Giáo Trình Lí Luận Văn Học: Tác Phẩm Văn Học Đặc Sắc

Giáo trình Lý luận văn học phần tác phẩm văn học định dạng pptx. Tài liệu hữu ích cho sinh viên nghiên cứu, tìm hiểu lý luận, phân tích tác phẩm. Download miễn phí.

• Tác giả: Lê Tiến Dũng
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lí luận văn học
• Đề tài: Tác phẩm văn học
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2002
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TÁC PHẨM VĂN HỌC LÀ MỘT CHẾNH THỂ NGHỆ THUẬT ĐỘC ĐÁO
• 1.1. TÁC PHẨM VĂN HỌC LÀ CHẾNH THỂ TRUNG TÂM CỦA HOẠT ĐỘNG VĂN HỌC
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC CỦA TÁC PHẨM VĂN HỌC

Tóm tắt

I. Tác phẩm văn học Chỉnh thể trung tâm của hoạt động văn học

Phân đoạn này tập trung khẳng định vai trò trung tâm của tác phẩm văn học trong toàn bộ hoạt động văn học. Tác phẩm được xem là tế bào của đời sống văn học, là kết quả sáng tạo của nhà văn, đối tượng tiếp nhận của bạn đọc và nghiên cứu của giới phê bình. Nếu không có tác phẩm, các chỉnh thể văn học khác như nhà văn, bạn đọc, nghiên cứu văn học... đều mất đi ý nghĩa tồn tại. Tác phẩm là nơi hình tượng văn học, cảm xúc, suy nghĩ của nhà văn về con người và cuộc đời được hiện thực hóa, trở thành hữu hình, có thể tiếp nhận được.

Ví dụ, sách nêu rõ: "Tác phẩm văn học làm cho hình tượng văn học có hình hài, diện mạo, nó làm cho ý tưởng của nhà văn không chỉ là ý tưởng mà trở thành hiện thực tinh thần, từ đó có thể tiếp nhận được."

Không chỉ vậy, tác phẩm còn là thước đo giá trị của nhà văn, là yếu tố làm nên tên tuổi và vị trí của họ trong lịch sử văn học. Sự bất tử của tác phẩm cũng chính là sự bất tử của nhà văn. Sách đưa ra ví dụ về Nguyễn Du và Truyện Kiều để minh chứng cho luận điểm này. Cuối cùng, tác phẩm văn học cũng là yếu tố cấu thành nên các nền văn học và trào lưu văn học. Sự hưng thịnh hay suy tàn của một nền văn học gắn liền với sự ra đời và tồn tại của các tác phẩm văn học tiêu biểu.

II. Tác phẩm văn học là một chỉnh thể nghệ thuật độc đáo

Tiếp nối phần trước, phân đoạn này đi sâu vào phân tích tính chỉnh thể của tác phẩm văn học. Tác phẩm được xem như một cơ thể sống trọn vẹn, có quá trình tồn tại độc lập với tác giả và được tiếp nhận đa dạng bởi bạn đọc. Mỗi bạn đọc, mỗi thế hệ đều có thể “đọc” tác phẩm theo quan điểm riêng, khám phá ra những ý nghĩa mới mẻ mà không làm mất đi bản sắc của tác phẩm.

Sách nhấn mạnh: "Là con đẻ của nhà văn nhưng khi ra đời tác phẩm tồn tại độc lập với nhà văn. Nó có thể "chết" khi nhà văn còn sống. Nó có thể "sống", có thể trở thành bất tử cả khi nhà văn không còn nữa."

Tác phẩm văn học phản ánh cuộc sống nhưng không sao chép cuộc sống. Nó cho phép người đọc hình dung một phạm vi cuộc sống nào đó để liên hệ, suy ngẫm. Ví dụ về Truyện Kiều và bối cảnh xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII được đưa ra để làm rõ luận điểm này. Tính chỉnh thể của tác phẩm còn thể hiện ở cấu trúc nội tại. Tác phẩm chỉ thực sự tồn tại trong tính chỉnh thể. Nếu cắt rời các đơn vị ngôn từ, các yếu tố tác phẩm một cách riêng biệt thì không còn tác phẩm nữa. Các yếu tố phải kết hợp với nhau theo một quan hệ nhất định mới tạo thành tác phẩm hoàn chỉnh, bất kể dung lượng hay phạm vi phản ánh.

III. Cấu trúc chỉnh thể của tác phẩm

Phân đoạn này phân tích cấu trúc chỉnh thể của tác phẩm trên hai bình diện: quan hệ giữa yếu tố và chỉnh thể, và quan hệ giữa nội dung và hình thức. Sách chỉ ra rằng việc phân chia yếu tố tác phẩm thành “yếu tố nội dung” và “yếu tố hình thức” là tương đối, bởi không có nội dung nào tồn tại ngoài hình thức và ngược lại. Các yếu tố như nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ… đều có cả nội dung và hình thức của chúng.

Sách nêu: "Nếu quan niệm nội dung của tác phẩm là những gì được đề cập đến, còn hình thức là nội dung đó đã được thể hiện như thế nào thì các yếu tố của tác phẩm như nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ… đều có nội dung và hình thức của chúng."

Tác phẩm là một chỉnh thể được hình thành trên cơ sở liên kết các yếu tố theo những quan hệ nhất định. Sự liên kết này tạo ra nội dung và hình thức mới. Tuy mỗi tác phẩm là một chỉnh thể nghệ thuật độc đáo không lặp lại, nhưng các tác phẩm vẫn có những đặc điểm chung trong tổ chức. Sách đề xuất mô hình cấu trúc tác phẩm gồm các lớp: lớp ngôn từ (văn bản), lớp thế giới nghệ thuật (hình tượng), lớp kết cấu và lớp ý nghĩa (chỉnh thể/triết lý). Các lớp này tương ứng với trình độ tiếp nhận của người đọc và không tồn tại biệt lập.

IV. Nội dung và hình thức của tác phẩm văn học

Phân đoạn này tiếp tục làm rõ quan hệ giữa nội dung và hình thức trong tác phẩm văn học. Sách khẳng định không có nội dung nào tồn tại ngoài hình thức và ngược lại. Quan hệ giữa chúng là quan hệ thống nhất chứ không phải bao hàm. Mỗi yếu tố trong tác phẩm đều mang cả nội dung và hình thức, không tồn tại đơn thuần chỉ là nội dung hay hình thức.

Ví dụ: "Nhân vật là yếu tố thường được xem là yếu tố nội dung của tác phẩm. Nhưng nhân vật cũng là một hình thức khái quát nghệ thuật. Hình thức nhân vật truyện cổ tích khác với hình thức nhân vật văn học viết. Hình thức nhân vật văn học viết thời trung cổ khác với hình thức nhân vật văn học viết thời hiện đại."

Ngôn ngữ, thường được xem là hình thức, cũng có nội dung của nó. Ngôn ngữ không chỉ diễn đạt hình tượng mà còn tạo nên khái quát nghệ thuật, giọng điệu tác phẩm. Việc xem xét tác phẩm trên cả hai bình diện nội dung và hình thức giúp thấy được tính chỉnh thể trọn vẹn của nó. Sách trích dẫn Hoàng Ngọc Hiến để phân tích sâu hơn về vấn đề này, tuy nhiên nội dung trích dẫn chưa được đề cập đầy đủ trong đoạn văn cung cấp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LEÂ TIEÁN DUÕNG GIAÙO TRÌNH LÍ LUAÄN VAÊN HOÏC PHAÀN TAÙC PHAÅM VAÊN HOÏC NHAØ XUAÁT BAÛN ÑAÏI HOÏC QUOÁC GIA THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH 2002 Phaàn thöù nhaát : TAÙC PHAÅM VAÊN HOÏC - CHÆNH THEÅ TRUNG TAÂM CUÛA HOAÏT ÑOÄNG VAÊN HOÏC Chöông moät: TAÙC PHAÅM VAÊN HOÏC LAØ MOÄT CHÆNH THEÅ NGHEÄ THUAÄT ÑOÄC ÑAÙO I. TAÙC PHAÅM VAÊN HOÏC LAØ CHÆNH THEÅ TRUNG TAÂM CUÛA HOAÏT ÑOÄNG VAÊN HOÏC 1. Vaên hoïc cuõng nhö ngheä thuaät noùi chung toàn taïi thoâng qua taùc phaåm. Khoâng theå noùi ñeán ngheä thuaät hoäi hoïa, ngheä thuaät aâm nhaïc, ngheä thuaät saân khaáu neáu nhö khoâng coù nhöõng böùc tranh, nhöõng baûn nhaïc, nhöõng vôû dieãn.

Cuõng vaäy, khoâng theå noùi ñeán vaên hoïc neáu khoâng coù nhöõng baøi thô, nhöõng truyeän ngaén, nhöõng tieåu thuyeát. Taùc phaåm vaên hoïc laø teá baøo cuûa ñôøi soáng vaên hoïc. Noù khoâng chæ laø keát quaû saùng taïo cuûa nhaø vaên maø coøn laø ñoái töôïng tieáp nhaän cuûa baïn ñoïc, ñoái töôïng khaûo saùt cuûa nghieân cöùu vaên hoïc, ñoái töôïng phaân tích cuûa giaûng daïy vaên hoïc. So vôùi caùc chænh theå vaên hoïc khaùc thì chænh theå taùc phaåm laø chænh theå trung taâm.

Bôûi leõ khoâng coù noù thì caùc chænh theå khaùc maát heát yù nghóa, thaäm chí khoâng coù lí do toàn taïi. Vaên hoïc theå hieän cuoäc soáng baèng hình töôïng. Nhöng hình töôïng vaên hoïc maõi maõi chæ laø yù ñoà, chæ laø yù töôûng trong yù thöùc cuûa nhaø vaên neáu nhö khoâng coù taùc phaåm. Nhöõng caûm xuùc, nhöõng suy nghó cuûa nhaø vaên veà con ngöôøi, veà cuoäc ñôøi duø coù maõnh lieät, saâu saéc ñeán ñaâu cuõng trôû neân voâ nghóa neáu khoâng coù taùc phaåm.

Taùc phaåm vaên hoïc laøm cho hình töôïng vaên hoïc coù hình haøi, dieän maïo, noù laøm cho yù töôûng cuûa nhaø vaên khoâng chæ laø yù töôûng maø trôû thaønh hieän thöïc tinh thaàn, töø ñoù coù theå tieáp nhaän ñöôïc. Nhaø vaên laø ngöôøi saùng taïo ra taùc phaåm, nhöng ñeán löôït mình chính taùc phaåm laïi laø "chöùng minh thö" xaùc nhaän tö caùch nhaø vaên. Khoâng theå goïi moät ai ñoù laø nhaø vaên khi khoâng coù taùc phaåm. Nguyeãn Du baát töû laø vì Truyeän Kieàu cuûa oâng baát töû chöù khoâng phaûi ngöôïc laïi.

Neáu gaït Truyeän Kieàu vaø caùc saùng taùc khaùc cuûa Nguyeãn Du ra khoûi vaên nghieäp cuûa oâng thì Nguyeãn Du vôùi tö caùch laø moät thi haøo lôùn cuûa daân toäc cuõng khoâng coøn toàn taïi. Cuõng vaäy, laøm neân chaân dung vaên hoïc cuûa Nguyeãn Khuyeán khoâng phaûi 1 laø ôû nhöõng chöùc vuï "quan nhaø Nguyeãn" maø chính laø nhöõng baøi thô thaám noãi ñau theá söï, nhöõng baøi thô vieát khi "töïa goái oâm caàn" veà caûnh saéc noâng thoân Vieät Nam cuûa oâng. Hôn theá nöõa, taùc phaåm vaên hoïc cuõng ñònh vò caùc nhaø vaên trong lòch söû vaên hoïc. Caùc thöù vò trong vaên chöông khoâng theå caên cöù vaøo vò thöù ôû ngoaøi ñôøi maø phaûi caên cöù vaøo taùc phaåm.

Tuoåi thoï vaên hoïc cuûa nhaø vaên phuï thuoäc vaøo tuoåi thoï cuûa taùc phaåm. Taùc phaåm cuûa nhaø vaên baát töû thì teân tuoåi hoï cuõng baát töû vaø ngöôïc laïi. Bieát bao "vaên só" ñaõ bieán maát khoûi kyù öùc nhaân loaïi vì taùc phaåm cuûa hoï chöa ñuû löu daáu vôùi thôøi gian. Taùc phaåm vaên hoïc cuõng laø yeáu toá laøm neân neàn vaên hoïc hay traøo löu vaên hoïc.

Khoâng coù taùc phaåm thì khoâng coù traøo löu vaên hoïc hay neàn vaên hoïc. Söï höng thònh cuûa moät neàn vaên hoïc, söï thaêng traàm cuûa moät traøo löu vaên hoïc naøo ñoù ñeàu gaén vôùi söï höng thònh, söï thaêng traàm cuûa taùc phaåm. Thôøi ñaïi vaên hoïc Hi La röïc rôõ nhö vaäy bôûi vì ñoù laø thôøi ñaïi gaén vôùi bieát bao taùc phaåm baát huû nhö thaàn thoaïi, anh huøng ca, bi kòch. Chuùng ta cuõng khoâng theå goïi laø neàn vaên hoïc Vieät Nam neáu khoâng coù moät kho taøng phong phuù caùc taùc phaåm vaên hoïc, töø vaên hoïc daân gian ñeán vaên hoïc vieát, töø vaên hoïc coå caän ñeán vaên hoïc hieän ñaïi.

ÔÛ phía khaùc, vôùi nghieân cöùu, pheâ bình, tieáp nhaän giaûng daïy vaên hoïc, taùc phaåm vaên hoïc cuõng giöõ vai troø trung taâm. Haàu nhö caùc ñaëc tröng, caùc thuoäc tính, baûn chaát cuûa vaên hoïc ñeàu ñöôïc tìm thaáy ôû taùc phaåm. Caùc quy luaät chung cuûa vaên hoïc maø lí luaän vaên hoïc, lòch söû vaên hoïc, pheâ bình vaên hoïc ruùt ra ñeàu xuaát phaùt töø taùc phaåm. Cuõng töø taùc phaåm maø nghieân cöùu veà nhaø vaên, baïn ñoïc, veà söï taùc ñoäng cuûa vaên hoïc ñoái vôùi ñôøi soáng xaõ hoäi.

Cho neân coù theå noùi taùc phaåm vaên hoïc laø chænh theå trung taâm cuûa hoaït ñoäng vaên hoïc. Do vaäy vieäc tìm hieåu baûn chaát vaø caùc thuoäc tính cuûa taùc phaåm laø quan troïng vaø caàn thieát. Lí luaän vaên hoïc töø xöa ñeán nay ôû ta cuõng nhö treân theá giôùi ñaõ coù nhieàu quan nieäm khaùc nhau veà taùc phaåm. Loaïi quan nieäm thöù nhaát haïn ñònh saùng taùc coù tính hình töôïng nhö thô, truyeän, kòch, kí.

môùi laø taùc phaåm vaên hoïc. Theo quan nieäm naøy thì moät baøi thô, moät baøi ca. dao, moät truyeän ngaén, moät buùt kí, moät tieåu thuyeát. ñeàu laø taùc phaåm.

Coøn caùc saùng taïo ngoân töø khaùc khoâng phaûi taùc phaåm. Quan nieäm thöù hai xem taát caû nhöõng saùng taùc ngoân töø coù tính chaát thaåm myõ ñeàu laø taùc phaåm vaên hoïc. Theo quan nieäm naøy thì khoâng chæ coù taùc phaåm nhö thô, truyeän, kòch môùi laø vaên hoïc, maø ngay caùc taùc phaåm chính luaän, haønh chính, trieát hoïc neáu coù tính ngheä thuaät ñeàu laø taùc phaåm vaên hoïc. Vôùi quan nieäm naøy caùc loaïi taùc phaåm nhö Thieân ñoâ Chieáu cuûa Lí 2 Thaùi Toå, Thö duï Vöông Thoâng cuûa Nguyeãn Traõi, Lôøi keâu goïi toaøn quoác khaùng chieán cuûa Hoà Chí Minh.

ñeàu laø nhöõng taùc phaåm vaên hoïc. Baèng chöùng laø caùc taùc phaåm keå treân ñaõ ñöôïc hoaëc laø ñöa vaøo caùc tuyeån taäp vaên hoïc, hoaëc laø giaûng daïy trong chöông trình vaên hoïc ôû baäc phoå thoâng. ÔÛ quan nieäm thöù nhaát moïi ngöôøi deã daøng nhaát trí. ÔÛ quan nieäm thöù hai khoâng phaûi moïi yù kieán ñeàu thoáng nhaát.

Theo chuùng toâi, phaïm vi taùc phaåm vaên hoïc coù theå môû roäng, song khoâng phaûi laø voâ bôø beán. Roõ raøng laø moät soá taùc phaåm chính luaän coù tính ngheä thuaät cao cuõng coù theå ñöa vaøo phaïm truø taùc phaåm vaên hoïc. Cho neân trong vaên hoïc ñaõ töøng toàn taïi theå loaïi chính luaän ngheä thuaät (1). Vaán ñeà coøn laïi laø phaûi xaùc ñònh ñöôïc ôû möùc ñoä naøo laø chính luaän thuaàn tuùy, vaø ôû möùc ñoä naøo laø chính luaän ngheä thuaät.

Ngoaøi ra coøn coù caùc quan nieäm khaùc nhö xem taùc phaåm vaên hoïc laø "böùc tranh ñôøi soáng", laïi coù quan nieäm xem taùc phaåm nhö laø "söï bieåu hieän noäi taâm". Laïi coù quan nieäm xem taùc phaåm nhö laø moät "caáu truùc ngoân ngöõ" hay laø moät "thoâng ñieäp", moät "kieåu lôøi noùi" v. Caùc quan nieäm naøy ñeàu coù nhöõng khía caïnh hôïp lí cuûa noù. Theo chuùng toâi, tröôùc heát taùc phaåm vaên hoïc laø nhöõng saùng taïo ngheä thuaät baèng ngoân töø.

Taùc phaåm vaên hoïc coù theå laø moät baøi thô, moät truyeän ngaén, moät boä tieåu thuyeát hay moät buùt kí, moät phoùng söï, moät kòch baûn vaên hoïc. Taùc phaåm vaên hoïc coù theå daøi haøng ngaøn trang nhö moät boä tieåu thuyeát maø cuõng coù theå chæ moät vaøi caâu nhö moät baøi ca dao. Nhöng ñoù ñeàu laø nhöõng saùng taïo ngheä thuaät duø laø saùng taïo ngheä thuaät coù tính chaát taäp theå (trong vaên hoïc daân gian) hay saùng taïo ngheä thuaät coù tính chaát caù nhaân (nhö trong hoïc vieát). Saùng taïo ngheä thuaät naøy cuõng khaùc vôùi saùng taïo ngheä thuaät khaùc nhö hoäi hoïa, aâm nhaïc, ñieän aûnh.

ôû choã noù ñöôïc taïo ra baèng ngoân töø. Cho neân coù ngöôøi ñaõ goïi taùc phaåm vaên hoïc laø taùc phaåm ngheä thuaät ngoân töø, cuõng nhö ñaõ töøng goïi vaên hoïc laø ngheä thuaät ngoân töø. Töø xöa ñeán nay taùc phaåm vaên hoïc ñaõ toàn taïi döôùi nhieàu daïng khaùc nhau. Coå xöa nhaát taùc phaåm vaên hoïc toàn taïi döôùi daïng nguyeân hôïp gaén lieàn vôùi leã hoäi, dieãn xöôùng hay vôùi caùc loaïi hình ngheä thuaät khaùc nhö trong vaên hoïc daân gian.

Taùc phaåm vaên hoïc cuõng coù khi toàn taïi döôùi daïng pha taïp "vaên, trieát, söû baát phaân". Nhieàu taùc phaåm thuoäc loaïi naøy nhö caùc theå vaên haønh chính, hòch, caùo, chieáu, bieåu. ñaõ töøng ñöôïc xem laø nhöõng aùng vaên baát huû. Cuoái cuøng taùc phaåm vaên hoïc toàn taïi döôùi daïng ngheä thuaät ngoân töø thuaàn tuùy ôû thôøi kì phaùt trieån cao cuûa vaên hoïc.

3 Taùc phaåm vaên hoïc laø moät chænh theå ngheä thuaät ñoäc ñaùo. Xem taùc phaåm vaên hoïc laø moät chænh theå nghóa laø xem noù nhö moät cô theå soáng troïn veïn, coù quaù trình. Tính chænh theå cuûa taùc phaåm ñöôïc theå hieän roõ trong quan heä vôùi nhaø vaên, vôùi baïn ñoïc, vôùi hieän thöïc vaø trong caáu truùc noäi taïi cuûa noù. Laø con ñeû cuûa nhaø vaên nhöng khi ra ñôøi taùc phaåm toàn taïi ñoäc laäp vôùi nhaø vaên.

Noù coù theå "cheát" khi nhaø vaên coøn soáng. Noù coù theå "soáng", coù theå trôû thaønh baát töû caû khi nhaø vaên khoâng coøn nöõa. Ñeán vôùi baïn ñoïc taùc phaåm cuõng ñöôïc tieáp nhaän khaùc nhau. Caùc loaïi baïn ñoïc, caùc theá heä ñoäc giaû luoân luoân "ñoïc" noù theo quan nieäm cuûa mình, phaùt hieän ra nhöõng yù nghóa môùi meû, nhöng taùc phaåm khoâng maát baûn saéc, noù vaãn laø noù duø baïn ñoïc caét nghóa theo kieåu naøo ñi nöõa.

Taùc phaåm vaên hoïc cho pheùp ta hình dung moät phaïm vi cuoäc soáng naøo ñoù ñeå lieân heä, nhöng noù khoâng "sao cheùp" cuoäc soáng. Truyeän Kieàu ñöôïc xem laø vieát veà nhöõng naêm "Gia Tónh trieàu Minh" maø ngöôøi ñoïc laïi caûm nhaän ñöôïc khoâng khí cuûa xaõ hoäi Vieät Nam ôû theá kyû XVIII. Hôn theá nöõa, ngöôøi ta nhaän ra ñoù laø ñôøi soáng cuûa nhöõng thôøi maø soá phaän cuûa con ngöôøi bò vuøi daäp. Taùc phaåm coù "cuoäc soáng" rieâng cuûa noù.

Tính chænh theå cuûa taùc phaåm coøn theå hieän trong caáu truùc noäi taïi cuûa noù. Taùc phaåm chæ thöïc söï toàn taïi trong tính chænh theå. Neáu caét rôøi caùc ñôn vò ngoân töø, caùc yeáu toá taùc phaåm moät caùch rieâng bieät thì khoâng coøn taùc phaåm. Laø moät chænh theå ñöôïc taïo neân bôûi caùc yeáu toá, nhöng khoâng phaûi laø söï toång coäng caùc yeáu toá, maø caùc yeáu toá phaûi keát hôïp vôùi nhau theo moät quan heä naøo ñoù môùi thaønh taùc phaåm.

Noùi taùc phaåm laø moät chænh theå laø nhaèm xaùc ñònh tính hoaøn chænh cuûa noù veà maët caáu truùc chöù khoâng phaûi ôû dung löôïng cuõng nhö phaïm vi phaûn aùnh. Coù taùc phaåm haøng ngaøn trang maø cuõng coù taùc phaåm chæ moät vaøi caâu. Coù taùc phaåm traûi chieàu daøi, chieàu roäng ra phaïm vi moät vuøng ñaát, moät ñaát nöôùc, moät thôøi ñaïi, nhöng cuõng coù taùc phaåm chæ keå veà moät phaïm vi nhoû beù, thaäm chí chæ moät noãi nieàm, moät suy tö.