CHƯƠNG 1: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN TÔ HOÀI TRƯỚC NĂM 1945 1. Một số quan điểm của Tô Hoài về sáng tác có liên quan đến nghệ thuật xây dựng nhân vật 1. Quan điểm của Tô Hoài về sáng tác văn chương Nhà văn Tô Hoài sinh năm 1920, tên thật là Nguyễn Sen. Ngoài tên thật khi viết báo, ông còn dùng những bút danh khác như: Mắt biển, Mai Trang, Duy Phương.
Quê nội ông ở thị trấn Kim Bài huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây nhưng nhà văn lại sinh ra và lớn lên và rất gắn bó với quê ngoại ở làng Nghĩa Đô, phủ Hoài Đức tỉnh Hà Đông Cũ (nay là phường Nghĩa Đô quận Cầu Giấy, Hà Nội). Cái tên Tô Hoài đã trở nên gần gũi với bạn đọc suốt 70 năm qua, 70 năm viết trong một đời người. Giai đoạn trước 1945, truyện ngắn của ông in đậm cảm quan nghệ thuật và giọng điệu riêng của ông – một cây bút sung sức, đứng bên cạnh Nam Cao, làm nên dấu ấn đặc trưng cho trào lưu văn học hiện thực Việt nam những năm tiền Cách mạng. Nếu Hoài Thanh, đại diện cho phái Nghệ thuật vị nghệ thuật cho rằng văn chương là thứ vật quý trong chân tướng lộng lẫy, là sự kết tinh, sự thăng hoa của tâm hồn nghệ sĩ trước cái đẹp vĩnh cửu của thiên nhiên và nỗi buồn vui muôn thuở của kiếp người thì Hải Triều, nhà văn đại diện cho phái Nghệ thuật vị nhân sinh lại quan niệm văn chương không chỉ cốt viết cho đẹp, cho khéo lời, văn chương du dương mà phải cảm cái cảnh đau đớn của những hạng người vì cái sống vô cùng khốn khổ.
Bản chất của văn chương là sự sáng tạo, bởi văn chương không chấp nhận sự rập khuôn dễ dãi. Nếu nhà văn không tìm tòi, không sáng tạo thì không có văn chương. Tư tưởng này cũng đã được Nam Cao bày tỏ qua phát ngôn của nhân vật Hộ: “Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho. Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu tìm tòi, khơi những gì chưa ai khơi và sáng tạo những gì chưa ai có” [35, tr35].
Với Tô Hoài, là người có sở trường viết truyện ngắn, ông đã có những quan điểm rõ ràng nhất quán về thể loại này trong suốt cuộc đời hoạt động văn chương của mình: Nhà văn tâm sự: “Mình không được 8 học như Huy Cận, Xuân Diệu nên ít chịu ảnh hưởng Tây học và không biết nhiều về sự hình thành các khuynh hướng văn học. Chỉ là tự nhiên, mình thích viết về cuộc đời thực” [10, tr 28]. Tô Hoài là nhà văn có sức viết dẻo dai, sung sức. Năm 1945 ông viết như chạy thi được năm truyện dài, truyện vừa, ba tập truyện ngắn, còn truyện thiếu nhi như Dế Mèn thì mấy chục truyện, cái in, cái chưa in, vương vãi lung tung đến nỗi "không nhớ hết".
Cũng chẳng có gì lạ. Viết để kiếm miếng sống lúc ấy tất phải cuốc khỏe như vậy đấy. Quan niệm văn chương phải bắt nguồn từ cuộc sống đã chi phối toàn bộ các sáng tác của Tô Hoài. Ông quan niệm chỉ viết về những điều mà ông nhìn thấy ở quanh mình, ở chính mình, viết những sự thực xảy ra trong nhà, trong làng quanh mình.
Bởi vì văn học là tấm gương phản ảnh hiện thực cuộc sống với đối tượng trung tâm là con người qua lăng kính chủ quan của người nghệ sĩ. Trước Cách mạng, trong sáng tác nhà văn có quan niệm viết về cái tốt đẹp, khẳng định cái thiện trong cuộc sống, bày tỏ mong muốn một cuộc sống hạnh phúc, bình yên trong xã hội, một cuộc sống tốt đẹp mang tính không tưởng. Truyện của Tô Hoài ở giai đoạn này in đậm cảm quan nghệ thuật và giọng điệu riêng của ông – một cây bút sung sức đứng bên Nam Cao, làm nên dấu ấn đặc trưng cho trào lưu văn học hiện thực Việt Nam những năm tiền Cách mạng. Tô Hoài còn tâm sự: “Chưa bao giờ tôi bắt chước theo truyện của Khái Hưng, mặc dầu tôi thích đọc những truyện ấy.
Bởi lẽ giản dị: viết truyện viển vông giang hồ kỳ hiệp, ai cũng có thể tưởng tượng, nhưng viết cái giống thật thì nhân vật trong truyện của các ông nhà giàu con quan có đồn điền như thế, tôi không viết những kiểu người ấy, không bắt chước được” [11, tr 218]. Lời thổ lộ chân tình ấy của Tô Hoài đã bộc lộ rất rõ quan niệm của ông về văn chương. Tô Hoài không thi vị hoá đời sống, không viết về những đôi lứa “lá ngọc cành vàng”. Tô Hoài chỉ viết những điều mà ông nhìn thấy ở quanh mình, ở chính mình: “Đời sống xã hội quanh tôi, tư tưởng và hoàn cảnh của chính tôi đã vào cả những sáng tác của tôi, ý nghĩ tự nhiên của tôi bấy giờ là viết những sự thực xảy ra trong nhà, trong làng quanh mình” [14, tr 219].
Tô Hoài sống gần gũi quen thuộc với những người bình dân, những con người lam lũ, nghèo khổ, nhếch nhác. Nhà văn từng bộc bạch: “Đời không 9 suông nhạt của mảnh cổ tích nhăng cuội, ở những chuyện trai gái thông thường đem bôi nhèm trên giấy. Tôi có thể viết vô vàn truyện mơ mộng hoa lá. Mà tôi viết không được.
Xưa nay, tôi chỉ quen với những gì vụn vặt, nhem nhọ” [14, tr 118]. Trước cuộc sống hiện thực muôn màu muôn vẻ, nhà văn đặc biệt quan tâm và có niềm say mê mãnh liệt với con người và cuộc sống đời thường - đó là cuộc sống sinh hoạt, quan hệ thế sự, là những sinh hoạt phong tục, tập quán trong cuộc sống bình thường của lớp người lao động bình dân và lớp dân nghèo thành thị. Trước 1945, trong sách Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan, Tô Hoài được xếp vào nhóm các tác gia tả chân. Là người đỡ đầu cho Tô Hoài vào nghề văn, Vũ Ngọc Phan nhận thấy rõ những đặc sắc, những điểm mạnh - yếu trong văn Tô Hoài.
Ông cho thấy cùng với năng lực miêu tả thế giới loài vật, Tô Hoài còn là “nhà văn có biệt tài viết về những cảnh nghèo nàn của dân quê”. Nhà phê bình cũng đã sớm phát hiện giọng điệu “trào lộng và khinh bạc” ở Tô Hoài. Nhìn chung với 70 năm viết, dẫu trong sôi nổi hoặc trầm lắng của dư luận, Tô Hoài vẫn luôn là người cùng thời và cùng đồng hành với bạn đọc. Quan điểm của Tô Hoài về nghệ thuật Trong Sổ tay viết truyện ngắn, Tô Hoài đã từng bày tỏ niềm say mê của mình với truyện ngắn: “Tôi thích truyện ngắn, bao giờ cũng tìm đọc truyện ngắn bởi nó là thể loại có tính chiến đấu mạnh mẽ” vì tôi quan niệm truyện ngắn là “cưa lấy một khúc đời sống” nhưng không thể vì ngắn gọn mà làm mất đi “chất khoẻ khoắn của đời sống” [13, tr 8].
Ông đã hiểu được hiểu được tính hiệu quả của truyện ngắn. Theo nhà văn, với truyện ngắn, người viết phải biết tận dụng từng chữ, lo săn sóc từng chữ. Truyện ngắn là nơi nhà văn có thể thử tìm phong cách cho mình. Tô Hoài đã từng trăn trở về “truyện ngắn hay nhất, làm thế nào để viết ngắn rút ngắn, rút ngắn nữa.
Cho chặt, cho chắc, cho tinh tế” [12, tr 100]. Và tác phẩm ấy phải chứa đựng những suy nghĩ của người viết về cuộc đời: “Cái truyện ngắn hay nhất bao giờ cũng là truyện sẽ viết. Người viết thấy ra cái khó ấy, cái đau khổ ấy, niềm hy vọng không cùng ấy trong lúc cầm bút” [12, tr 101]. Như với các thể loại khác, Tô Hoài khẳng định người viết truyện ngắn cũng phải để 10 lại cho bạn đọc một dư âm nào đó trong lòng, tránh lối viết nhạt nhẽo: “Chúng mình làm nghề viết, thành nghề viết rồi, có thể viết cái gì viết cũng có thể được in, ít nhất thì cũng tàm tạm sạch nước cản.
Nhưng, anh cứ tưởng tượng xem, một sáng tác ra đời, bạn đọc xong rồi, dư luận im lặng. Nghe như hòn gạch ném xuống giếng, sau tiếng rơi bõm vào lòng giếng, là cái im lặng mênh mông. Đối với người cầm bút không có gì ghê rợn hơn, thất vọng hơn gặp phải cảnh như thế” [14, tr 65]. Quan niệm của Tô Hoài cũng giống với các nhà viết truyện ngắn khác.
Song Tô Hoài nhấn mạnh hơn yếu tố ngắn gọn. Đồng thời, ông khẳng định một tác phẩm truyện ngắn có giá trị phải phản ánh hiện thực cuộc sống và sự sáng tạo, hoài bão của nhà văn. Như vậy, theo nhà văn Tô Hoài truyện ngắn trước hết phải súc tích. Người viết không được kể dài dòng.
Các chi tiết hết sức tinh lọc, gây ám ảnh với người đọc, tạo nên ấn tượng mạnh mẽ và những liên tưởng. Dung lượng và cốt truyện tập trung một vài biến cố, trong một khoảng thời gian nhất định. Nhân vật thường đựơc làm sáng tỏ thể hiện một trạng thái tâm thế con người thời đại. Chi tiết đóng vai trò quan trọng mang tính biểu tượng.
Truyện ngắn của ông có khả năng miêu tả sinh động cuộc sống và những vui buồn và khát vọng của con người. Nhân vật và các kiểu nhân vật trong truyện ngắn Tô Hoài trước năm 1945 1. Cách hiểu về nhân vật Có thể nói rằng, nhân vật chính là linh hồn của tác phẩm, là con đẻ tinh thần của nhà văn. Thông qua thế giới hình tượng trong tác phẩm, nhà văn bộc lộ cảm quan của mình trước cuộc sống, gửi gắm vào nhân vật những tư tưởng mơ ước khát vọng hay những tâm sự thầm kín của mình.
Nhân vật cũng là nơi để nhà văn thể hiện quan điểm nghệ thuật và lí tưởng thẩm mĩ của chính bản thân mình về con người. Bản thân Tô Hoài cũng cho rằng: “Nhân vật là nơi duy nhất, tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong một sáng tác” [10, tr 45]. Mỗi một nhà văn tuỳ theo cảm quan hiện thực đời sống, tuỳ theo quan niệm của mình mà có những kiểu nhân vật riêng. 11 Nhân vật văn học là con người được nhà văn miêu tả trong tác phẩm bằng phương tiện văn học.
Những con người này có thể được miêu tả kỹ hay sơ lược, sinh động hay không rõ nét, xuất hiện một hay nhiều lần, thường xuyên hay từng lúc, giữ vai trò quan trọng nhiều, ít hoặc không ảnh hưởng nhiều lắm đối với tác phẩm. Nhân vật văn học có thể là con người có tên (như Tấm Cám, Thúy Vân, Thúy Kiều, Từ Hải, Kim Trọng.), có thể là những người không có tên (như thằng bán tơ, viên quan, mụ quản gia.) hay có thể là một đại từ nhân xưng nào đó (như một số nhân vật xưng tôi trong các truyện ngắn, tiểu thuyết hiện đại, như mình- ta trong ca dao.