Chương 1 SỰ RA ĐỜI VA VAI TRÒ CUA TẠP CHÍ 7440 DAN (1939) Đề nghiên cứu tạp chí Tao Dan trong bối cảnh văn hoá, lịch sử trước Cách mạng tháng Tám, luận văn triển khai một số vấn đề lý luận về tạp chí, văn hóa, tính lịch sử của những quan điểm văn hóa dân tộc trong xã hội Việt Nam, đồng thời phác thảo diện mạo báo chí văn hóa, văn nghệ giai đoạn 1930-1945. Đây chính là cơ sở lý luận và thực tiễn giúp chúng tôi có nền tảng cơ bản để nghiên cứu đề tài. Giới thuyết một vài khái niệm liên quan 1. Khái niệm “Tạp chí” “Tap chí” là một thuật ngữ khoa học được sử dung trong nhiều lĩnh vực hoạt động báo chí.
Những hướng tiếp cận không giống nhau với vấn đề chuyên môn, chuyên ngành khác biệt đã cho ra đời số lượng định nghĩa khá phong phú về thuật ngữ nay. Tuy nhiên, chúng tôi không đi sâu phân tích từng định nghĩa mà chỉ hướng tới một quan niệm đáng tin cậy nhăm làm chỗ dựa trong tiến trình nghiên cứu. Phạm Thành Hưng định nghĩa “Tạp chí” trong sự so sánh với báo như sau: “Tạp chí (magazine) là loại ấn phẩm khổ nhỏ hơn báo, đóng thành tập, có bìa, chuyền tải các loại thông tin có tính tổng hợp, chuyên sâu, xuất bản định kỳ ở một địa điểm nhất định”. 20] Nếu như định nghĩa của Phạm Thành Hưng nhân mạnh “Tạp chf” như một cách hiểu thông thường, thì định nghĩa sau đây lại chú ý đến sự chuyên biệt của tap chí.
Trong cuốn Các loại hình báo chí truyền thông của tác giả Dương Xuân Sơn năm 2014, định nghĩa: “Tạp chí là diễn đàn lý luận, khoa học, nghiệp vụ chuyên biệt. Trên thế giới và ở Việt Nam, tạp chí thường được phân loại thành hai nhóm là “Nhóm tạp chí thông tin lý luận khoa học chuyên 14 ngành ” và “Nhóm tạp chí thông tin giải trí va chi dân” [73, tr. A Các tạp chí loại théng tin lý luận khoa học chuyên ngành thường do các cơ quan, đơn vi, tô chức chính trị - xã hội và các ngành khoa học tô chức xuất bản. Các tạp chí loại này chủ yếu đi sâu vào ban bạc, trao đổi, phd biến các kiến thức lý luận và thực tiễn mang tính chất chuyên ngành.
Độc giả của các loại tạp chí này chủ yếu là những nhà hoạt động chính tri, nhà khoa học có kiến thức chuyên môn, am hiểu các chuyên ngành, các lĩnh vực đặc thù. Đội ngũ sáng tạo tác phâm của các loại tạp chí này cũng rất đa dạng. Họ là những chính tri gia, nhà chuyên môn, nhà khoa học có kiến thức lý luận và thực tiến. Do vậy, bài viết của họ thường có chiều sâu, đúng thuật ngữ, lý giải được các van đề xã hội dang đặt ra.
Các tác phâm của họ thường được đánh giá ở góc độ là sản phẩm khoa học. Các công trình khoa học khi được công bồ trên các tạp chí lý luận khoa học chuyên ngành đều có giá trị làm căn cứ dé đánh giá thành tích hoạt động khoa học của các nhà khoa học, chuyên môn. Về nhóm Tạp chí thông tin giải trí và chỉ dẫn, chức năng chính của nhóm tạp chí này là bàn luận, phổ biến kiến thức về các vẫn đề giải trí và thông tin tiêu dùng. Loại tạp chí này thường có nhiều độc giả.
Các loại tạp chí thuộc nhóm này thường được sử dụng nhiều hình ảnh để minh họa và thường được đầu tư in ấn đẹp. Từ thế ky XVII đã xuất hiện các tạp chí chuyên ngành với sự phát triển của công nghệ ấn loát, thế ky XVIII tạp chi đã có minh họa. Sang thế kỷ XIX, đã bắt đầu xuất hiện các tạp chí có tính đảng phái chính trị. Sự phát triển của công nghệ mỗi thời đại đã đem lại những đặc trưng mới cho tạp chí, mở rộng nội hàm khái niệm tạp chí: tạp chí in; tạp chí anh; tap chí truyền thanh; tạp chí truyền hình, nghe nhin,.
Thông tin của tạp chí là thông tin có tính khái quát. Tạp chí còn khác nhật báo ở hình thức trình bày và kỹ thuật đồ họa. Có thé phân loại tạp chí 15 theo độ tudi độc giả (thiếu nhi, thanh niên, nguoi cao tudi,.), theo sở thích (6 tô, mô tô, bóng đá, âm nhạc,.), theo giới tính (phụ nữ, dan ông), theo chuyên ngành khoa học cơ bản và kỹ thuật, công nghệ (toán học, hóa học, triết học, cơ khí, thủy van,. Ngoài tạp chí in giấy, còn có tạp chí phát thanh — truyền hình.
Các tạp chí nghe, nhìn này thường thiết lập thông tin giao tiếp với một số đại diện công chúng bằng điện thoại trực tiếp tới phòng quay, hoặc nhận qua điện thoại các câu hỏi trực tiếp từ tất cả những ai đang theo dõi. Luận văn của chúng tôi đề cập tới một loại tạp chí in ra đời ở Việt Nam trước Cách mang tháng Tám năm 1945. Theo chúng tôi, loại tạp chí in là một trong những an phẩm của báo chí in, có dung lượng từ vài chục trang trở lên, định kỳ thường dài hơn báo, thông tin da dang trên nhiều chuyên mục khác nhau. Có thê chia “tạp chí” làm 3 nhóm: Nhóm Tạp chí Chính trị xã hội (Tạp chí Cộng san, Tạp chí Tuyên giáo,.); Nhóm học thuật chuyên môn nghiệp vụ (thường đi sâu vào chuyên ngành sử học, văn học, toán học, vật lý, triết học, người làm báo.); Nhóm giải trí, thông tin, chỉ dan (làm dep, 6 tô, sức khỏe).
Va Tao Dan là tạp chí in thuộc nhóm Tap chí học thuật chuyên môn nghiệp vụ, chuyên về văn hóa, văn học — nghệ thuật trước Cách mạng tháng Tám năm 1945. Khái niệm “Văn hóa” Văn hóa là một lĩnh vực liên quan đến mọi mặt của đời sống xã hội, COn người. Đến nay, có hơn 500 định nghĩa khác nhau về văn hóa, điều này cho thấy văn hóa là một phạm trù rộng lớn, trừu tượng và không dễ nắm bắt. Tuy nhiên, mỗi trường phái nghiên cứu, mỗi nhà nghiên cứu đều có quan điểm khác nhau.
Về cơ bản có hai loại chính: định nghĩa miêu tả, liệt kê và định nghĩa nêu đặc trưng. Định nghĩa miêu tả liệt kê các thành tổ của văn hóa. Người đầu tiên nêu định nghĩa thuộc loại này là Edward Burnett Tylor— nhà dân tộc hoc, 16 nhân chủng học người Anh. Năm 1871, trong tác phẩm Primitive Culture (Văn hóa nguyên thủy), ông đã đưa ra định nghĩa : “văn hóa là phức thể bao gốm tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán, cùng mọi khả năng va thói quen khác mà con người nhự một thành viên của xã hội đạt được ”.
Định nghĩa của nhà nhân học văn hóa người Anh này là định nghĩa khoa học về văn hóa ra đời sớm nhất ở Châu Âu. Với định nghĩa đưa ra, E.Tylor đã xác định khá đúng dan về bản chat, đặc trưng và nguồn gốc của văn hóa. Tuy nhiên, ông mới giới hạn văn hóa ở lĩnh vực tinh thần hay là văn hoá phi vật thê. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác định văn hóa là một mặt căn bản của xã hội.
Người chỉ rõ, công cuộc kiến thiết nhà nước có bốn vấn đề phải chú ý đến và phải coi trọng ngang nhau: chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội. Văn hóa là một trong những mục tiêu, nhiệm vụ xây dựng con người mới, xã hội mới. Khái niệm về văn hóa của Hồ Chí Minh viết năm 1943 trong phan cudi của cuốn Nhật ký trong tù cũng thuộc dạng miêu tả liệt kê. Điểm khác là ở đây, Hồ Chí Minh nói rõ hơn mục đích của sáng tạo văn hóa: “Vì lẽ sinh ton cũng như mục dich của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát mình ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày vé ăn, mặc và các phương thức sử dụng.
Toàn bộ những sáng tạo và phát mình đó tức là văn hóa. Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng với nhu cau đời sống và đòi hỏi của sự sinh tôn. Loại định nghĩa nêu đặc trưng coi văn hóa là những kết quả đạt được gồm những giá tri, những truyền thống, nếp sống, chuẩn mực, tư tưởng, thiết chế xã hội, biểu tượng, kí hiệu, thông tin. mà cộng đồng người kế thừa, sáng tạo và tích lũy được.
Trong dịp phát động Thập kỷ bảo tổn và phát triển văn 17 hóa, Federico Mayor (cựu Tổng Giám đốc UNESCO giai đoạn từ 1987 đến 1999) đã đưa ra định nghĩa: “Van hóa là tổng thể sống động các hoạt động sáng tao trong quá khứ và trong hiện tại. Qua các thé kỷ, hoạt động sáng tao ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá trị, các truyền thống, và các thị hiểu — những yếu tô xác định đặc tính riêng của moi dân tộc. Xuất phát từ vai trò lãnh đạo của một tổ chức lớn nhất toàn cau liên quan đến các vấn đề văn hóa, Mayor đã khái quát bản chất của văn hóa, khi mà văn hóa cấu thành nên một hệ thong các giá tri mà dựa trên đó từng dân tộc đã tu khẳng định bản sắc riêng của mình. Văn hóa là thuộc tính bản chất của con người (xã hội).
Định nghĩa về văn hóa của UNESCO trở thành cơ sở lý luận rất quan trọng dé chúng ta xác định vai trò quan trọng của văn hóa trong phát triển nói chung. Ở góc độ khác, tác giả Join đưa ra khái niệm về văn hóa từ quan điểm nhà xã hội học. Văn hóa có thể định nghĩa là “niém tin, giá trị, hành vi và doi tượng vật chat được một dân tộc cu thể chia sẻ. 81] Nói đến văn hóa là hàm chỉ toàn bộ nền văn hóa của một xã hội, bao gồm một hệ thống các phong tục, tập quán, nghi lễ, tập tục, truyền thống.
đã được tạo dựng trong quá khứ và đang được bảo lưu truyền tải từ thế hệ này đến thế hệ khác cho đến tận hôm nay. Trần Ngọc Thêm trong cuốn Co sở văn hóa Việt Nam cho rằng “Yăn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tỉnh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hoi” [59, tr. Nhà nghiên cứu văn hóa Trần Ngọc Thêm nêu hai giá tri của văn hóa vật thể và phi vật thê được hình thành và phát triển thông qua mối quan hệ nhân sinh quan, thé giới quan của con người trong quá trình phát triển nhân loại.