Luận Án Về Đóng Góp Của Phan Khôi Trong Lịch Sử Báo Chí Việt Nam Đầu Thế Kỷ XX

Chuyên đề nghiên cứu Đóng Góp Của Phan Khôi Đối Với Báo Chí Việt Nam Đầu Thế Kỷ XX, cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao cho chuyên gia

• Đề tài: Đóng Góp Của Phan Khôi Đối Với Báo Chí Việt Nam Đầu Thế Kỷ XX

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: THÂN THẾ, SỰ NGHIỆP BÁO CHÍ CỦA PHAN KHÔI NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX
• 1.1. Bối cảnh lịch sử Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX
• 1.2. Sự phát triển báo chí đầu thế kỷ XX
• 1.3. Thân thế và quá trình hoạt động báo chí của Phan Khôi
• 2. CHƯƠNG 2: QUAN ĐIỂM CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI TRONG CÁC TÁC PHẨM BÁO CHÍ CỦA PHAN KHÔI
• 2.1. Quan điểm chính trị
• 2.2. Quan điểm xã hội
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA PHAN KHÔI ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN TIẾNG VIỆT TRONG BÁO CHÍ
• 3.1. Những đóng góp của Phan Khôi với Việt ngữ học
• 3.2. Phát triển cách diễn đạt hiện đại vào ngôn ngữ báo chí
• 3.3. Phổ biến và phát triển tiếng Việt
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA PHAN KHÔI TRONG PHÁT TRIỂN THỂ LOẠI TÁC PHẨM BÁO BÁO CHÍ VÀ KỸ NĂNG LÀM BÁO
• 4.1. Quan điểm của Phan Khôi về nghề báo và những kỹ năng hoạt động nghề nghiệp
• 4.2. Những đóng góp của Phan Khôi trong phát triển thể loại tiểu phẩm báo chí
• 4.3. Những đóng góp của Phan Khôi trong phát triển thể loại bình luận, chuyên luận
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đóng Góp Văn Hóa Của Phan Khôi

Phan Khôi là một trong những nhà báo nổi bật của báo chí Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông không chỉ là một nhà báo mà còn là một nhà tư tưởng, người đã có những đóng góp quan trọng trong việc phát triển ngôn ngữ và văn hóa. Ông đã khởi xướng nhiều cuộc tranh luận về các vấn đề xã hội, đặc biệt là về nữ quyền. Phan Khôi cho rằng phụ nữ có quyền bình đẳng với nam giới và cần tham gia vào các hoạt động xã hội. Ông đã viết nhiều bài báo sắc sảo, thể hiện quan điểm tiến bộ của mình về vai trò của người phụ nữ trong xã hội mới. Những quan điểm này không chỉ có ý nghĩa trong bối cảnh lịch sử mà còn có giá trị thực tiễn cho đến ngày nay.

1.1. Vai Trò Của Phan Khôi Trong Lịch Sử Báo Chí

Phan Khôi đã có những đóng góp to lớn cho lịch sử báo chí Việt Nam, đặc biệt trong giai đoạn 1928-1939. Ông là chủ bút của tờ Phụ nữ Tân văn, nơi ông đã thể hiện tài năng và sự nhạy bén của mình trong việc đưa ra những vấn đề nóng bỏng của xã hội. Ông không ngại ngần chỉ trích những sai lầm trong việc sử dụng tiếng Việt, từ đó góp phần nâng cao nhận thức về ngôn ngữ trong cộng đồng. Những bài viết của ông luôn gây được sự chú ý và tạo ra những cuộc tranh luận sôi nổi, thể hiện rõ nét phong cách báo chí cách mạng của thời kỳ này.

II. Quan Điểm Chính Trị Xã Hội Trong Tác Phẩm Của Phan Khôi

Trong các tác phẩm của mình, Phan Khôi đã thể hiện rõ quan điểm chính trị và xã hội của mình. Ông không chỉ là một nhà báo mà còn là một nhà tư tưởng có tầm nhìn xa. Ông đã chỉ ra những vấn đề nhức nhối của xã hội, từ vai trò của người trí thức đến những bất công trong xã hội. Phan Khôi đã khẳng định rằng trí thức cần phải có trách nhiệm với xã hội và tham gia vào các hoạt động cải cách. Ông đã viết nhiều bài báo phê phán các quan điểm lạc hậu, đồng thời kêu gọi sự đổi mới trong tư duy và hành động của người dân.

2.1. Tác Động Của Các Tác Phẩm Đến Xã Hội

Các tác phẩm của Phan Khôi không chỉ đơn thuần là những bài viết mà còn là những tác phẩm có sức ảnh hưởng lớn đến xã hội thời bấy giờ. Ông đã khơi dậy tinh thần yêu nước và ý thức trách nhiệm của người dân đối với vận mệnh đất nước. Những quan điểm của ông về nữ quyền và trí thức đã tạo ra những cuộc tranh luận sôi nổi, góp phần thúc đẩy phong trào cách mạng trong xã hội. Ông đã trở thành một biểu tượng cho những người đấu tranh cho công bằng xã hội và bình đẳng giới.

III. Đóng Góp Của Phan Khôi Trong Phát Triển Ngôn Ngữ Tiếng Việt

Phan Khôi đã có những đóng góp quan trọng trong việc phát triển tiếng Việt trong báo chí. Ông đã chú trọng đến việc sử dụng chữ quốc ngữ một cách chính xác và hiệu quả. Ông đã chỉ ra những lỗi sai trong việc sử dụng ngôn ngữ và đề xuất các phương pháp cải thiện. Những bài viết của ông không chỉ giúp nâng cao chất lượng ngôn ngữ trong báo chí mà còn góp phần vào việc hình thành một nền văn hóa ngôn ngữ phong phú và đa dạng.

3.1. Phát Triển Cách Diễn Đạt Hiện Đại

Phan Khôi đã đóng góp vào việc phát triển cách diễn đạt hiện đại trong báo chí. Ông đã sử dụng ngôn ngữ một cách linh hoạt và sáng tạo, giúp cho các bài viết trở nên hấp dẫn và dễ hiểu hơn. Ông đã khuyến khích các nhà báo trẻ áp dụng những cách diễn đạt mới, từ đó tạo ra một phong trào đổi mới trong ngành báo chí Việt Nam. Những đóng góp của ông đã tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự phát triển của ngôn ngữ báo chí trong những thập kỷ tiếp theo.

IV. Những Đóng Góp Trong Phát Triển Thể Loại Tác Phẩm Báo Chí

Phan Khôi đã có những đóng góp đáng kể trong việc phát triển các thể loại tác phẩm báo chí. Ông đã sáng tạo ra nhiều thể loại mới, từ tiểu phẩm đến bình luận, giúp cho báo chí trở nên phong phú và đa dạng hơn. Ông đã khẳng định rằng báo chí không chỉ là công cụ truyền tải thông tin mà còn là một phương tiện để thể hiện tư tưởng và quan điểm cá nhân. Những tác phẩm của ông đã mở ra một hướng đi mới cho ngành báo chí Việt Nam, khuyến khích sự sáng tạo và đổi mới trong cách viết.

4.1. Kỹ Năng Làm Báo Của Phan Khôi

Phan Khôi không chỉ là một nhà báo tài năng mà còn là một người có kỹ năng làm báo xuất sắc. Ông đã biết cách kết hợp giữa lý luận và thực tiễn, giữa thông tin và cảm xúc, tạo ra những bài viết có sức hút lớn. Ông đã truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ nhà báo trẻ, khuyến khích họ theo đuổi sự nghiệp báo chí với tâm huyết và trách nhiệm. Những kỹ năng và phương pháp làm báo của ông vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay, là bài học quý giá cho những người làm báo hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài "Đóng góp của Phan Khôi đối với báo chí Việt Nam đầu thế kỷ XX" thuộc chuyên ngành Báo chí học, tập trung nghiên cứu toàn diện sự nghiệp báo chí và hệ thống tác phẩm của Phan Khôi trong nửa đầu thế kỷ XX.

Nửa đầu thế kỷ XX là giai đoạn hình thành và phát triển của nền báo chí hiện đại tại Việt Nam. Phan Khôi là một cây bút sắc sảo, thẳng thắn, thường xuyên đề cập đến các vấn đề thời sự, xã hội và khởi xướng nhiều cuộc tranh luận học thuật lớn. Tuy nhiên, sau các sự kiện liên quan đến phong trào Nhân Văn - Giai Phẩm (1956–1958) và sự qua đời của ông vào năm 1959, tên tuổi cũng như di sản báo chí của Phan Khôi từng bị gián đoạn tiếp cận trong một thời gian dài ở miền Bắc. Các đánh giá sau này về ông thường tồn tại những luồng ý kiến trái ngược: một mặt ghi nhận khối lượng tác phẩm và tư tưởng học thuật, mặt khác phê bình các quan điểm chính trị - văn nghệ cụ thể. Khoảng trống nghiên cứu đặt ra là sự thiếu vắng một công trình học thuật mang tính hệ thống, chuyên sâu dưới góc độ khoa học báo chí để tổng kết và đánh giá khách quan toàn bộ di sản báo chí của ông.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là khảo sát, phân tích sự nghiệp báo chí nhằm tổng kết và làm sáng tỏ những đóng góp của Phan Khôi đối với tiến trình phát triển của báo chí Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX; qua đó xác lập cái nhìn công bằng, khách quan đối với vị trí của ông trong lịch sử báo chí và lịch sử văn hóa dân tộc.

Để hiện thực hóa mục tiêu trên, luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Tìm hiểu thân thế, sự nghiệp của Phan Khôi; phân tích bối cảnh lịch sử xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX cùng các điều kiện chính trị - xã hội tác động đến hoạt động làm báo của ông.
2. Khảo sát và hệ thống hóa khối lượng tác phẩm báo chí cùng các phương diện hoạt động nghề nghiệp của Phan Khôi trên các diễn đàn báo chí ba miền.
3. Phân tích các thành tựu nổi bật trong hoạt động báo chí của Phan Khôi và ảnh hưởng của các tác phẩm này đối với đời sống xã hội và diện mạo báo chí đương thời.
4. Làm sáng tỏ những đóng góp của ông trên các bình diện: quan điểm chính trị - xã hội, phát triển tiếng Việt và chữ quốc ngữ, thể loại báo chí, kỹ năng nghiệp vụ và bản lĩnh nghề báo.

Luận án xây dựng 2 giả thuyết nghiên cứu chính:

• Giả thuyết thứ nhất: Mặc dù có những phê bình đối với một số quan điểm cá nhân, Phan Khôi có những đóng góp quan trọng đối với sự phát triển của nền báo chí Việt Nam đầu thế kỷ XX, đồng thời thông qua báo chí tạo tác động sâu rộng đến lịch sử, văn học, văn hóa và xã hội.
• Giả thuyết thứ hai: Tồn tại sự nhìn nhận chưa tương xứng giữa các đóng góp tích cực và những hạn chế lịch sử của Phan Khôi. Việc khảo cứu khoa học sẽ cung cấp luận cứ làm sáng tỏ các giá trị thực tế của di sản báo chí Phan Khôi.

Đối tượng nghiên cứu là bối cảnh xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX, hệ thống các tác phẩm và hoạt động của Phan Khôi trong lĩnh vực báo chí, cùng các văn bản đánh giá, phê bình về ông qua các thời kỳ lịch sử.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn hoạt động sung sức nhất của Phan Khôi từ năm 1928 đến năm 1939. Về không gian tư liệu, luận án bao quát các cơ quan báo chí tại cả ba miền: Sài Gòn (Đông Pháp thời báo, Thần chung, Phụ nữ tân văn, Trung lập), Hà Nội (Đông Tây, Phổ thông, Thực nghiệp dân báo, Phụ nữ thời đàm), và Huế (Tràng An báo, Sông Hương).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng thuật các nguồn tư liệu nghiên cứu về Phan Khôi ở cả trong nước và ngoài nước, chia thành các nhóm chính:

Nhóm các công trình nghiên cứu lịch sử báo chí và văn học trong nước:

• Cuốn sách Phan Khôi - Tiếng Việt, Báo chí và thơ mới (2003) của Vu Gia tập hợp 15 bài viết chuyên đề về cuộc đời, phong cách tranh luận, vấn đề nữ quyền, vụ án Truyện Kiều và các nhận định của Hoài Thanh, Lưu Trọng Lư, Vũ Ngọc Phan, Thanh Lãng, Nguyễn Văn Xuân về Phan Khôi.
• Cuốn Thiếu Sơn, Nghệ thuật và Nhân sinh (Lê Quang Hưng sưu tầm, chỉnh lý, 2000) với tiểu luận "Bài học Phan Khôi", phân tích phong cách viết báo đanh thép, tinh thần phản biện và vị thế cây bút hưởng mức nhuận bút cao tại tờ Phụ nữ tân văn.
• Công trình Báo chí Việt Nam từ khởi thủy đến 1945 (2000) của Huỳnh Văn Tòng ghi nhận vai trò quan trọng của Phan Khôi trong việc tạo nên sức hút cho tuần báo Phụ nữ tân văn.
• Ở miền Nam giai đoạn 1954–1975, tên tuổi Phan Khôi được ghi nhận trong công trình Việt Nam văn học sử giản ước tân biên của Phạm Thế Ngũ và các bộ sách Bảng lược đồ văn học sử, 13 năm tranh luận văn học (in năm 1995) của Thanh Lãng.

Nhóm tài liệu hồi ký và kỷ yếu hội thảo:

• Hồi ký Nhớ cha tôi - Phan Khôi (2001) của Phan Thị Mỹ Khanh và Nắng được thì cứ nắng (2013) của Phan An Sa cung cấp tư liệu tiểu sử, gia cảnh và các mốc hoạt động báo chí từ năm 1936 đến năm 1959.
• Kỷ yếu Tọa đàm 120 năm ngày sinh Phan Khôi (1887–2007) với các tham luận của Dương Trung Quốc, Hữu Thỉnh, Chương Thâu, Nguyễn Văn Khang, Lê Minh Quốc.
• Kỷ yếu Hội thảo khoa học "Phan Khôi và những đóng góp trên lĩnh vực văn hóa dân tộc" (2014) do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Nam tổ chức, bao gồm 48 bài viết với các báo cáo chuyên sâu của Nguyễn Đăng Mạnh, Trần Thị Quỳnh Thuận, Vu Gia, Cao Việt Dũng, Thái Nhân Hòa.

Nhóm công trình sưu tầm và khảo cứu của Lại Nguyên Ân: Nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân đã thực hiện bộ sách 8 tập sưu tầm khối lượng lớn tác phẩm của Phan Khôi:

Tên tập sách sưu tầm	Nhà xuất bản	Năm xuất bản
Phan Khôi, tác phẩm đăng báo 1928	NXB Đà Nẵng & TT VH Đông Tây	2003
Phan Khôi, tác phẩm đăng báo 1929	NXB Đà Nẵng & TT VH Đông Tây	2004
Phan Khôi, tác phẩm đăng báo 1930	NXB Đà Nẵng & TT VH Đông Tây	2005
Phan Khôi, tác phẩm đăng báo 1931	NXB Hội Nhà văn	2006
Phan Khôi, tác phẩm đăng báo 1932	NXB Tri thức	2009
Phan Khôi, tác phẩm đăng báo năm 1933-1934	NXB Tri thức	2010
Phan Khôi, tác phẩm đăng báo năm 1935	NXB Tri thức	2011
Phan Khôi, tác phẩm đăng báo năm 1936	NXB Tri thức	2012
Phan Khôi, tác phẩm đăng báo năm 1937	NXB Tri thức	2013

Cùng với bộ sách, Lại Nguyên Ân công bố các bài nghiên cứu: "Phan Khôi và báo chí Sài Gòn những năm 1920-1930" (Tạp chí Nghiên cứu Văn học, 2007), "Phạm trù chủ nghĩa cá nhân của tư tưởng Phương Tây trong sự lý giải của Phan Khôi" (2008), "Liệu có thể xem Phan Khôi (1887 - 1959) như một tác gia văn học quốc ngữ Nam Bộ?" (2006).

Tài liệu nghiên cứu ngoài nước:

• Từ điển Historical Dictionary of Vietnam (William J. Duiker, 1989) định danh Phan Khôi là học giả tiến bộ, nhà phê bình văn hóa có đóng góp lớn trên báo chí.
• Các chương trình phát thanh trên đài RFI (1996, 1997, 2005, 2007) với các cuộc trao đổi của Tạ Trọng Hiệp, Thụy Khuê và Lại Nguyên Ân; tư liệu trên trang mạng của GS. Trần Hữu Dũng; hồ sơ nghiên cứu của Thụy Khuê; số chuyên đề về Phan Khôi của Tạp chí Hợp lưu (1997).

Vị trí và khoảng trống nghiên cứu: Các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận Phan Khôi dưới góc độ văn học sử, trích lược hồi ký tiểu sử hoặc tập trung sưu tầm văn bản tản mạn. Luận án định vị là công trình nghiên cứu chuyên ngành báo chí học đầu tiên phân tích có hệ thống toàn bộ sự nghiệp làm báo của Phan Khôi, kết hợp khảo sát văn bản tác phẩm với phương pháp luận báo chí để làm rõ các đóng góp về tư tưởng, thể loại, ngôn ngữ và nghiệp vụ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Mác - Lênin, kết hợp quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh và đường lối, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về vai trò, chức năng xã hội của báo chí.

Nghiên cứu áp dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu định tính chuyên ngành khoa học xã hội và nhân văn:

• Phương pháp thống kê, phân tích tài liệu sẵn có: Rà soát, phân loại toàn bộ các bài báo, bài khảo cứu, tiểu phẩm của Phan Khôi cùng các tài liệu lưu trữ liên quan đến hoạt động báo chí của ông.
• Phương pháp so sánh đồng đại: Đối chiếu các tác phẩm, phong cách viết báo và quan điểm của Phan Khôi với các nhà báo cùng thời (như Đào Trinh Nhất, Phạm Quỳnh, Nguyễn An Ninh, Bùi Thế Mỹ, Diệp Văn Kỳ) trong các thập niên 1920–1930.
• Phương pháp so sánh lịch đại: Khảo sát tiến trình chuyển biến trong tư tưởng, phong cách lập luận và kỹ năng làm báo của Phan Khôi theo trục thời gian, đặc biệt qua từng cơ quan báo chí từ năm 1928 đến năm 1939.
• Phương pháp chuyên gia: Tiếp thu và phân tích ý kiến chuyên môn của các nhà nghiên cứu lịch sử báo chí, nhà ngôn ngữ học, nhà nghiên cứu văn hóa và các nhân chứng lịch sử.
• Phương pháp tổng hợp: Khái quát hóa tư liệu để đánh giá đóng góp của Phan Khôi trên từng phương diện cụ thể của hoạt động báo chí.

Nguồn dữ liệu của luận án được khai thác từ bộ tác phẩm báo chí do Lại Nguyên Ân sưu tầm, tài liệu lưu trữ vi phim tại Thư viện Quốc gia Việt Nam, Thư viện Đại học California (Berkeley), Thư viện Đại học Cornell (Mỹ), và Thư viện Quốc gia Pháp.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Thân thế, sự nghiệp báo chí của Phan Khôi nửa đầu thế kỷ XX

Chương 1 tái hiện bức tranh toàn cảnh về bối cảnh lịch sử xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX, sự phát triển của hệ thống báo chí và tiến trình hoạt động nghề nghiệp của Phan Khôi.

Về bối cảnh, cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai của thực dân Pháp đã làm phân hóa sâu sắc cơ cấu giai cấp xã hội Việt Nam: giai cấp địa chủ biến đổi, giai cấp nông dân bị bần cùng hóa, giai cấp tư sản dân tộc và tiểu tư sản xuất hiện với ý thức dân tộc ngày càng cao, giai cấp công nhân tăng nhanh về số lượng (vượt hơn 20 vạn người) và trưởng thành về ý thức chính trị. Giai đoạn này chứng kiến sự bế tắc của các khuynh hướng cứu nước cũ và sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam vào đầu năm 1930.

Báo chí Việt Nam phát triển qua các mốc: giai đoạn trước Chiến tranh thế giới thứ Nhất (Đại Nam Đồng Văn Nhật Báo, Đại Việt Tân Báo, Đăng Cổ Tùng Báo, Đông Dương Tạp chí); giai đoạn Chiến tranh thế giới thứ Nhất (Học báo, Trung Bắc Tân văn, Nam Phong Tạp chí); giai đoạn 1919–1924 (Thực nghiệp dân báo, Khai Hóa, La Cloche fêlée); và giai đoạn 1925–1930 khi số lượng báo chí công khai tăng lên với 40 tờ mới xuất bản cùng sự ra đời của báo chí cách mạng bí mật (mở đầu là tờ Thanh Niên).

Về thân thế và hoạt động của Phan Khôi: Xuất thân từ nền Nho học xứ Quảng, sớm hưởng ứng phong trào Duy Tân, cắt tóc ngắn và chuyển sang học chữ quốc ngữ cùng tiếng Pháp. Phan Khôi bước vào làng báo từ tờ Lục tỉnh tân văn (1919), sau đó tham gia viết bài và điều hành nhiều cơ quan báo chí lớn ở cả ba miền:

Báo / Tạp chí	Địa bàn	Thời gian tham gia chính	Bút danh sử dụng	Thể loại / Nội dung chính
Lục tỉnh tân văn	Sài Gòn	1919	Phan Khôi	Thường thức xã hội, ngôn ngữ
Đông Pháp thời báo	Sài Gòn	1928	C., Tân Việt (chung với Diệp Văn Kỳ)	Hài đàm mục "Câu chuyện hằng ngày"
Thần chung	Sài Gòn	1929–1930	Chương Dân, C., Khải Minh Tử, Phan Khôi	Tiểu luận Khổng giáo, bút chiến học thuật
Phụ nữ tân văn	Sài Gòn	1929–1935	Phan Khôi, Ph., Chương Dân, C., P.	Nữ quyền, tranh luận Nho giáo, quốc học, thơ mới
Trung lập	Sài Gòn	1930–1933	Thông Reo, Tha Sơn, Phan Khôi, Chương Dân	Mục "Những điều nghe thấy", phụ trương văn chương
Phổ thông	Hà Nội	1930	Thiết Khẩu Nhi	Mục "Gặp đâu nói đấy", "Độc thư tùy bút"
Đông Tây	Hà Nội	1931–1932	Phan Khôi, Thông Reo	Tranh luận quốc học, thơ mới ("Tình già")
Thực nghiệp dân báo	Hà Nội	1933	Bướng Nhân, Phan Khôi	Mục "Bướng Nhân nhật ký", phê bình dịch thuật
Phụ nữ thời đàm	Hà Nội	1933–1934	Phan Khôi, Tú Xơn, C., Hồng Ngâm	Xã thuyết, mục "Tiểu phê bình", vấn đề phụ nữ
Tràng An báo	Huế	1935–1936	Phan Khôi (Chủ bút)	Thời sự chính trị - xã hội, tranh luận văn học
Sông Hương	Huế	1936–1937	Phan Khôi (Sáng lập, Chủ nhiệm kiêm Chủ bút)	Tuần báo chuyên sâu về ngữ văn học và sử học

Chương 2: Quan điểm chính trị - xã hội trong các tác phẩm báo chí của Phan Khôi

Chương 2 phân tích các nội dung tư tưởng cốt lõi được thể hiện qua các bài chính luận, xã thuyết và tiểu phẩm của Phan Khôi trên báo chí:

• Về quan điểm chính trị: Tác phẩm của Phan Khôi phản ánh tinh thần duy tân, cổ vũ quyền tự do ngôn luận, tự do xuất bản, phản đối chế độ kiểm duyệt hà khắc của chính quyền thực dân Pháp. Ông tiếp thu tư tưởng tiến bộ từ Cách mạng Tân Hợi (1911), phong trào Ngũ Tứ (1919) và trào lưu tư tưởng phương Tây để phê phán tính chất lỗi thời của chế độ phong kiến chuyên chế, làm rõ các khái niệm về thể chế dân chủ và chủ nghĩa cá nhân. Các bài viết của ông luôn duy trì thái độ trọng lý, độc lập, không thỏa hiệp với lối tư duy nô dịch hay các biểu hiện cải lương hình thức.
• Về quan điểm xã hội: Phan Khôi là một trong những cây bút sớm khởi xướng và cổ vũ mạnh mẽ cho phong trào nữ quyền tại Việt Nam. Trên tuần báo Phụ nữ tân văn và Phụ nữ thời đàm, ông khẳng định phụ nữ có quyền bình đẳng với nam giới, có quyền học tập, phát triển chí tiến thủ và tham gia hoạt động xã hội thay vì bị bó hẹp trong không gian gia đình phụ quyền. Bên cạnh đó, ông trực tiếp phê phán các hủ tục, thói mê tín dị đoan, tệ nạn quan liêu và phân tích những nhược điểm cố hữu trong tính cách, thói quen của người dân nhằm thúc đẩy xây dựng đời sống xã hội văn minh.

Chương 3: Những đóng góp của Phan Khôi đối với phát triển tiếng Việt trong báo chí

Chương 3 luận giải các đóng góp của Phan Khôi trên phương diện ngôn ngữ học và kỹ năng thực hành chữ quốc ngữ:

• Đóng góp cho Việt ngữ học: Trong giai đoạn chữ quốc ngữ đang trong tiến trình chuẩn hóa, Phan Khôi đặc biệt chú trọng việc sử dụng câu chữ chính xác. Ông mở chuyên mục "Vai ngự sử trên đàn văn" (năm 1931 trên Phụ nữ tân văn) nhằm chỉ ra và sửa chữa các lỗi sai về từ vựng, ngữ pháp, ngữ nghĩa, việc lạm dụng hoặc dùng sai điển tích, từ Hán - Việt.
• Hiện đại hóa cách diễn đạt báo chí: Ông phân tích cách dùng các từ loại như quán từ, danh từ, động từ, cấu trúc câu tiếng Việt theo hướng khúc chiết, mạch lạc, đậm chất duy lý và tư duy luận lý học phương Tây.
• Khởi xướng phong trào Thơ mới: Bài viết "Một lối thơ mới trình chánh giữa làng thơ" cùng bài thơ "Tình già" của ông (đăng trên Tập văn mùa xuân của báo Đông Tây và sau đó trên Phụ nữ tân văn số 122 năm 1932) đã mở đường cho phong trào Thơ mới, giải phóng thi pháp và ngôn ngữ thơ ca Việt Nam khỏi sự ràng buộc của các quy tắc thi luật cổ điển.

Chương 4: Những đóng góp của Phan Khôi trong phát triển thể loại tác phẩm báo chí và kỹ năng làm báo

Chương 4 làm rõ đóng góp của Phan Khôi về mặt nghiệp vụ và thi pháp thể loại báo chí:

• Quan điểm nghề báo và bản lĩnh hoạt động: Phan Khôi định hình phẩm chất nhà báo độc lập, coi trọng sự thật khách quan, lấy lý lẽ làm thước đo trong tranh luận, kiên định bảo vệ quan điểm cá nhân trước áp lực chính trị và định kiến xã hội.
• Phát triển thể loại tiểu phẩm báo chí: Ông đưa thể loại hài đàm, tiểu phẩm chính luận lên mức độ hoàn thiện thông qua các chuyên mục định kỳ: "Câu chuyện hằng ngày" (trên Đông Pháp thời báo, Thần chung), "Những điều nghe thấy" (với bút danh Thông Reo trên Trung lập), "Gặp đâu nói đấy" (bút danh Thiết Khẩu Nhi trên Phổ thông), "Bướng Nhân nhật ký" (trên Thực nghiệp dân báo). Các bài viết ngắn gọn, hóm hỉnh, lập luận sắc sảo, châm biếm sâu cay các hiện tượng tiêu cực trong xã hội.
• Phát triển thể loại bình luận, chuyên luận: Phan Khôi nâng tầm thể loại khảo luận và bình luận học thuật trên báo chí qua các loạt bài dài kỳ về Khổng giáo, lịch sử chế độ phong kiến, vấn đề dịch thuật Phật học, các cuộc bút chiến về Nho giáo, Quốc học và tranh luận nghệ thuật giữa hai quan điểm "nghệ thuật vị nghệ thuật" và "nghệ thuật vị nhân sinh" trên Tràng An báo.

Kết quả và những đóng góp mới

1. Về mặt lý luận và khoa học: Luận án là công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên phân tích diện mạo, hành trình và di sản báo chí của Phan Khôi dưới góc độ lý luận báo chí học. Công trình làm rõ quá trình chuyển đổi từ tư duy Nho học sang tư duy báo chí duy lý hiện đại của một trí thức thuộc thế hệ giao thời.
2. Về mặt thực tiễn: Luận án xác lập sự đánh giá công bằng, khách quan về những đóng góp của Phan Khôi đối với tiến trình phát triển của báo chí tiếng Việt đầu thế kỷ XX. Nghiên cứu làm rõ vai trò của ông trên các mặt:
   • Góp phần định hình phong cách bình luận, bút chiến và thể loại tiểu phẩm báo chí hiện đại.
   • Thúc đẩy quá trình chuẩn hóa chính tả, ngữ pháp và phát triển vốn từ vựng chữ quốc ngữ.
   • Khởi xướng phong trào nữ quyền và phong trào Thơ mới trên các diễn đàn báo chí công khai.
3. Về mặt tài liệu tham khảo: Luận án bổ sung khối lượng tư liệu và hệ thống bảng biểu thống kê về các bài viết, chuyên mục, bút danh của Phan Khôi trên các tờ báo từ năm 1928 đến năm 1939, phục vụ công tác nghiên cứu lịch sử báo chí và lịch sử văn hóa Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Do hoàn cảnh lịch sử và sự thất lạc của các nguồn báo chí thời Pháp thuộc, một số số báo bị rách nát, bị kiểm duyệt đục bỏ hoặc chưa thể thu thập đầy đủ.
• Phạm vi khảo sát sâu của luận án tập trung chủ yếu vào giai đoạn 1928–1939, chưa bao quát chi tiết toàn bộ các bài viết giai đoạn trước năm 1928 và giai đoạn sau năm 1939 đến năm 1959.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Tiếp tục khảo sát, thẩm định các bài báo còn trong diện tồn nghi của Phan Khôi giai đoạn trước năm 1928 tại Sài Gòn và Hà Nội.
• Mở rộng nghiên cứu hoạt động báo chí của Phan Khôi trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp tại Việt Bắc và thời kỳ 1954–1959 tại Hà Nội.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo giá trị cho các đối tượng và lĩnh vực sau:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, sinh viên ngành Báo chí và Truyền thông: Tham khảo phương pháp tiếp cận lịch sử báo chí, kỹ năng viết tiểu phẩm báo chí, nghệ thuật lập luận trong thể loại bài xã luận, bình luận và phong cách bút chiến học thuật.
• Nhà nghiên cứu Lịch sử, Văn học, Ngôn ngữ học và Văn hóa học: Sử dụng hệ thống ngữ liệu về sự tiến hóa của chữ quốc ngữ nửa đầu thế kỷ XX, tư liệu về phong trào Thơ mới, tiến trình vận động tư tưởng xã hội và vấn đề nữ quyền thời kỳ Pháp thuộc.
• Nhà báo và người làm truyền thông hiện đại: Rút ra các bài học nghề nghiệp về tinh thần duy lý, trách nhiệm xã hội, tính trung thực, bản lĩnh bảo vệ lẽ phải và sự cẩn trọng trong việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt.

Câu hỏi thường gặp

1. Giai đoạn hoạt động báo chí sung sức nhất của Phan Khôi diễn ra vào thời gian nào và trên những cơ quan báo chí nào? Theo kết quả khảo sát của luận án, thời kỳ hoạt động sung sức nhất của Phan Khôi là giai đoạn 1928–1939. Trong giai đoạn này, ông viết bài và phụ trách nhiều chuyên mục quan trọng trên các tờ báo lớn ở cả ba miền như: Đông Pháp thời báo, Thần chung, Phụ nữ tân văn, Trung lập (Sài Gòn); Đông Tây, Phổ thông, Thực nghiệp dân báo, Phụ nữ thời đàm (Hà Nội); Tràng An báo và tuần báo Sông Hương (Huế).

2. Phan Khôi đã sử dụng những bút danh tiêu biểu nào trong sự nghiệp làm báo? Phan Khôi đã sử dụng nhiều bút danh khác nhau tùy thuộc vào cơ quan báo chí và thể loại bài viết:

• Phan Khôi, Ph., Chương Dân, C.: Dùng cho các bài chuyên luận, chính luận, khảo cứu trên Thần chung, Phụ nữ tân văn, Trung lập.
• Tân Việt (ký chung với Diệp Văn Kỳ): Dùng trong mục "Câu chuyện hằng ngày" trên Đông Pháp thời báo.
• Khải Minh Tử: Dùng khi viết bài cho báo chữ Hán tại Chợ Lớn.
• Thông Reo, Tha Sơn: Dùng cho mục hài đàm "Những điều nghe thấy" trên báo Trung lập.
• Thiết Khẩu Nhi: Dùng cho mục hài đàm "Gặp đâu nói đấy" trên báo Phổ thông.
• Bướng Nhân: Dùng cho mục "Bướng Nhân nhật ký" trên Thực nghiệp dân báo.
• Tú Xơn, Hồng Ngâm: Dùng cho thơ trào phúng và mục "Tiểu phê bình" trên tuần báo Phụ nữ thời đàm.

3. Đóng góp của Phan Khôi đối với ngôn ngữ tiếng Việt và phong trào Thơ mới được ghi nhận như thế nào? Về ngôn ngữ, Phan Khôi tích cực chuẩn hóa chính tả chữ quốc ngữ, đính chính các lỗi dùng sai từ ngữ Hán - Việt, xác lập cách dùng danh từ, động từ, quán từ theo tư duy luận lý học phương Tây, và mở chuyên mục "Vai ngự sử trên đàn văn" (1931). Về phong trào Thơ mới, ông là người khởi xướng thông qua bài viết "Một lối thơ mới trình chánh giữa làng thơ" kèm bài thơ "Tình già" in đầu năm 1932 trên báo Đông Tây và Phụ nữ tân văn, mở đầu cho cuộc đổi mới thi pháp thơ Việt Nam hiện đại.

4. Vì sao trong một thời gian dài trước thời kỳ Đổi mới, tên tuổi và tác phẩm của Phan Khôi ít được nhắc đến ở miền Bắc? Do liên quan đến các vấn đề quan điểm văn nghệ trong phong trào Nhân Văn - Giai Phẩm (1956–1958), sau khi ông qua đời vào năm 1959, các tác phẩm của Phan Khôi không được tái bản và nghiên cứu công khai tại miền Bắc suốt một thời gian dài. Phải từ sau năm 1986, đặc biệt qua các công trình sưu tầm công phu của nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân và các hội thảo khoa học, di sản báo chí và văn hóa của Phan Khôi mới được tiếp cận và đánh giá một cách toàn diện, khách quan.

Kết luận

Luận án "Đóng góp của Phan Khôi đối với báo chí Việt Nam đầu thế kỷ XX" đã phục dựng chân thực và có hệ thống chân dung một trong những nhà báo lớn của nền báo chí Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX. Bằng việc phân tích khối lượng tư liệu báo chí từ năm 1928 đến năm 1939, công trình khẳng định vai trò của Phan Khôi trong việc phát triển thể loại tiểu phẩm báo chí, nâng cao tính luận chiến học thuật, chuẩn hóa chữ quốc ngữ và truyền bá các giá trị tư tưởng dân chủ, nữ quyền. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học khách quan để đánh giá công bằng vị trí của Phan Khôi, đồng thời bổ sung nguồn tư liệu chuyên khảo giá trị cho lịch sử báo chí và văn hóa Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Thân thế, sự nghiệp báo chí của Phan Khôi những năm đầu thế kỷ XX. Chương 2: Quan điểm chính trị - xã hội trong các tác phẩm báo chí của Phan Khôi. Chương 3: Những đóng góp của Phan Khôi về phát triển ngôn ngữ tiếng Việt trong báo chí. Chương 4: Những đóng góp của Phan Khôi về phát triển thể loại tác phẩm báo chí và kỹ năng làm báo.

9 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHAN KHÔI 1. Tình hình nghiên cứu về Phan Khôi ở trong nước 1. Phan Khôi trong các sách nghiên cứu về lịch sử báo chí, văn học đầu thế kỷ XX - Cuốn sách của Vu Gia “Phan Khôi - Tiếng Việt, Báo chí và thơ mới” (Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2003), gồm 15 bài viết về Phan Khôi, đề cập đến nhiều vấn đề: Phan Khôi, huyền thoại của một thời; người làm chủ được bản ngã; người bảo vệ ngôn ngữ dân tộc; về những nội dung nổi bật trong các các tác phẩm văn chương, báo chí của Phan Khôi, như: Vấn đề đấu tranh nữ quyền; cuộc tranh luận về Nho giáo; vụ án Truyện Kiều; người đi nhặt những niềm vui; cuộc tranh luận về duy tâm, duy vật; cuộc tranh luận về Quốc học; thi sĩ có tài năng vững chãi; truyện ngắn; dịch thuật; vấn đề Nhân Văn Giai Phẩm; truyện dài và người tạo dấu ấn rõ nét trong lòng bạn đọc. Trong cuốn sách này, cùng với những bài viết của mình, tác giả còn giới thiệu một số tác phẩm của Phan Khôi và những nhận định, đánh giá về Phan Khôi của một số cây bút nổi tiếng, tiêu biểu như: Nhà phê bình văn học Hoài Thanh cho rằng: Hồi bấy giờ Phụ nữ tân văn đương thời cực thịnh.

Những lời nói của ông Phan được truyền bá đi khắp nơi. Cái bài thơ mới “Tình già” được ông dẫn ra làm thí dụ, không rõ có được ai thích không, nhưng một số đông thanh niên trong nước bỗng thấy mở ra một góc trời vì cái táo bạo dấu diếm của mình đã được một bực đàn anh trong văn giới công nhiên thừa nhận [35, tr. Khẳng định những đóng góp của Phan Khôi với tiếng Việt, Lưu Trọng Lư viết: “Tiên sinh thật là người trong những người tôi quen và tôi đã đọc, quả là người viết quốc ngữ đứng đắn hơn hết, yêu chữ quốc ngữ với tất cả sự 10 từng trải của một người đã sống khắp ba kỳ, quen thuộc với những lỗi phát âm, với những thổ ngữ. Còn Vũ Ngọc Phan cho rằng: Lối bút chiến là lối ông sở trường nhất.

Ông bút chiến về người, ông bút chiến về việc, rồi ông bút chiến cả về những chữ dùng sai (.) Phan Khôi mà đóng vai ngự sử đàn văn thì thật là xứng, vì không mấy người kiêm được nhiều điều như ông: có óc tỉ mỉ, soi mói, lại dùng chữ rất đúng, học rộng, kinh nghiệm nhiều (.) Trong văn giới Việt Nam, dù thuộc về phái già hay trẻ, tuy có nhiều người không đồng ý kiến với Phan Khôi, nhưng ai ai cũng phải công nhận ông là một tay kiện tướng [35, tr. Thanh Lãng đánh giá rất cao: Phan Khôi là khuôn mặt đẹp đẽ nhất của thời đại ta, một tổng hợp kỳ diệu được hình thành do những gì tinh túy nhất của nền cổ học vô cùng tế nhị Đông phương và nền học thuật minh bạch khúc triết của Tây phương (.) Hình như Phan Khôi không muốn người ta xếp ông vào một biên thùy nào, là Trung ông không chịu, là Nam ông không ưng, là Bắc ông cũng chẳng thích; có lẽ ông chỉ muốn người ta gọi ông là người Việt Nam, ông muốn xóa bỏ cái biên thùy địa phương chật hẹp. Tác giả Nguyễn Văn Xuân khẳng định: Từ 1918 đến 1945, ông Phan Khôi hoạt động cho báo chí, đã đóng vai trò ký giả, học giả. Nêu cái gương sáng của một người thức thời, biết cựu học không đủ để thực hiện công cuộc đổi mới (Duy Tân) nên đã ra sức học Pháp văn và nhờ đó theo kịp Tân trào.

Ông đã không chấp nhận cái hư vinh bậc đại khoa cũ để dấn thân vào con đường chông gai, mới mẻ của báo chí. Ông có công với báo chí suốt giai đoạn từ 1918 đến 1936, nhất là thời Phụ nữ tân văn tạp chí dẫn đầu cho loại tuần báo nổi tiếng [35, tr. 11 - Cuốn sách “Thiếu Sơn, Nghệ thuật và Nhân sinh” (Lê Quang Hưng sưu tầm và chỉnh lý), Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, Hà Nội, năm 2000, gồm nhiều bài phê bình nhân vật - các tác giả, nhà văn, nhà báo, chính khách nổi tiếng đầu thế kỷ XX của nhà văn, nhà phê bình văn học Thiếu Sơn. Với thái độ công bằng, thẳng thắn, những nhận xét sắc sảo, Thiếu Sơn viết về các tác giả nổi tiếng: Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh, Phan Khôi, Hồ Biểu Chánh, Hoàng Ngọc Phách… Trong đó, với “Bài học Phan Khôi”, Thiếu Sơn khắc họa: Ông đã viết cho những tờ Đăng Cổ Tùng báo, Nam Phong, Hữu Thanh, Thực nghiệp dân báo, Lục tỉnh tân văn v.

Ông đã làm thơ ký cho công ty Bạch Thái Bưởi, dịch Thánh kinh cho đạo Tin lành. Nhưng người ta chỉ biết tới ông khi ông viết cho Đông Pháp Thời báo, Thần chung và nhứt là Phụ nữ Tân văn”. Ông Diệp Văn Kỳ là con người sành điệu đã để ý tới ông, mời ông hợp tác nhưng lúc đó nhiều ngôi sao sáng đã gặp nhau ở một chỗ nên Phan Khôi chưa nổi bật. Ông chỉ nổi bật khi ông được mời tới viết cho Phụ nữ Tân Văn của ông bà Nguyễn Đức Nhuận.

Hồi đó, vào khoảng 1930 một bài văn được trả 5 đồng tiền nhuận bút là hậu lắm rồi. Vậy mà Phụ nữ Tân Văn dám trả 25 đồng một bài cho ông Phan. Một tháng bốn bài, 100 đồng tức là hơn lương công chức ngạch cao cấp ở huyện, phủ. Như vậy thì đâu phải văn chương hạ giới rẻ như bèo.

Phải nói là mắc như vàng mới đúng. Nhưng cũng phải nói thêm là chỉ có văn chương của Phan Khôi mới được giá đến thế và chỉ có ông bà Nguyễn Đức Nhuận mới dám trả tới giá đó mà thôi. Trả như vậy mà tôi còn cho rằng chưa tới mức vì hầu hết độc giả bỏ 15 xu ra mua Phụ nữ Tân Văn đều chỉ muốn được coi bài của Phan Khôi hay Chương Dân, những bài viết gãy gọn, sáng sủa, đanh thép 12 với những đề tài mới mẻ, những lý luận thần tình làm cho người đọc say mê mà thống khoái. Cái đặc biệt ở Phan Khôi là chống công thức (non conformiste) [35, tr.

- Cuốn sách: “Báo chí Việt Nam từ khởi thủy đến 1945”, của Huỳnh Văn Tòng, Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2000. Là người dày công nghiên cứu lịch sử báo chí Việt Nam, khi đề cập đến sự ra đời và phát triển của tờ Phụ nữ tân văn, nhà báo, học giả Huỳnh Văn Tòng khẳng định: “Chủ bút Phụ nữ Tân văn là Đào Trinh Nhất, một người làm báo nhà nghề, lừng danh. Phải nhìn nhận rằng báo này được mọi giới chú ý nhờ sự hợp tác của nhà văn Phan Khôi, ký giả lão thành, học rộng, có lối lập luận sắc bén” [106, tr. Phan Khôi trong các hồi ký - Hồi ký: “Nhớ cha tôi - Phan Khôi”, của Phan Thị Mỹ Khanh, Nhà xuất bản Đà Nẵng, năm 2001.

Cuốn sách giới thiệu gia cảnh và những chặng đường đời của Phan Khôi; những chuyện đời thường, chuyện văn nghiệp của ông (trong đó có những nội dung đã được tác giả ghi lại trong bài “Cha tôi: ông Phan Khôi”, được đăng 2 kỳ trên Tạp chí Phổ thông số 29 ra ngày 01-3-1960 và số 30 ra ngày 15-3-1960, nhân dịp một năm sau ngày mất của Phan Khôi); một số tác phẩm của Phan Khôi và một số bình luận, nhận định của các nhà văn, nhà nghiên cứu, nhà báo viết về Phan Khôi. Cuốn sách được hoàn thành vào mùa Thu năm 1999. Những dòng khép lại đoạn kết, tác giả viết: Năm nay tròn 40 năm ngày cha tôi đi vào cõi vĩnh hằng. Nhìn lại cuộc đời thăng trầm của ông, những năm tháng vinh quang thời tráng niên, rồi chuỗi ngày lận đận tuổi xế chiều, tôi không khỏi ngậm ngùi vừa thương, vừa tiếc.

Với đôi điều hiểu biết còn nông cạn, với mớ kỷ niệm buồn vui lẫn lộn, tôi xin trân trọng gởi đến bạn đọc những trang hồi ức trung thực mà tôi ấp ủ từ lâu, qua đó, bạn đọc sẽ hiểu thêm về con người của cha tôi [43, tr. 13 - Hồi ký:“Nắng được thì cứ nắng”, tác giả: Phan An Sa, Nhà xuất bản Tri thức, năm 2013. Nếu như, năm 2001, Phan Thị Mỹ Khanh, người con gái của Phan Khôi xuất bản cuốn “Nhớ cha tôi - Phan Khôi” là cuốn sách đầu tiên phác thảo về tiểu sử, thân thế sự nghiệp của ông giai đoạn từ trước năm 1975 ở miền Nam, thì, năm 2013, “Nắng được thì cứ nắng” - cuốn sách do người con trai út của ông viết là cuốn sách thứ hai. Có thể nói, “Nắng được thì cứ nắng” là cuốn sách chứa đựng rất nhiều thông tin về Phan Khôi, mặc dù sách chỉ giới hạn ở giai đoạn 1936 đến cuối đời ông - thời kỳ Phan Khôi từ vai trò chủ nhiệm tuần báo Sông Hương đến vai trò chủ nhiệm tuần báo Nhân văn rồi đi vào văn học sử Việt Nam với tư cách một trong số những tác gia trọng yếu của phong trào Nhân văn - Giai phẩm.

Những mốc thời gian quan trọng trong hai mươi ba năm cuối đời của Phan Khôi (1936-1959), được tác giả Phan An Sa ghi lại trong cuốn "Nắng được thì cứ nắng": - 1936-1937: Phan Khôi ở Huế, sáng lập báo Sông Hương, xuất bản 32 số. - 1937: Phan Khôi về quê Quảng Nam, sau đó vào Sài Gòn, dạy trường tư thục Chấn Thanh; viết tiểu thuyết “Trở vỏ lửa ra”. - 1939: Phan Khôi ra Hà Nội, viết cho Tạp chí Tao đàn; cộng tác với Phổ thông bán nguyệt san để in “Trở vỏ lửa ra”. - Cuối tháng 8-1939: Phan Khôi về quê Quảng Nam rồi vào Sài Gòn, dạy trường Chấn Thanh, viết cho một số tờ báo Bắc, Nam.

- Giữa năm 1941: Phan Khôi cùng cả gia đình về quê Bảo An, Quảng Nam; - Tháng 6-1946: Phan Khôi ra Hà Nội, dự Hội nghị văn hóa toàn quốc. - 19-12-1946: Phan Khôi đi từ Hà Nội về phía Hà Đông, gặp đoàn văn hóa kháng chiến, ông nhập đoàn, đi Việt Bắc; làm việc trong cơ quan Hội Văn nghệ Việt Nam. - Tháng 10-1954: Phan Khôi cùng Ban Văn, Sử, Địa về Hà Nội.