rút ra bài học chiến lược cho công cuộc hội nhập quốc tế của Việt Nam hiện nay: mở cửa tiếp thu tinh hoa tri thức toàn cầu nhưng phải kiên định xây dựng nền tảng học thuật quốc gia vững chắc, bảo vệ sự trong sáng và vị thế thống tôn của tiếng Việt.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn dữ liệu không gian: Nguồn tư liệu báo chí chủ yếu tập trung tại các đô thị lớn (Hà Nội, Sài Gòn, Huế); các vùng nông thôn và miền núi – nơi lưu giữ văn hóa truyền thống phi văn bản – chưa được khảo sát đầy đủ.
• Rào cản tư liệu Hán Nôm và tiếng Pháp: Một số lượng lớn các bản thảo viết tay Hán Nôm và hồ sơ lưu trữ mật thám Pháp (AOM, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I) chưa được khai thác triệt để do phạm vi thời gian của đề tài.
• Độ tập trung vào các nhân vật tinh hoa: Nghiên cứu chủ yếu xoay quanh các học giả, nhà báo lớn; phản ứng tiếp nhận của tầng lớp bình dân đô thị đối với phong trào quốc học chưa được lượng hóa chi tiết.

Hướng nghiên cứu mở rộng trong tương lai bao gồm:

1. Mở rộng khung niên đại nghiên cứu từ 1932 đến 1945 để đánh giá sự tiếp nối của Đề cương Văn hóa Việt Nam (1943) đối với vấn đề quốc học.
2. Vận dụng phương pháp Nhân học số (Digital Humanities) để xử lý dữ liệu lớn trên toàn bộ kho lưu trữ báo chí Quốc ngữ thời kỳ 1865–1954.
3. So sánh đối chiếu chuyên sâu trường hợp Việt Nam với các quốc gia Đông Nam Á cùng cảnh ngộ thuộc địa như Indonesia hay Philippines.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra những tác động học thuật và xã hội sâu sắc:

• Tác động học thuật: Trở thành công trình tham chiếu bắt buộc cho các nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử văn hóa Việt Nam đầu thế kỷ XX, thúc đẩy các hướng nghiên cứu mới về báo chí học thuật và xã hội học trí thức.
• Ảnh hưởng giáo dục và đào tạo: Cung cấp nguồn tư liệu chuẩn xác và khung lý thuyết mẫu mực cho việc giảng dạy các học phần Văn hóa Việt Nam, Lịch sử tư tưởng Việt Nam, và Tiến trình hiện đại hóa văn học tại các trường đại học khối khoa học xã hội và nhân văn.
• Tư vấn chính sách văn hóa: Cung cấp cơ sở khoa học lịch sử cho các cơ quan hoạch định chiến lược (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; Ban Tuyên giáo Trung ương) trong việc xây dựng hệ giá trị quốc gia và chính sách chấn hưng văn hóa dân tộc trong kỷ nguyên số.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Văn hóa học, Lịch sử, Văn học: Tiếp cận khung lý thuyết liên ngành tân tiến và phương pháp xử lý nguồn tư liệu báo chí cổ.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu cao cấp: Kế thừa hệ thống số liệu định lượng về các trào lưu tư tưởng Đông - Tây đầu thế kỷ XX.
• Các nhà hoạch định chính sách giáo dục và ngôn ngữ: Vận dụng bài học lịch sử về chuẩn hóa chữ Quốc ngữ và biên soạn giáo trình học thuật bản địa.
• Nhà báo, nhà phê bình văn hóa: Hiểu rõ cội nguồn lịch sử của diễn ngôn học thuật nước nhà, nâng cao tính chuyên nghiệp trong hoạt động truyền thông văn hóa.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Đa hệ thống (Polysystem Theory) của Itamar Even-Zohar vào bối cảnh văn hóa thuộc địa. Luận án chứng minh sự thăng tiến của chữ Quốc ngữ từ một công cụ ký âm ngoại vi (do giáo sĩ phương Tây tạo ra và chính quyền thực dân bảo trợ ban đầu) đã được giới trí thức dân tộc thâu hóa, biến đổi công năng trở thành trung tâm của đa hệ thống văn hóa, lật đổ trật tự tôn ti của chữ Hán và đẩy lùi nguy cơ đồng hóa của tiếng Pháp.

2. Điểm cách tân về phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm là gì?

Trả lời: So với các công trình thuần túy mô tả lịch sử (David Marr, 1971; Chương Thâu, 1997) hoặc phê bình văn học đơn tuyến (Thanh Lãng, 1972), luận án kết hợp đột phá giữa phân tích định lượng tần suất xuất hiện dữ liệu trên 6 tờ báo tiêu biểu của 3 miền và phân tích định tính cấu trúc diễn ngôn tư tưởng, thiết lập ma trận so sánh xuyên văn hóa với 3 quốc gia Đông Á (Nhật Bản, Trung Quốc, Triều Tiên).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Trả lời: Đó là sự đồng thuận ngầm định về mặt cấu trúc giữa hai lực lượng tưởng chừng đối lập gay gắt: nhóm Sĩ phu duy tân chống Pháp và nhóm Trí thức hợp tác làm báo hợp pháp (như Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh). Mặc dù phương thức chính trị khác nhau, cả hai nhóm đều thống nhất ở nhận thức cốt lõi: dùng chữ Quốc ngữ để khai dân trí và lấy việc biên khảo quốc sử, quốc văn làm thành trì cuối cùng bảo vệ linh hồn dân tộc.

4. Quy trình nhân rộng và kiểm chứng nghiên cứu (Replication Protocol) có khả thi không?

Trả lời: Hoàn toàn khả thi. Luận án công khai toàn bộ tọa độ thư mục, số báo, trang báo tại 7 bảng phụ lục chi tiết và 2 bảng phân loại quan niệm trí thức (Bảng 2.6 và 2.7). Các nhà nghiên cứu khác có thể đối chiếu trực tiếp với các bản gốc báo chí lưu trữ tại Thư viện Quốc gia Việt Nam hoặc các thư viện số hóa quốc tế.

5. Luận án phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tới như thế nào?

Trả lời: Luận án định hình chương trình nghiên cứu dài hạn: (1) Số hóa và xây dựng Corpus dữ liệu ngữ liệu học thuật báo chí Việt Nam 1865–1945; (2) Nghiên cứu mạng lưới xã hội (Social Network Analysis) của giới trí thức qua các hội đoàn văn hóa; (3) Tái bản và chú giải có hệ thống các công trình quốc học kinh điển đầu thế kỷ XX.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và lý giải toàn diện nguồn gốc lịch sử, động lực xã hội và diễn trình phát triển của vấn đề quốc học và quốc văn ở Việt Nam giai đoạn 1900–1932 dưới góc nhìn Văn hóa học liên ngành.
2. Công trình chứng minh rằng sự trỗi dậy của ý thức quốc gia – dân tộc dưới tác động của luồng tân thư, tân văn phương Tây là nhân tố quyết định chuyển hóa nhu cầu học thuật thành phong trào văn hóa tự cường.
3. Xác lập luận điểm khoa học vững chắc: Quốc học Việt Nam khởi nguồn từ quốc sử và quốc văn, vận hành theo quy luật dung hợp Đông - Tây, lấy tinh thần dân tộc làm nội dung và lấy chữ Quốc ngữ làm hình thức biểu đạt tối ưu.
4. Đặt hiện tượng quốc học Việt Nam trong tương quan so sánh bình đẳng với phong trào Kokugaku (Nhật Bản), Guoxue (Trung Quốc) và Joseonhak (Triều Tiên), chỉ rõ tính quy luật khu vực và đặc thù lịch sử độc đáo của Việt Nam.
5. Luận án là một chuyên khảo khoa học xuất sắc, đóng góp tư liệu và phương pháp luận nền tảng cho lịch sử học thuật dân tộc, đồng thời để lại những bài học sâu sắc cho chiến lược xây dựng và bảo vệ bản sắc văn hóa Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho một nền phê bình văn học chuyên nghiệp ở Việt Nam, Thiếu Sơn cho rằng cần dùng quốc văn để chấn hƣng quốc học, rằng vận mệnh nƣớc Nam nằm ở văn Quốc ngữ. Việc tranh luận về vấn đề quốc học ở nƣớc ta 17 trong thời điểm bấy giờ đƣợc Thiếu Sơn đề cập trong bài “Nói chuyện quốc học”. Ông khẳng định chắc chắn: nƣớc ta có nền quốc học! Bởi theo ông, quốc học là gì nếu chẳng phải là “cái học thuật riêng của một nƣớc, nó đặc biệt cho nƣớc ấy”. Quốc học sẽ có ảnh hƣởng trực tiếp đến văn học và gián tiếp đến xã hội, “gồm những cái phong trào tƣ tƣởng triết học của một nƣớc, nó có thể chịu ảnh hƣởng của triết học nƣớc ngoài mà vẫn phải có phần khác biệt hẳn ra vậy” (Thiếu Sơn, 1933, tr.

Trong cuốn Việt Nam văn học sử yếu xuất bản năm 1941, một bộ sách giáo khoa văn học Việt Nam với tƣ liệu tập hợp khá phong phú và chính xác theo phƣơng pháp của môn lịch sử văn học hiện đại, Dƣơng Quảng Hàm đã góp phần tích cực vào việc giới thiệu văn học Việt Nam, trong đó có đề cập vấn đề ngôn ngữ, văn tự nƣớc nhà. Trong công trình này, Dƣơng Quảng Hàm đã ghi nhận sự xuất hiện của quốc văn, đồng thời chỉ ra những đặc trƣng (mà ông gọi là “tính cách”) của nền quốc văn mới. Theo Dƣơng Quảng Hàm, các nhà Nho và trí thức Việt Nam chịu ảnh hƣởng của trào lƣu tân học Trung Quốc với những tác giả nhƣ Khang Hữu Vi và Lƣơng Khải Siêu, và đã hấp thụ các tƣ tƣởng mới do “tiếp xúc với nền Pháp học” trong thời thuộc địa, vì vậy “đã biết trọng quốc văn, biết quan sát và mô tả các cảnh vật sát thực, biết để ý đến cuộc sinh hoạt của ngƣời bình dân” (Dƣơng Quảng Hàm, 1968 [1941], tr. Các nghiên cứu trƣớc năm 1945 cũng đã mô tả diễn trình phát triển của nền văn học Quốc ngữ và đánh giá vai trò của một số trí thức có đóng góp cho việc khởi xƣớng chủ trƣơng và thúc đẩy quốc học, quốc văn.

Sử dụng phƣơng pháp phê bình xã hội học, Thiếu Sơn đánh giá rất cao những đóng góp của Phạm Quỳnh – chủ bút Nam Phong tạp chí - là một trong ba nhân vật có ảnh hƣởng đến văn phong thời bấy giờ (theo Thiếu Sơn gồm Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh và Tản Đà), góp phần làm cho báo chí Việt Nam, đƣợc thực hiện bởi những nhà báo tâm huyết, trở thành tiền đề xây dựng nên nền văn học. Các đánh giá của Thiếu Sơn về Phạm Quỳnh và Phan Khôi cho thấy quan điểm ủng hộ của một ngƣời đƣơng thời đối với vấn đề thời sự đầu thế kỷ XX là quốc học và quốc văn, giúp hiểu rõ hơn bối cảnh xuất hiện của vấn đề cũng nhƣ ảnh hƣởng của những ngƣời chủ trƣơng vấn đề quốc học đối 18 với tình hình văn hoá – xã hội. Tƣơng tự, Dƣơng Quảng Hàm đánh giá Nguyễn Văn Vĩnh và Phạm Quỳnh là những học giả có công xây dựng nền quốc văn mới. Tuy nhiên, Dƣơng Quảng Hàm chƣa đề cập đến vấn đề quốc học trong công trình này, vì vậy, hoàn toàn không nhắc đến Lê Dƣ, Phan Khôi, Nguyễn Trọng Thuật.

cũng nhƣ vai trò của Phạm Quỳnh ở khía cạnh chủ trƣơng quốc học. Cuốn Nhà văn hiện đại (1942-1945) của Vũ Ngọc Phan phác thảo khá đầy đủ quá trình hình thành và phát triển của nền văn học Quốc ngữ từ thời kỳ phôi thai với Trƣơng Vĩnh Ký, qua các nhà văn vào đầu thế kỷ XX trong nhóm Đông Dương tạp chí, Nam Phong tạp chí, cho đến giai đoạn trƣởng thành với Nguyễn Tuân, Tô Hoài… Với phƣơng pháp vừa tổng hợp vừa phân tích, một mặt dựa trên văn bản, mặt khác dựa trên sự tiến hoá của văn học trong một bối cảnh xã hội nhất định, Vũ Ngọc Phan đã đƣa ra những đánh giá khách quan về vai trò, đóng góp của nhiều trí thức cho nền quốc học, quốc văn nhƣ Phạm Quỳnh, Lê Dƣ, Nguyễn Trọng Thuật. Đó là những ý kiến khá xác đáng về những ngƣời có chủ trƣơng xây dựng nền quốc học, quốc văn mới cùng với các đóng góp cụ thể của họ cho sự nghiệp này. Công trình Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan, mặc dù còn những hạn chế nhất định về cách đánh giá, cách sắp xếp, cách chọn tác phẩm, nhƣng đây là tài liệu quan trọng về quốc học và quốc văn, phản ánh cách nhìn của một ngƣời sống giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX, khá gần với thời điểm xuất hiện vấn đề quốc học, quốc văn.

Nhìn chung, các công trình của Thiếu Sơn, Vũ Ngọc Phan, Dƣơng Quảng Hàm chủ yếu quan tâm đến hoạt động và thành tựu của “các nhà văn đi tiên phong” (chữ dùng của Vũ Ngọc Phan) trên các lĩnh vực biên tập, dịch thuật hay khảo cứu. Các công trình trên cung cấp nguồn tài liệu phong phú cho luận án, tuy nhiên, các tác giả không đặt nhiệm vụ giải quyết vấn đề cụ thể là quốc học hay quốc văn. Vai trò chủ yếu của các công trình này đối với luận án trƣớc hết là tài liệu giới thiệu sự đóng góp của các cá nhân văn hoá buổi đầu quốc văn Quốc ngữ mới trong vai trò học giả, ngƣời dịch thuật, nhà biên khảo. Năm 1943, Đề cương văn hoá Việt Nam ra đời.

Trong tài liệu này, văn hoá đƣợc tác giả khái quát ở phạm vi rộng, gồm cả tƣ tƣởng, học thuật, nghệ thuật. 19 Công trình này không phải là một khảo cứu khoa học nhƣng cũng có thể xem là một trong những tài liệu về vấn đề quốc học, quốc văn của Việt Nam theo phƣơng pháp luận duy vật biện chứng; trong đó, có ba “công việc phải làm” gồm: tranh đấu về học thuật, tƣ tƣởng; tranh đấu về tông phái văn nghệ; tranh đấu về tiếng nói, chữ viết. Tuy tác giả không bàn luận trực tiếp đến chủ trƣơng vấn đề quốc học, quốc văn của giai đoạn trƣớc; nhƣng vẫn có sự kế thừa, tiếp nối về vấn đề quốc văn, trong đó đề cập việc cần làm là “thống nhất và làm giầu thêm tiếng nói; ấn định mẹo văn ta; và cải cách chữ Quốc ngữ”. Theo chúng tôi, tinh thần dân tộc chính là nhân tố tạo nên sự tƣơng đồng này.

Từ sau 1946 đến năm 1954, hoàn cảnh chiến tranh kéo dài khiến cho vấn đề quốc văn, quốc học gần nhƣ không còn đƣợc quan tâm nghiên cứu trong giai đoạn này. Đến giai đoạn từ 1954 đến năm 1975, ở miền Bắc hầu nhƣ không có nghiên cứu nào liên quan đến vấn đề quốc học. Ở miền Nam trong giai đoạn này vấn đề quốc học, quốc văn vẫn đƣợc một số nhà nghiên cứu đề cập. Các chuyên khảo và công trình văn học sử đáng chú ý nhƣ Việt Nam văn học sử giản ước tân biên (1965) của Phạm Thế Ngũ, Bảng lược đồ văn học Việt Nam (1967) của Thanh Lãng, Vấn đề quốc học (1971) của Kim Định, Phê bình văn học thế hệ 1932 tập I và tập II xuất bản năm 1972, 1973 của Thanh Lãng.

Trong đó, Phạm Thế Ngũ (1965) đã phân tích những đặc điểm của văn học giai đoạn 1907-1932, trong đó ông đánh giá sự xuất hiện của vấn đề quốc học nhƣ một sự đổi mới quan trọng của giai đoạn này. Các công trình khác ít nhiều cũng đề cập đến cuộc tranh luận về quốc học ở thập niên 1930. Trong chuyên khảo Vấn đề quốc học, Kim Định (1971) tiếp tục đặt vấn đề: Việt Nam có quốc học hay không? Ông nhắc đến câu chuyện tranh luận về quốc học đầu thế kỷ XX và cho rằng việc khẳng định hay phủ định có quốc học hay không “đều hữu lý” và để giải quyết vấn đề này, cần “xây dựng những gì còn thiếu sót”. Tuy Kim Định chỉ nhắc qua cuộc tranh luận về quốc học để làm tiền đề triển khai ý tƣởng của ông về quốc học trong bối cảnh mới nhƣng việc ông trở lại “vấn đề quốc học” sau hơn 40 năm kể từ thập kỷ 1930 cho thấy vấn đề này vẫn là một 20 trong những mối quan tâm lâu dài của trí thức Việt Nam trong hành trình tìm kiếm và vun đắp những giá trị văn hoá học thuật cho đất nƣớc.

Trong khi đó, với cuốn Phê bình văn học thế hệ 1932 tập I và tập II (1972, 1973), Thanh Lãng đã sƣu tập, phân tích các cuộc luận chiến văn chƣơng, văn hoá đầu thế kỷ XX theo từng chủ đề mà ông gọi là “vụ án”, trong đó có mô tả chi tiết diễn biến cuộc tranh luận về quốc học trên báo chí giữa Phan Khôi với Lê Dƣ, Phạm Quỳnh, Nguyễn Trọng Thuật. Qua mô tả của Thanh Lãng, chúng tôi nhận thấy rằng các bên tranh luận vẫn không thể đi đến thống nhất với nhau về khái niệm quốc học cũng nhƣ phƣơng pháp để phát triển quốc học. Trong công trình này, Thanh Lãng tuyên bố sử dụng phƣơng pháp “đặt sự kiện văn học vào những “lúc lịch sử quyết liệt”, nhƣng kỳ thực ông chỉ mô tả các sự kiện tranh luận theo tiến trình thời gian. Tuy vậy, một vài nhận định hiếm hoi của Thanh Lãng về cuộc luận chiến quốc học cũng rất đáng tham khảo.

Nhƣng tƣơng tự một số công trình nghiên cứu lịch sử văn hoá khác, các hiện tƣợng chƣa thật sự đƣợc lý giải dƣới góc nhìn văn hoá để nêu bật các đặc điểm văn hoá của giai đoạn này. Một số công trình nghiên cứu về báo chí Việt Nam đầu thế kỷ XX cũng có đề cập đến vấn đề quốc học, quốc văn nhƣ cuốn Mục lục phân tích tạp chí Nam Phong 1917-1934 của Nguyễn Khắc Xuyên (1968), Tìm hiểu tạp chí Nam Phong 1917- 1934 của Phạm Thị Ngoạn (1973), Báo chí Việt Nam từ khởi thuỷ đến 1945 của Huỳnh Văn Tòng (1973, tái bản 2000, 2016). Trong đó, Mục lục phân tích tạp chí Nam Phong 1917-1934 là một tài liệu thƣ mục học khá quan trọng. Nguyễn Khắc Xuyên đã nhận định khá xác đáng về chủ trƣơng quốc học, quốc văn trên Nam Phong tạp chí.

Dù còn những hạn chế nhất định trong cách phân loại thƣ mục học, công trình của Nguyễn Khắc Xuyên là nguồn tƣ liệu quan trọng để nghiên cứu và là nguồn tài liệu có giá trị để tham khảo về vấn đề quốc học và quốc văn trên báo chí giai đoạn đầu thế kỷ XX. Bên cạnh đó, công trình Tìm hiểu tạp chí Nam Phong 1917-1934 của Phạm Thị Ngoạn, con gái học giả Phạm Quỳnh, cũng là một tài liệu đáng quan tâm. Tài liệu này nguyên tác bằng tiếng Pháp, đăng trong tập Kỷ yếu đệ nhị và đệ tam cá nguyệt 1973 của Hội Nghiên cứu các vấn đề Đông Dƣơng, đƣợc 21 Phạm Trọng Nhân dịch ra tiếng Việt và Ý Việt xuất bản năm 1993.