mở đầu cho nền báo chí Việt Nam với sự ra đời của tờ Gia Định báo ở Nam Kỳ, tờ báo Quốc ngữ đầu tiên. Mục đích của báo được Thống đốc Nam Kỳ G.Roze nói rõ trong bức thư gửi Bộ trưởng Bộ Thuộc địa Pháp ngày 9-5-1865: “Tờ báo này (tức Gia Định báo) nhằm phổ biến trong giới dân bản xứ tất cả những tin tức đáng cho họ lưu ý và cho họ một kiến thức về những vấn đề mới có liên quan đến văn hóa và những tiến bộ về ngành canh nông. Những viên thanh tra đặc trách về những công việc của người dân bản xứ đã cho tôi biết rằng tờ Gia Định báo đã được dân chúng ủng hộ một cách nhiệt liệt và ở nhiều địa phương những em bé biết đọc chữ quốc ngữ đã đọc báo cho cha mẹ chúng nghe. Như vậy tờ báo này xuất bản mỗi tháng một lần sẽ là một sự hữu ích không thể chối cãi được và nó sẽ góp phần vào việc thay thế chữ của chúng ta và chữ Hán, một thứ chữ mà chỉ có một thiếu số quan lại hiểu biết mà thôi” [96, tr.
Đến khi Trương Vĩnh Ký đảm nhiệm tờ báo thì Gia Định báo có thêm nhiệm vụ là cổ động cho lối học mới, phát triển chữ Quốc ngữ và khuyến khích người dân học chữ Quốc ngữ. Năm 1868 một tờ báo tiếng Việt nữa ra đời ở Nam Kỳ là tờ Phan Yên báo. Về nội dung Phan Yên cũng không khác gì nhiều so với Gia Định báo nhưng lại có khuynh hướng đăng các bài báo có tính chất chống Pháp, cổ vũ cho phong trào yêu nước nên nhanh chóng bị chính quyền đình bản. Mấy năm sau có thêm các tờ Nông cổ mín đàm (1901-1924), Lục tỉnh tân văn (1907-1944), Đăng Cổ tùng báo (1907)… 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.Sarraut sang làm Toàn quyền Đông Dương lần thứ hai.
Vốn là một nhà báo nên ông đã có một số thay đổi trong việc xuất bản, kiểm duyệt báo chí nhằm phục vụ cho đường lối thống trị bằng văn hóa. Thực chất là ca tụng nước Pháp, gạt bỏ ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa trong giới trí thức Việt Nam và Pháp hóa họ. Tất cả cho cái gọi là “sứ mạng cao cả của nước Đại Pháp ở Đông Dương”. “Nói cho dễ hiểu thì “nghĩa vụ nhà làm báo là phải diễn giải cho người ta biết cái công khai hóa của nước Pháp ở xứ này… Phải chỉ bảo thuyết minh, diễn giải, bình luận cho người ta biết cái công lao ấy lớn lao chừng nào bởi lòng quảng đại vô cùng của nước Đại Pháp… khiến cho những người được hưởng cái công đức ấy phải đội ơn kính trọng cả đời””[51, tr.
Nhất là sau khi Chiến tranh thứ nhất kết thúc, thực dân Pháp tiến hành công cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai ở Đông Dương. Lần khai thác này đã tạo nên những biến đổi to lớn về chính trị, kinh tế, xã hội Việt Nam và có ảnh hưởng không nhỏ tới sự phát triển của báo chí Việt Nam những năm 1919- 1930. Tầng lớp tư sản Việt Nam đã trở thành một giai cấp thực sự với những yêu cầu phát triển kinh tế, đòi hỏi về chính trị, văn hóa, ngôn luận… Giai cấp tiểu tư sản thành thị cũng đông đảo hơn trước với tiểu thương, tiểu chủ, thợ thủ công, viên chức nhà nước… Bên cạnh đó, các nhà nho cấp tiến cùng một số như tư sản yêu nước đã nhận thức rất rõ ràng về vai trò của báo chí trong đời sống, góp phần nâng cao dân trí cũng như đối với phong trào yêu nước ở Việt Nam. Trong Văn minh tân học sách đã đưa ra một dẫn chứng về sự phát triển của báo chí ở một số nước trên thế giới và Việt Nam cần phải học tập họ để xuất bản báo: “Các nước đặt ra báo chí có những danh mục như nhật báo, nguyệt báo, tuần báo, bán nguyệt báo, thể tài thì chia ra: chính trị, thời sự, quảng cáo,… Phàm việc trong, việc ngoài, sáng chế mới, tình hình thương mại cho đến nhà pháp luật, nhà y học, nhà nông, thợ thuyền, thương gia chẳng giới nào là không có báo.
Pháp có hơn 1230 báo quán, Đức có hơn 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2350 báo quán, Anh có hơn 2180 báo quán, Nga có hơn 430 báo quán, Mỹ có hơn 14150 báo quán. Nhật Bản không có quận nào không có báo quán. Trung Quốc gần đây cũng mở báo rất nhiều. Còn ở nước ta thì chỉ có Sài Gòn và Hải Phòng có báo viết bằng chữ Tây, người đọc được không mấy! Báo viết bằng chữ Hán chỉ có một tờ Đồng Văn thôi.
Xét thấy viên chủ bút tờ báo Themxơ (Times) là một vị tướng về hưu nên những lời bình luận của tờ báo ấy rất là công bằng và xác đáng. Thiết tưởng ở kinh đô ta cũng nên đặt một tờ báo, lựa lấy một vị đại thần làm chủ, lựa một số thân sĩ sung vào: nửa viết bằng chữ ta (tức chữ quốc ngữ), nửa viết bằng chữ Hán. Bao nhiêu phép tốt, ý hay, nghề lạ, ngón khéo của Âu - Mỹ, cũng là những việc xưa nay ở nước ta hoặc những lời và việc tìm được ở trong sách và đáng nên làm kiểu mẫu hoặc những bài thiết thực về thời sự góp nhặt được trong sách luận, bài thơ, hoặc có người đặc biệt trong đám nhân tài, hoặc có kỹ thuật mới có ích lợi cho nước nhà và do giới công nghệ mới tìm ra thì đều đăng hết lên báo để cho đồng nhân dân cùng biết. Giá báo thì tính rẻ và cứ theo ngày đã định, gửi cho các quan lại lớn nhỏ trong ngoài và các thôn, các xã mỗi nơi một tờ.
Trong dân gian, nếu ai bỏ tiền mua riêng thì có thưởng. Những kẻ thừa hành phát báo nếu để chậm không đúng kỳ, đúng nơi thì phạt. Cái lợi thu được đã đủ để chi tiêu về việc nhà báo mà nhờ có báo trương rồi sẽ phá tan giới câu nệ, tối tăm” [91, tr. Ngoài ra, chính quyền thuộc địa thi hành chính sách cải lương, mở rộng các cơ quan dân chủ nhằm lôi kéo một bộ phận địa chủ, tư sản, trí thức tham gia chính quyền; làm chỗ dựa cho chính sách cai trị mới và phù hợp với tình hình mới.
Cùng với đó các chính sách về văn hóa, giáo dục, y tế, thể dục thể thao… đều nhằm phục vụ cho sự thống trị của Pháp ở Đông Dương và chống lại những tư tưởng tiến bộ đang được truyền bá vào Việt Nam ngày một rộng rãi. Do vậy, ở một mức độ nào đó chính quyền “nới lỏng” cho một số người 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Việt thuộc tầng lớp tư sản, điền chủ được phép xuất bản báo chí như Bạch Thái Bưởi, Nguyễn Hữu Thu… nhưng đặt dưới quyền kiểm soát của chính quyền. Bên cạnh đó chữ Quốc ngữ được hoàn thiện và sử dụng rộng rãi trong dạy học tạo ra một lực lượng người viết báo và độc giả đông đảo. Số lượng các tờ báo bằng tiếng Việt ngày một nhiều.
Theo thống kê trong Danh mục các ấn phẩm nộp lưu chiểu của chính quyền thực dân Pháp thì số lượng báo chữ Quốc ngữ đã tăng từ 19 tờ (1922) lên 47 tờ (1929) [21, tr. Ngoài những tờ báo đã xuất bản trong thời kỳ trước (Nông cổ mín đàm, Lục tỉnh tân văn.), nay có thêm nhiều tờ báo mới được in ấn như Đông Dương tạp chí (1913-1919), Nam Phong tạp chí (1917-1934), Thực nghiệp dân báo (1921- 1933), Khai hóa nhật báo (1921-1928), Hữu thanh tạp chí (1921-1927), Hà thành ngọ báo (1927-1936)… Các tờ báo đã được xuất bản hoàn toàn bằng tiếng Việt, không còn đan xen với chữ Hán như trước nữa. Sự phát triển của báo chí tiếng Việt còn thể hiện ở sự đa dạng, phong phú về thể loại. Có báo định kỳ: Nam Kỳ kinh tế báo, Hữu thanh tạp chí, An nam tạp chí, Nam Phong tạp chí, Hà Tĩnh tân văn…; nhật báo: Trung lập báo, Thực nghiệp dân báo, Khai hóa nhật báo, Nông công thương báo, Hà thành ngọ báo, Tiếng dân… Từ báo chính trị (báo Đông Pháp, Đông Dương tạp chí, Hà Thành ngọ báo…), báo kinh tế (Khai hóa nhật báo, Hữu thanh tạp chí, Thực nghiệp dân báo, Nam Kỳ kinh tế báo…) đến những báo văn hóa giáo dục, thể thao, nghệ thuật (Vệ sinh y báo, Phục Pháp âu dược, Kịch trường tạp chí, Điện xa tạp chí, Sư phạm học khóa…).
Thanh niên có báo Thanh niên tân tiến, Việt Nam thanh niên tạp chí; phụ nữ cũng có Nữ giới chung, Phụ nữ tân văn, Phụ nữ thời đàm; báo tôn giáo có Trung Hòa nhựt báo, Công giáo Đồng Thịnh… Ngoài ra có 6 tờ báo tiếng Pháp do người Việt làm chủ và phát triển theo xu hướng chính trị khác nhau hẳn. Các tờ: L’Echo annamite, L’Essor indochinois, Le Progrès annammite, La Tribune indochinoise, La tribune 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com indigène, La Voix annamite đại diện quyền lợi cho giai cấp tư sản dân tộc, có tính chất thỏa hiệp với thực dân. Tờ La cloche fêlée có khuynh hướng dân tộc và xã hội chủ nghĩa, chống chủ nghĩa thực dân [51, tr. Một cách phân định khác cho báo chí tiếng Việt là chia thành hai loại: báo thân Pháp, báo đối lập.
Dòng báo chí thân Pháp chủ yếu do chính quyền thực dân ấn hành nên có điều kiện phát triển hơn, chiếm số lượng lớn các tờ báo, nhất là dưới thời A.Sarraut làm Toàn quyền phải kể tới các tờ Đông Dương tạp chí, Nam Phong tạp chí, Nam Trung nhật báo, An Hà báo, Đại Việt tạp chí, Nữ giới chung, Đèn nhà Nam, Quốc dân diễn đàn [96, tr. Tiêu biểu nhất là Nam Phong tạp chí (1917-1934) do Phạm Quỳnh làm chủ bút. Mục đích chính của báo như A.Sarraut nói là “cung cấp cho giai cấp sĩ phu và trí thức Việt Nam những bài chính xác ngỏ hầu họ quan niệm được cái vai trò của người Pháp trên thế giới về phương diện văn hóa, khoa học và kinh tế. Tạp chí mới này, lấy tên là Nam Phong, sẽ đăng những bài phân tích chính xác về những tác phẩm khoa học và văn chương hay nhất, tiểu sử những nhà bác học danh tiếng của chúng ta, những sự mô tả đẹp đẽ về nước Pháp, những bài phiên dịch, những chuyện ngắn hay tiểu thuyết…” [96,95].
Nam Phong tạp chí thực sự là một công cụ tuyên truyền của chính phủ Pháp, phổ biến nền văn hóa Pháp. Dòng báo chí đối lập là những tờ báo được xuất bản công khai, có khuynh hướng chống chính phủ: Nhật Tân báo, Đông Pháp thời báo, Tân Thế kỷ… Hiển nhiên chính quyền thực dân không bao giờ để những tờ báo này được phép tồn tại.