Phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung chính của luận văn đƣợc trình bày trong hai chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tổ chức hoạt động nhóm tại lớp trong dạy học lịch sử ở trƣờng THPT Hoài Đức B, Hà Nội Chƣơng 2: Vận dụng quy trình tổ chức hoạt động nhóm tại lớp để dạy học phần Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giứa thế kỷ XIX ở trƣờng THPT Hoài Đức B, Hà Nội (chƣơng trình chuẩn). 19 z CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM TẠI LỚP TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Trong các phƣơng pháp tiếp cận gián tiếp, dạy học theo nhóm có một vị trí hết sức quan trọng cho nên cần đƣợc áp dụng phổ biến. Đây là phƣơng pháp dạy học theo từng nhóm học sinh, làm cho các em “phát huy được mọi khả năng của mình, đồng thời tiếp nhận được những nội dung kiến thức cùng với kỹ năng học tập và ứng xử mới”. Thực hiện phƣơng pháp này, “Giáo viên chỉ can thiệp và hướng hẫn ở mức tối thiểu, để phát huy tối đa khả năng tự quản và tự học” của học sinh với nhau.
Phƣơng pháp này “Không dành để áp dụng cho một loại nội dung kiến thức riêng biệt nào, mà chủ yếu để phát triển các kỹ năng nhận thức và ứng xử của học sinh trong quá trình học tập. Phương pháp này có thể giúp học sinh hiểu những sự liên kết và các mối liên hệ giữa các ý tưởng, biết lắng nghe một cách tích cực, khả năng tóm tắt ý kiến trong nhóm, phát triển kỹ năng lãnh đạo, kỹ năng phân tích, tổng hợp và đánh giá, khả năng đạt đến một sự nhất trí trong thảo luận, khả năng xử trí tranh cãi và những ý kiến khác nhau” [ 11; 47] Vì vậy, cần làm sáng tỏ những vấn đề của dạy học theo nhóm trong dạy học lịch sử ở Trƣờng THPT. Một số quan niệm về tổ chức hoạt động nhóm Tổ chức quá trình dạy học Tổ chức dạy học đƣợc hiểu là sự xắp xếp các yếu tố của một phức hợp trong mối tác động qua lại của chúng, hay là sự xác định trật tự cấu trúc của một hoạt động , bao gồm cả ý nghĩa chức năng của cấu trúc đó. Tổ chức ở đây nên hiểu là sự xắp xếp, phối hợp hoạt động dạy của thầy với hoạt động học của trò, trả lời câu hỏi thầy hay trò khi nào, làm gì, trong thời gian dự kiến bao lâu.
Do đó, theo chúng tôi , tổ chức quá trình dạy học thực chất là quá trình thực hiện những biện pháp có cơ sở khoa học để tổ chức và điều khiển các mối quan hệ tƣơng tác giữa ba thành tố cơ bản của quá trình dạy 20 z học: Hoạt động dạy, hoạt động học và nội dung dạy học, làm cho chúng vận động, phát triển theo một trật tự nhất định nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học. Quan niệm tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học Về mặt thuật ngữ, dạy học theo nhóm đƣợc các tác giả nêu ra dƣới những cách gọi khác nhau nhƣ: Phƣơng pháp dạy học; là hình thức dạy học hoặc phƣơng tiện thheo nghĩa rộng (Trần Thu Mai, Ngô Thu Dung, Trần Duy Hƣng, Nguyễn Thị Hồng Nam.) Tuy có những quan niệm rộng hẹp khác nhau nhƣng các tác giả đều đƣa ra những dấu hiệu chung của dạy học theo nhóm là mối quan hệ giúp đỡ, gắn kết và hợp tác giữa các thành viên trong nhóm với nhau nhằm giải quyết nhiệm vụ học tập chung của nhóm. Trên cơ cở những quan niệm khác nhau, chúng tôi đƣa ra định nghĩa TCHĐN tại lớp nhƣ sau: “ TCHĐN là phương pháp dạy học trong đó giáo viên sắp xếp HS thành những nhóm khác nhau theo hướng tạo ra sự tương tác trực tiếp giữa các thành viên, mà theo đó HS trong nhóm trao đổi, giúp đỡ và cùng nhau phối hợp làm việc để hoàn thành nhiệm vụ chung của nhóm” Định nghĩa này nhấn mạnh một số điểm sau: - TCHĐN ở đây đƣợc coi là một phƣơng pháp dạy học thông qua sự trao đổi, ý kiến giữa các thành viên dựa trên sự phân công cụ thể trong một hoặc nhiều nhóm nhỏ. - Những ngƣời tham gia trong nhóm phải có quan hệ tƣơng hỗ, giúp đỡ và phối hợp lẫn nhau.
Nói các khác là tồn tại tƣơng tác “mặt đối mặt” trong nhóm HS. - Đây là cách thức GV tổ chức, hƣớng dẫn, điều khiển quá trình các nhóm HS trao đổi ý kiến về nội dung học tập nhằm đạt đƣợc mục tiêu dạy học. Quan niệm về tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học tại lớp 21 z Theo chúng tôi, nghĩa chung nhất của “tổ chức” đƣợc hiểu là sự sắp xếp các yếu tố của một phức hợp trong mối tác động qua lại của chúng, hay là sự xác định trật tự cấu trúc của một hoạt động, bao gồm cả ý nghĩa chức năng của cấu trúc đó.Tổ chức quá trình dạy học thực chất là quá trình điều khiển các mối quan hệ tƣơng tác giữa hoạt động dạy của thầy với hoạt động học của trò và nội dung dạy học, làm cho chúng vận động, phát triển theo một trật tự nhất định nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học. Trong Lý luận dạy học, TCHĐN đƣợc nghiên cứu tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau.
Có quan nhiệm cho rằng TCHĐN là một hình thức tổ chức dạy học, quan niệm này coi TCHĐN nhƣ một cách thức tổ chức, tiến hành hoạt động dạy học cho phù hợp với mục đích, nội dung của bài học. Khác với quan niệm trên, một số nhà giáo dục lại coi TCHĐN là một phương pháp dạy học,theo họ TCHĐN là một cách thức, một con đƣờng để đạt đƣợc mục đích của dạy học. Nhƣng lại có quan niệm cho rằng TCHĐN là sự giao thoa giữa phương pháp dạy học và hình thức tổ chức dạy học, nó vừa mang những đặc điểm của phƣơng pháp dạy học,vừ mang những đặc điểm của hình thức tổ chức dạy học. Tuy khác nhau nhƣng các cách tiếp cận vẫn có một số nét chung nhƣ: TCHĐN là cách tổ chức để tiến hành hoạt động dạy học và điều khiển HS được chia ra thành nhiều nhóm nhỏ.
Xuất phát từ nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn, chúng tôi tiếp cận và nghiên cứu TCHĐN tại lớp dưới góc độ là một dạng tổ chức dạy học. TCHĐN tại lớp đƣợc tìm hiểu ở các dấu hiệu sau: - Là hình thức lao động tập thể, hợp tác giữa các chủ thể: HS- nhóm- GV. Sự tƣơng tác theo kiểu cộng đồng là yếu tố duy trì sự thống nhất toàn vẹn của quá trình dạy học. - Trong quá trình TCHĐN tại lớp, các thành tố cơ bản của quá trình dạy học đó là hoạt động dạy, hoạt động học và nội dung dạy học.
Vừa tồn tại những chức năng riêng, vừa tác động qua lại lẫn nhau theo một trật tự nhất định. Trong sự tƣơng tác đó, HS là trung tâm, mọi tác động sƣ phạp đều xuất phát từ HS và 22 z hƣớng vào HS. Toàn bộ sự tƣơng tác đƣợc diễn ra trong môi trƣờng xã hội nhóm nhỏ. - TCHĐN tại lớp đƣợc tiến hành ngay trong giờ học, với các loại bài học và đặc biệt hơn là sử dụng để tổ chức cho HS học kiến thức mới theo quy định trong chƣơng trình.
- Trong TCHĐN tại lớp, GV luôn là ngƣời dẫn dắt, tổ chức và đạo diễn. Họ không chỉ là ngƣời truyền đạt kiến thức có sẵn cho HS, cung cấp chân lí có sẵn… mà còn là ngƣời định hƣớng các hoạt động của các em, tạo điều kiện cho các em đƣợc tiếp cận với đối tƣợng học tập, đƣợc trao đổi, bàn bạc, thảo luận với nhau để rút ra những kiến thức của bài. - HS luôn là chủ thể tích cực, sáng tạo trong TCHĐN tại lớp, ngƣời học- đối tƣợng của hoạt động “học” đồng thời là chủ thể của hoạt động “học”. Các em đƣợc cuốn hút vào TCHĐN tại lớp do GV tổ chức, hƣớng dẫn thông qua bài tập nhóm, qua đó hợp tác với bạn, khám phá những điều mình chƣa rõ chứ không phải là sự thụ động tiếp thu những tri thức đã đƣợc GV sắp đặt.
Các em biết trình bày và bảo vệ sản phẩm của mình, tỏ rõ thái độ trƣớc cách cƣ sử của các bạn, đƣợc giao tiếp, hợp tác với bạn để tìm ra kiến thức mới. Nhờ vậy, từ vị trí thụ động, HS chuyển dần sang vị trí chủ động, tích cực chiếm lĩnh tri thức. - Khi tiến hành TCHĐN tại lớp, GV thƣờng phải trải qua các bƣớc nhƣ: Thành lập nhóm, xác định kích cỡ và vị trí của từng nhóm. Tiếp đó GV giao nhiệm vụ cho từng nhóm, trong khi các nhóm hoạt động thực thi nhiệm vụ, GV cần quan sát, kiểm soát hoạt động nhóm.
Cuối cùng, khi thời gian đã hoàn tất GV yêu cầu các nhóm báo cáo kết quả và đƣa ra kết luận nhận xét, đánh giá kết quả làm việc nhóm. Hoạt động nhóm là phƣơng pháp tổ chức cho học sinh học tập, thảo luận theo từng nhóm, cùng nhau giải quyết một nhiệm vụ học tập cụ thể nào đó, giúp học sinh tự chiếm lĩnh đƣợc kiến thức, hiểu thấu đáo vấn đề và phát triển những kĩ năng trí tuệ cần thiết dƣới sự tổ chức hƣớng dẫn của giáo viên. Trong quá trình hoạt động nhóm, thảo luận nhóm là khâu cơ bản then chốt, trong đó học sinh trong nhóm tự giác, tích cực, chủ động nghiên cứu trao 23 z đổi và bàn bạc thực hiện các nhiệm vụ học tập dƣới sự tổ chức điều khiển của giáo viên. Trên thực tế, ở các nƣớc phát triển, hoạt động nhóm khá phổ biến bởi vì đây là phƣơng pháp dạy học khá toàn diện: Về mặt giáo dưỡng, thông qua thảo luận dƣới sự hƣớng dẫn, tổ chức của giáo viên, học sinh đƣợc định hƣớng hoạt động nhận thức trƣớc hết là nắm vững, chính xác kiến thức cơ bản đang học.
Vì vậy, “khả năng định hướng hoạt động của học sinh là điều kiện tiên quyết của sự phát triển tính tích cực sáng tạo của học sinh” [43; 228], từ đó góp phần nâng cao chất lƣợng dạy học. Qua trao đổi, thảo luận với bạn trong nhóm, vốn kiến thức về lịch sử của học sinh trở nên bền vững và sâu sắc, bởi vì các em tự tìm kiếm tri thức dƣới sự tổ chức hƣớng dẫn của giáo viên.