Chương 1: Lý luận chung về phong cách báo chí và thể loại tiểu phẩm. - Chương 2: Cách tổ chức nội dung chuyên mục “Nói hay đừng” của Lý Sinh Sự. - Chương 3: Nghệ thuật viết tiểu phẩm hài chính luận trong chuyên mục “Nói hay đừng” của Lý Sinh Sự. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHONG CÁCH BÁO CHÍ VÀ THỂ LOẠI TIỂU PHẨM 1.1 Một số khái niệm cơ bản về phong cách 1.1 Phong cách Trước khi tìm hiểu về khái niệm phong cách chính luận và phong cách hài chính luận trong tiểu phẩm báo chí, chúng ta cần khẳng định phong cách là gì? Có rất nhiều cách hiểu khách nhau về khái niệm phong cách và phong cách thường được dùng chủ yếu trong lĩnh vực văn học và nghệ thuật.
Theo Từ điển tiếng Việt xuất bản năm 2000 chú thích định nghĩa: - Phong cách được hiểu là những lối, những cung cách sinh hoạt, làm việc, hoạt động, xử sự tạo nên cái riêng của một người hay một loại người nào đó. Ví dụ: Phong cách lao động mới. Phong cách lãnh đạo. Phong cách quân nhân.
Phong cách sống giản dị. - Phong cách là những đặc điểm có tính chất hệ thống về tư tưởng và nghệ thuật, biểu hiện trong sáng tác của một nghệ sĩ hay trong các sáng tác nói chung thuộc về cùng một thể loại.Ví dụ: Phong cách của một nhà văn. Phong cách văn học phong cách nghệ thuật. Nhìn vào lịch sử vấn đề, từ xa xưa cho đến hiện đại, trên phạm vi toàn thế giới, vấn đề phong cách chung bao giờ cũng được xem xét bên cạnh phong cách cá nhân, thậm chí là mẫu số chung để nhìn nhận ra phong cách cá nhân.
Kết cấu đòi hỏi bài văn phải có bố cục gồm nhiều phần liên kết hợp lý, còn phong cách đòi hỏi phải có các phẩm chất chung, cơ bản và các phẩm chất cá nhân. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khái niệm phong cách cá nhân thực sự được đề xuất từ thế kỷ XVIII. Nhà văn nổi tiếng thế giới M.Gorki nêu quan điểm: “Bạn hãy giữ lấy cái gì là riêng của mình, làm sao cho nó phát triển tự do. Một người mà không cái gì là riêng của mình thì phải thấy ở người đó chẳng có gì hết” [17, tr.
Từ thế kỷ XVIII đến thế kỷ XIX, khái niệm phong cách không phải chỉ nhấn mạnh vào phong cách cá nhân. Nói tới phong cách bao giờ cũng dựa vào những nét đặc trưng, tiêu biểu nhất, độc đáo nhất. Tùy theo mỗi con người cụ thể, phong cách có thể tập trung thể hiện ở bất kỳ điểm nào hay một vài yếu tố nào đó trong tác phẩm của mình. Tuy nhiên, cái vẻ riêng, độc đáo ấy không chỉ xuất hiện một lần mà phải xuất hiện thường xuyên, bền vững, đa dạng và luôn đổi mới.
Bên cạnh đó, phong cách phải có phẩm chất thẩm mỹ, nghĩa là nó phải đem lại cho người đọc một sự hưởng thụ mỹ cảm dồi dào. Chính vì thế, “không phải nhà văn nào cũng có phong cách, mặc dù xét cho cùng, nhà văn nào cũng có đặc điểm riêng” [17, tr. Có thể khẳng định: Có bao nhiều yếu tố trong tác phẩm thì có bấy nhiêu chỗ cho phong cách thể hiện. Phong cách có thể biểu hiện ở việc chọn đề tài, ở cảm hứng chủ đạo trong tác phẩm, ở việc xây dựng, khắc họa hình tượng nhân vật.
Phong cách cũng biểu hiện ở thể loại, ở ngôn ngữ, ở phương thức diễn đạt v. Hà Minh Đức: “Vấn để lý luận về phong cách thường được vận dụng quen thuộc trong phạm vi sáng tác nghệ thuật hơn là ở báo chí vì ở dây dấu ấn sáng tạo của người viết in đậm nét. Và ở mức độ rõ rệt hơn là tính nhất quán của một bản sắc được thể hiện trong một cấu trúc, một hệ thống những yếu tố về nội dung và hình thức nghệ thuật [6, tr. Các công trình lý luận đầu thế kỷ XX như của tác giả V.Utitz đều đặt khái niệm phong cách thời đại vào vị trí quan trọng của lý luận về phong cách.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Công trình “Lý luận phong cách” (1968) mà tác giả N.Sokolov viết có thể coi là tác phẩm đầu tiên của các nước xã hội chủ nghĩa khi ông đặt lại vấn đề phong cách.Sokolov khẳng định phong cách là một hiện tượng nghệ thuật, thể hiện quy luật của nghệ thuật, là phạm trù thẩm mỹ trong tất cả mọi nghệ thuật. Bản chất sự thống nhất của các thành tố nghệ thuật theo những quy luật đặc thù. Ông không xem cá tính sáng tạo cá nhân là nhân tố tạo thành phong cách, bởi vì theo tác giả N.Sokolov, nếu đã xem phong cách là một quy luật của nghệ thuật thì không được xem nó như là biểu hiện của cá tính sáng tạo vốn là một hiện tượng tâm lý, bởi hai phương diện đó nằm ở hai bình diện khác nhau. Nói tóm lại phong cách là gì? Và nó có những đặc điểm gì? Phong cách, đặc biệt là phong cách thời đại là sự thể hiện của trình độ kỹ thuật biểu hiện, của trạng thái văn hoá, xã hội, tập quán tâm lý thời đại đã hình thành nên phong cách.
Phong cách thể hiện tập trung ở cách thể hiện thế giới và con người, cảm thụ bản thân nghệ thuật. Khi nào nội dung và hình thức cuộc sống thay đổi thì nghệ thuật, vốn là biểu hiện của cuộc sống đó cũng thay đổi, và sự đổi thay đó “chính là đổi thay phong cách”. Một yếu tố quan trọng nữa của phong cách là cách bố cục, kết cấu, tổ chức nội dung tác phẩm, thể hiện cách cảm thụ của tác giả là người đọc kiểu mới. Phong cách thời đại có những nét truyền thống nhưng không đồng nhất, nghĩa là bên trong nó vẫn có sự phân hóa theo các yếu tố khác nhau như phương pháp sáng tác, cá tính sáng tạo, khuynh hướng tư tưởng xã hội, thẩm mỹ.
Nhưng phong cách thời đại đó được xây dựng trên nền tảng trạng thái văn hóa xã hội rộng lớn nên có tính thống nhất không thể bác bỏ. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Xét về bản chất của phong cách, cho đến nay có nhiều cách thể hiện khác nhau. Tuy nhiên có thể nhìn phong cách theo ba phương diện liên quan chặt chẽ với nhau như sau: 1. Phong cách là dấu hiệu độc đáo, không lặp lại, đánh dấu phẩm chất thẩm mỹ riêng biệt của một hiện tượng văn học nào đó.
Phong cách hoặc là “con người”, là sự sáng tạo, sự mới mẻ làm nên vẻ riêng biệt ít thấy hiện tượng văn học khác nhưng lại nhất quán, xuất hiện thường xuyên ở hiện tượng văn học cụ thể. Phong cách là phẩm chất của chính thể. Khi định nghĩa về phong cách, dù có thể được diễn đạt bằng nhiều cách khác nhau, nhưng các định nghĩa đó đều đề cập đến “tính hệ thống”, “tính thống nhất”, “tính tổng hòa”… Điều này chứng tỏ, phong cách là phẩm chất của hệ thống thể hiện qua các yếu tố chứ không phải phẩm chất do tổng cộng các thuộc tính của các bộ phận của tác phẩm. Phong cách là phẩm chất xuyên suốt qua các yếu tố tác phẩm, qua các tác phẩm của một tác giả hoặc các tác giả của một trào lưu nghệ thuật.
Phong cách là hình thức của chủ thể. Phong cách là gương mặt tinh thần được khẳng định: phong cách là bản thân con người. Dĩ nhiên, người ở đây không phải là con người trừu tượng, chung chung mà là người với những phẩm chất trí tuệ, tình cảm, cá tính cụ thể. Như vậy có thể hiểu, bản chất nghệ thuật, thẩm mỹ của phong cách là: không phải mọi hình thức của chủ thể tạo thành phong cách mà là các hình thức chủ thể tạo thành giá trị nghệ thuật.
Từ những phân tích trên đây có thể thấy, khi đề cập đến vấn đề phong cách nhà văn hay phong cách nhà báo là đề cập tới một cái nhìn tổng quát phong cách viết của một cá nhân người cầm bút. Phong cách nhà báo có thể hiểu là phong cách sáng tạo của những người hoạt động trong ngành báo chí. Hiểu theo nghĩa này để phân biệt với phong cách của nhà văn, phong cách nhà điêu khắc v.v… Phong cách nhà báo 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là chân dung tinh thần một con người trên lĩnh vực báo chí được nhận diện thông qua các đặc điểm của bài báo. Phong cách tác giả là sự thống nhất từ đề tài, thể loại đến các phương pháp diễn đạt.
Tất cả các yếu tố này phải có tính chất đặc sắc, riêng biệt để phân biệt được giữa phong cách nhà báo này với phong cách nhà báo khác.Vũ Quang Hào từng cho rằng: “Đối với một nhà báo, sự sáng tạo ở phương diện ngôn ngữ là một trong những yếu tố góp phần khẳng định phong cách của họ” [12]. Như vậy, thuật ngữ phong cách là khái niệm chung, khái quát được sử dụng trong nhiều lĩnh vực, địa hạt khác nhau. Nó chỉ ra những đặc điểm riêng của con người trong các hoạt động, hành động sống. Nó cũng có thể chỉ về nội dung và hình thức của từng sản phẩm trong lĩnh vực hoạt động sáng tạo khác nhau mà ở đó dấu ấn cá nhân tác giả được thể hiện rõ nét.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Phong cách văn học Trong các vấn đề về phong cách văn học ở ta, cho đến nay, giáo trình lý luận phần lớn đều nói tới vấn đề phong cách thời đại, phong cách cá nhân của nhà văn. Các khía cạnh khác của phong cách như phong cách thời đại, phong cách trào lưu, phong cách dân tộc tuy cũng có được nhắc tới nhưng hầu như chưa được bàn bạc và vận dụng vào thực tiễn. Theo nhịp độ phát triển và giao lưu, hội nhập của cuộc sống hiện nay, vấn đề phong cách chung được nhìn nhận rõ hơn và đã đến lúc cần xem, xét cụ thể vấn đề rất phức tạp này. Phong cách hiện đại có những nét truyền thống nhưng không đồng nhất, nghĩa là bên trong nó vẫn có sự phân hóa theo các yếu tố khác nhau như phương pháp sáng tác, cá tính sáng tạo, khuynh hướng tư tưởng xã hội, thẩm mỹ.
Nhưng phong cách hiện đại lại xây dựng trên nền tảng trạng thái văn hóa xã hội rộng lớn nên có tính thống nhất không thể bác bỏ. Việc phân chia phong cách văn học nói chung, phong cách văn học hiện đại nói riêng theo thời gian là cần thiết.