phần Mở đầu và Kết luận (chưa kể Tài liệu tham khảo, Mục lục), nội dung chính của luận văn được tổ chức thành 3 chương: Chƣơng 1: Cơ sở lý thuyết Chƣơng 2: Khảo sát phóng sự điều tra xã hội trên Báo Thanh Niên (2009 - 2013) Chƣơng 3: Bài học kinh nghiệm và kiến nghị 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Hệ thống khái niệm 1. Phóng sự Thuật ngữ phóng sự (Reportage) có nguồn gốc từ tiếng Latinh “Repor” - có nghĩa là thông báo một chuyến đi, một cái mới. Các nghiên cứu đều thống nhất với nhau rằng phóng sự xuất hiện lần đầu tiên ở châu Âu, từ cuối thế kỷ XIX với nghĩa sơ khai ban đầu để chỉ sự mô tả những đám cháy, những trận lụt, những kỳ họp của quốc hội, những cuộc chiến tranh.
Trong quá hình thành và phát triển, có rất nhiều ý kiến bàn luận về thể loại này, trong đó có những quan điểm không hoàn toàn đồng nhất với nhau về khái niệm phóng sự. Giáo sư Karel Storkal (Tiệp Khắc) quan niệm: “Phóng sự không chỉ là một sự ghi chép đơn thuần mà là một lời giải đáp cho một loạt các vấn đề phức tạp liên quan đến đời sống của chúng ta” [21, tr. Ở Việt Nam, trong những năm vừa qua, lý luận về thể loại phóng sự được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Trong Giáo trình nghiệp vụ báo chí (khoa Báo chí, Trường Tuyên huấn Trung ương trước đây) đưa ra khái niệm: “Phóng sự là một trong những thể tài thông tin quan trọng của báo ít nhiều có đặc trưng văn học, phản ánh sự kiện xảy ra có kết hợp với nghị luận, nhằm nêu lên phẩm chất tinh thần của người và toàn bộ xã hội theo hệ thống quan điểm và đường lối chính sách nhất định” [19, tr.
Tiến sĩ Đức Dũng đưa ra khái niệm về phóng sự: “Phóng sự là một thể loại đứng giữa văn học và báo chí, có khả năng trình bày, diễn tả những sự kiện, con người, tình huống điển hình trong một quá trình phát sinh phát triển dưới dạng một bức tranh toàn cảnh vừa khái quát, vừa chi tiết sống động với vai trò quan trọng của nhân vật trần thuật và bút pháp linh hoạt, ngôn ngữ giàu chất văn học” [4, tr. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhà báo Huỳnh Dũng Nhân cho rằng: “Phóng sự là một thể tài báo chí, phản ảnh những vấn đề có tính thời sự, có ý nghĩa chính trị xã hội được bạn đọc quan tâm. Phóng sự có thể viết bằng các bút pháp mang tính văn học. Trong phóng sự có nhân vật và cái tôi trần thuật.
Phóng sự giúp bạn đọc hiểu sâu hơn, rõ hơn sự việc và chia sẻ được với tác giả những vấn đề được đặt ra trong tác phẩm” [25, tr. Trên cơ sở phân tích, chiêm nghiệm những ý kiến trên đây, chúng tôi quan niệm phóng sự là một thể tài báo chí, phản ảnh những vấn đề có tính thời sự, có ý nghĩa chính trị xã hội được bạn đọc quan tâm. Văn phong, ngôn ngữ trong phóng sự gần gũi với văn học, giàu cảm xúc. Điều tra Cần phân biệt sự khác nhau giữa điều tra báo chí và hoạt động điều tra của các cơ quan bảo vệ pháp luật.
Hoạt động điều tra của các cơ quan bảo vệ pháp luật: Họ không chỉ thu thập thông tin, dựa vào sự tự nguyện, ý muốn của nguồn cung cấp thông tin, mà họ có quyền yêu cầu những người nắm các thông tin cần thiết phải cung cấp cho họ; bắt giữ những người bị tình nghi, tiến hành thẩm vấn theo các thủ tục nhất định; thực hiện những hoạt động điều tra khác, sử dụng mạng lưới trinh sát rộng lớn để thu thập thông tin, huy động các chuyên gia trong các lĩnh vực hoạt động đa dạng nhất để phục vụ công tác của mình… Đặc điểm hoạt động điều tra của các cơ quan bảo vệ pháp luật thể hiện ở việc chỉ nhằm vào những hành động vi phạm pháp luật, các vụ trọng án (chứ không phải là những bí ẩn lịch sử mà nhà báo có thể rất quan tâm). Trong điều tra báo chí, nhà báo không thể sử dụng những biện pháp nghiệp vụ của các cơ quan bảo vệ pháp luật được áp dụng. Cuốn Báo chí điều tra (NXB Thông tấn, Hà Nội, 2004), tác giả A. Chertưchơnưi cho rằng: “Đối tượng của điều tra báo chí trước hết là các loại 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tội phạm, các vụ tai nạn, xung đột khác nhau mà có ai đó tìm cách giấu giếm công chúng, hay các bí mật lịch sử hoặc những bí mật khác.
Nét khác biệt của đối tượng điều tra với đối tượng phản ánh của nhà báo - bình luận, ký sự hay phê bình đả kích… thể hiện chính ở chỗ này [2, tr. Còn tiến sĩ Đức Dũng, trong cuốn Các thể ký báo chí (NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội, 1998) cho rằng: “Thể loại điều tra tập trung vào việc phân tích những dữ kiện, số liệu, chi tiết tiêu biểu nhất của sự kiện để nhằm phát hiện cái logic nội tại của nó và trên cơ sở đó đưa những kết luận đúng đắn về bản chất của sự kiện”. Trong cuốn Phóng sự từ giảng đường đến trang viết (NXB Thông Tấn, 2012), nhà báo Huỳnh Dũng Nhân quan niệm: “Điều tra là thể loại báo chí phản ánh các sự kiện, đặt chúng trong mối quan hệ logic, tiến hành phân tích sự kiện để nêu lên vấn đề, cách giải quyết vấn đề và làm sáng tỏ vấn đề” [25, tr. Phóng sự điều tra Theo nhà báo Huỳnh Dũng Nhân: “Phóng sự điều tra là một dạng phóng sự đặc biệt, là biến thể hình thành từ sự kết hợp giữa hai thể loại phóng sự và điều tra.
Nó có khả năng khơi gợi thu hút độc giả rất cao bởi tính hấp dẫn và tính chiến đấu” [25, tr. Tiến sĩ Đức Dũng trong cuốn Các thể ký báo chí cho rằng: “Về phương diện phân loại, có thể coi các bài phóng sự - điều tra là biến thể của điều tra hoặc phóng sự - tùy ở sự kết hợp trong từng tác phẩm cụ thể” [4, tr. Nhà báo Quốc Việt cho rằng: “Viết phóng sự điều tra phức tạp hơn các dạng phóng sự khác bởi nó đòi hỏi người viết phải có những mối quan hệ phức tạp và thành thạo nghiệp vụ” [25, tr. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trên cơ sở các quan điểm trên, chúng tôi nghiêng về quan niệm cho rằng, phóng sự điều tra là một dạng phóng sự đặc biệt, không phải là một thể loại độc lập trong các thể loại của báo chí.
Viết phóng sự điều tra là quá trình thu thập thông tin, tài liệu đòi hỏi sự dấn thân, sự dũng cảm, thậm chí là cả máu và sự hy sinh của nhà báo. Các bài phóng sự điều tra điều tra có nhiệm vụ trả lời những câu hỏi mà cuộc sống đang đặt ra thông qua một hệ thống các bằng chứng, các luận cứ kết hợp ít nhiều với lý lẽ. Chính hệ thống các bằng chứng là yếu tố quyết định tạo ra sự tin cậy của công chúng đối với tác phẩm phóng sự điều tra. Bằng chứng trong bài phóng sự điều tra hết sức đa dạng.
Đó có thể là các con số, chi tiết, dữ kiện, văn bản, chứng từ, những quan sát trực tiếp, băng ghi âm, ảnh chụp… 1. Đặc trƣng của phóng sự điều tra Do phóng sự điều tra là một dạng phóng sự đặc biệt nên nó có đầy đủ các đặc trưng của phóng sự: - Phản ánh sự thật. - Sử dụng bút pháp miêu tả, tường thuật kết hợp với nghị luận. - Thể hiện cái tôi trần thuật trong phóng sự điều tra.
- Không dừng ở việc thông tin thời sự về người thật và việc thật mà đi sâu phản ảnh tương đối đầy đủ quá trình liên kết sự kiện có liên hệ nhân quả để dẫn dắt sự kiện đến một kết luận nào đó. Phóng sự điều tra không trình bày sự kiện một cách tùy hứng mà sắp xếp, phân tích khoa học các dữ liệu nhằm hướng độc giả nhìn nhận và suy nghĩ vấn đề như tác giả mong muốn. - Người viết phóng sự điều tra có quyền bình luận, lý giải, biện bạch cho ý kiến của mình nhưng so với sự kiện khách quan, phần bình chỉ là thứ yếu. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Thái độ của tác giả trong bài phóng sự điều tra cần rõ ràng, khen chê công khai, tránh lập lờ, nước đôi.
Phóng sự điều tra thường xuất hiện trong những hoàn cảnh có vấn đề. - Phóng sự điều tra lấy dữ liệu làm phương tiện và công việc của tác giả là sắp xếp các dữ kiện sao cho logic nhằm nêu bật cái mà công chúng đang quan tâm. Tại Việt Nam, rất nhiều nhà báo sử dụng những kết quả điều tra của cơ quan điều tra thuộc công an, đăng báo và nói đó là bài phóng sự điều tra. Thực tế, đây không phải là thông tin khai thác được trong hoạt động nghiệp vụ báo chí, mà là trong hoạt động bảo vệ pháp luật được thực hiện bằng những biện pháp đặc biệt.
Nhà báo không thể sử dụng những biện pháp nghiệp vụ như vậy. Nếu nhà báo nhận được thông tin từ các cơ quan bảo vệ pháp luật, chỉ sửa chữa lại rồi đăng báo với hình thức “đã xào xáo” thì những bài báo đó không được gọi phóng sự điều tra. Thực tế, việc nhận biết những bài không phải là phóng sự điều tra nhưng được người viết gắn mác là bài phóng sự điều tra không phức tạp lắm, có thể phân biệt dựa vào các đặc điểm sau: - Trong bài viết không nêu rõ việc tác giả thu nhận nguồn tin bằng cách nào. - Tính chất phức tạp quá mức trong việc tiếp cận nguồn tin thể hiện qua nội dung bài viết và nơi lưu giữ nguồn thông tin đó (ví dụ nếu trong bài viết có nhắc tới việc thu nhận thông tin qua các kênh quan hệ chính thức (Chính phủ), thì không có gì phải do dự nếu kết luận đó là nguồn thông tin nhận từ các cơ quan tình báo chứ không phải là kết quả điều tra của nhà báo.
- Trong bài viết không có các đoạn đối thoại, phỏng vấn của nhà báo với nhân vật nào đó. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phóng sự điều tra và phóng sự khác nhau ở điểm gì? Như trên đã phân tích, phóng sự điều tra chỉ là một dạng phóng sự đặc biệt, vì vậy phóng sự hay phóng sự điều tra chỉ là quan niệm. Có khác chăng giữa phóng sự điều tra và phóng sự là ở cách tác nghiệp, phương pháp thực hiện.