Luận án tiến sĩ: So sánh truyền kỳ Việt Nam và Trung Hoa thời trung đại từ góc nhìn huyền thoại

Khám phá luận án tiến sĩ về truyền kỳ Việt Nam thời trung đại qua lăng kính huyền thoại, so sánh với truyền kỳ Trung Hoa cùng thời.

• Tác giả: Hoàng Thị Thùy Dương
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Phan Cẩm Vân
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Và Văn Hóa Việt Nam
• Đề tài: So Sánh Truyền Kỳ Việt Nam Và Trung Hoa Thời Trung Đại Qua Lăng Kính Huyền Thoại
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRUYỀN KÌ VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI VÀ HƯỚNG TIẾP CẬN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu truyền kì Việt Nam thời trung đại
• 1.1.2. Nghiên cứu truyền kì Việt Nam thời trung đại từ góc độ thể loại
• 1.1.3. Nghiên cứu truyền kì Việt Nam thời trung đại từ góc độ tác phẩm
• 1.1.4. Nghiên cứu truyền kì Việt Nam thời trung đại từ góc độ so sánh
• 1.1.5. Nghiên cứu truyền kì Việt Nam thời trung đại từ góc độ văn hóa dân gian
• 1.1.6. Hướng tiếp cận của đề tài
• 1.1.6.1. Lí thuyết cấu trúc
• 1.1.6.2. Lí thuyết nhân học
• 1.1.6.3. Lí thuyết phân tâm học
• 1.1.6.4. Lí thuyết thi pháp học
• 3. CHƯƠNG 3: TRUYỀN KÌ VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI – NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN TƯ DUY HUYỀN THOẠI (ĐỐI CHIẾU VỚI TRUYỀN KÌ TRUNG HOA THỜI TRUNG ĐẠI)
• 3.1. Thần thánh hóa các nhân vật của dân gian
• 3.1.1. Nhân vật lịch sử
• 3.1.2. Nhân vật tôn giáo
• 3.1.3. Tái sinh các cổ mẫu
• 3.1.3.1. Cổ mẫu thần
• 3.1.3.2. Cổ mẫu yêu ma
• 3.1.3.3. Cổ mẫu nước
• 3.1.3.4. Cổ mẫu đêm
• 3.2. TRUYỀN KÌ VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI – NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN HUYỀN THOẠI (ĐỐI CHIẾU VỚI TRUYỀN KÌ TRUNG HOA THỜI TRUNG ĐẠI)
• 3.2.1. Mô típ huyền thoại trong truyền kì Việt Nam thời trung đại
• 3.2.1.1. Mô típ hiển linh
• 3.2.1.2. Mô típ biến hình
• 3.2.1.3. Mô típ chinh phục cái chết
• 3.2.1.4. Mô típ kết duyên kì lạ
• 3.2.2. Không gian huyền thoại trong truyền kì Việt Nam thời trung đại
• 3.2.2.1. Không gian đồng hiện thực giới và hư giới
• 3.2.2.2. Không gian đồng hiện trung tâm thần thiêng và ngoại vi thế tục
• 3.2.3. Thời gian huyền thoại trong truyền kì Việt Nam thời trung đại
• 3.2.3.1. Thời gian đồng hiện đồng đại
• 3.2.3.2. Thời gian đồng hiện lịch đại
• DANH MỤC BÀI BÁO, CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu truyền kỳ Việt Nam thời trung đại

Nghiên cứu về truyền kỳ Việt Nam thời trung đại đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Các tác phẩm tiêu biểu như Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, Thánh Tông di thảo của Lê Thánh Tông, và Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm đã được phân tích từ nhiều góc độ khác nhau. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng truyền kỳ không chỉ là một thể loại văn học mà còn là một xu hướng phát triển trong văn học tự sự Việt Nam. Sự kết hợp giữa yếu tố hiện thực và hư cấu trong truyền kỳ đã tạo nên những tác phẩm độc đáo, phản ánh sâu sắc tâm tư và tình cảm của con người trong xã hội thời trung đại. Việc nghiên cứu truyền kỳ từ góc độ thể loại giúp làm rõ hơn những đặc điểm nghệ thuật và nội dung của thể loại này, đồng thời khẳng định vị trí của nó trong văn học Việt Nam.

1.1. Nghiên cứu truyền kỳ từ góc độ thể loại

Nhiều nhà nghiên cứu đã phân loại truyền kỳ thành các thể loại khác nhau, từ đó xác định được những đặc điểm riêng biệt của nó. Theo Trần Đình Sử, truyền kỳ là một phần của kho tàng truyện chữ Hán, mang trong mình những yếu tố kì ảo và nghệ thuật tự sự độc đáo. Các tác phẩm như Truyền kỳ mạn lục không chỉ đơn thuần là những câu chuyện mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa sâu sắc, phản ánh tư tưởng và tâm hồn của người Việt. Việc phân tích thể loại giúp làm nổi bật sự giao thoa giữa văn hóa dân gian và văn học viết, đồng thời khẳng định sự phát triển của truyền kỳ trong bối cảnh văn học trung đại.

II. Huyền thoại và sự thể hiện huyền thoại trong văn học Việt Nam

Huyền thoại đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển truyền kỳ Việt Nam. Tư duy huyền thoại không chỉ thể hiện qua nội dung mà còn qua nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật. Các nhân vật trong truyền kỳ thường được thần thánh hóa, mang trong mình những đặc điểm siêu nhiên, phản ánh niềm tin và giá trị văn hóa của người Việt. Sự thể hiện huyền thoại trong văn học Việt Nam không chỉ là sự kế thừa từ văn hóa dân gian mà còn là sự sáng tạo độc đáo của các tác giả. Qua đó, truyền kỳ trở thành cầu nối giữa hiện thực và hư cấu, giữa cái thiêng liêng và cái trần tục, tạo nên một không gian văn hóa phong phú và đa dạng.

2.1. Tư duy huyền thoại trong văn học

Tư duy huyền thoại trong văn học Việt Nam thể hiện qua việc sử dụng các mô típ huyền thoại như mô típ hiển linh, mô típ biến hình và mô típ chinh phục cái chết. Những mô típ này không chỉ làm phong phú thêm nội dung của truyền kỳ mà còn tạo ra những hình ảnh sống động, hấp dẫn người đọc. Sự kết hợp giữa yếu tố huyền thoại và hiện thực trong truyền kỳ giúp phản ánh sâu sắc tâm tư, tình cảm và niềm tin của con người trong xã hội thời trung đại. Điều này cho thấy sức sống bền bỉ của huyền thoại trong văn học, đồng thời khẳng định giá trị văn hóa của truyền kỳ trong bối cảnh văn học Việt Nam.

III. Truyền kỳ Việt Nam thời trung đại nhìn từ phương diện nghệ thuật biểu hiện huyền thoại

Nghệ thuật biểu hiện huyền thoại trong truyền kỳ Việt Nam thời trung đại được thể hiện qua không gian và thời gian huyền thoại. Không gian huyền thoại thường là sự kết hợp giữa hiện thực và hư cấu, tạo ra một bối cảnh độc đáo cho các câu chuyện. Thời gian huyền thoại không chỉ là thời gian lịch sử mà còn là thời gian đồng hiện, nơi mà các yếu tố huyền thoại và hiện thực giao thoa. Điều này giúp tạo ra một không gian nghệ thuật phong phú, nơi mà các nhân vật có thể tương tác với các yếu tố siêu nhiên, từ đó làm nổi bật giá trị văn hóa và tinh thần của người Việt trong thời kỳ trung đại.

3.1. Không gian và thời gian huyền thoại

Không gian huyền thoại trong truyền kỳ Việt Nam thường được xây dựng với những hình ảnh sống động, phản ánh sự giao thoa giữa thế giới thực và thế giới huyền bí. Thời gian huyền thoại không chỉ đơn thuần là thời gian lịch sử mà còn là thời gian của những câu chuyện, nơi mà các nhân vật có thể vượt qua ranh giới của cái chết và sự sống. Sự kết hợp này tạo nên một không gian nghệ thuật độc đáo, giúp người đọc cảm nhận được chiều sâu của văn hóa và tâm linh trong truyền kỳ Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Truyền kì Việt Nam thời trung đại từ góc nhìn huyền thoại (đối chiếu với truyền kì Trung Hoa thời trung đại)" do nghiên cứu sinh Hoàng Thị Thùy Dương thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh (năm 2021), chuyên ngành Văn học Việt Nam (mã số: 62 22 01 21), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đinh Phan Cẩm Vân.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong thế kỷ XX, huyền thoại học phát triển với nhiều hệ thống lý thuyết (triết học, nhân học, cấu trúc, phân tâm học, biểu trưng...) được ứng dụng vào việc soi chiếu tác phẩm văn học. Việc tiếp cận tác phẩm từ góc nhìn huyền thoại cho phép xác định hình thái, chức năng gốc của các yếu tố huyền thoại trong văn hóa nguyên thủy, đồng thời phân tích sự chuyển hóa của chúng khi thâm nhập vào văn bản văn học.

Truyện truyền kì là thể loại tự sự bằng chữ Hán tiêu biểu của văn học Việt Nam thời trung đại, kết hợp giữa việc ghi chép hiện thực và thủ pháp hư cấu kì ảo nhằm phản ánh xã hội và tâm tư con người. Trước đây, các tác phẩm truyền kì Việt Nam chủ yếu được khảo sát riêng lẻ dưới góc độ xã hội học, thi pháp học, văn hóa dân gian hoặc so sánh tác phẩm đơn lẻ. Tuy nhiên, việc nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện toàn bộ thể loại truyền kì Việt Nam thời trung đại dưới góc nhìn huyền thoại học, có đối chiếu với truyền kì Trung Hoa, vẫn là một khoảng trống nghiên cứu cần được giải quyết.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu sự hiện diện, nguồn gốc và ý nghĩa của các yếu tố huyền thoại trong truyền kì Việt Nam thời trung đại. Luận án đối chiếu các yếu tố huyền thoại trong truyền kì với thần thoại nhằm xác định sự kế thừa và biến đổi theo dụng ý nghệ thuật của tác giả; đồng thời đối chiếu truyền kì Việt Nam với truyền kì Trung Hoa nhằm làm rõ sự tương đồng, khác biệt, tính giao thoa văn hóa và bản sắc riêng của mỗi nền văn học.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Khảo sát tổng quan tình hình nghiên cứu truyền kì Việt Nam thời trung đại và xác định các hướng tiếp cận lý thuyết của đề tài.
2. Phân tích các đặc điểm chủ yếu của huyền thoại và sự thể hiện huyền thoại trong tiến trình văn học Việt Nam.
3. Phân tích truyền kì Việt Nam thời trung đại từ phương diện tư duy huyền thoại và phương diện nghệ thuật biểu hiện huyền thoại (trong sự đối chiếu với truyền kì Trung Hoa thời trung đại).

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Các yếu tố huyền thoại xuất hiện trong hệ thống tác phẩm truyền kì của Việt Nam và Trung Hoa thời trung đại.

Phạm vi ngữ liệu khảo sát:

• Ngữ liệu truyền kì Việt Nam: Khảo sát chính từ bộ Tổng tập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam (Tập 1 và Tập 2, Trần Nghĩa chủ biên, NXB Thế giới, 1997), bao gồm các tập truyện: Thánh Tông di thảo (tương truyền của Lê Thánh Tông), Truyền kì mạn lục (Nguyễn Dữ), Truyền kì tân phả (Đoàn Thị Điểm), Tân truyền kì lục (Phạm Quý Thích), Truyện kí trích lục (Khuyết danh), Vân nang tiểu sử (Phạm Đình Dục), Lan Trì kiến văn lục (Vũ Trinh). Bộ tuyển tập Truyện truyền kỳ Việt Nam (Nguyễn Huệ Chi chủ biên, NXB Giáo dục, 1999) gồm các tập đã xuất bản được sử dụng làm tài liệu đối chiếu, tham khảo.
• Ngữ liệu truyền kì Trung Hoa: Khảo sát các tác phẩm tiêu biểu qua các thời kỳ gồm Đường đại truyền kì (Phùng Quý Sơn biên soạn, NXB Đồng Nai, 1995), Tiễn đăng tân thoại của Cù Hựu thời Minh (in chung trong Tiễn đăng tân thoại, Truyền kì mạn lục, NXB Văn học, 1999), và Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh thời Thanh (bản dịch của Tản Đà, Đào Trinh Nhất, Nguyễn Văn Huyền, NXB Văn học, 2008).

Khu vực	Văn bản khảo sát chính	Tác giả / Người biên soạn	Niên đại / Thời kỳ
Việt Nam	Thánh Tông di thảo	Khuyết danh (Lê Thánh Tông ?)	Thế kỷ XV
	Truyền kì mạn lục	Nguyễn Dữ	Thế kỷ XVI
	Truyền kì tân phả	Đoàn Thị Điểm	Thế kỷ XVIII
	Tân truyền kì lục	Phạm Quý Thích	Thế kỷ XVIII - XIX
	Vân nang tiểu sử	Phạm Đình Dục	Thế kỷ XVIII - XIX
	Truyện kí trích lục	Khuyết danh	Thời trung đại
	Lan Trì kiến văn lục	Vũ Trinh	Thế kỷ XVIII - XIX
Trung Hoa	Đường đại truyền kì	Nhiều tác giả (Phùng Quý Sơn soạn)	Thời Đường (617 – 907)
	Tiễn đăng tân thoại	Cù Hựu	Thời Minh
	Liêu trai chí dị	Bồ Tùng Linh	Thời Thanh

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả luận án đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu về truyền kì Việt Nam thời trung đại theo 4 hướng tiếp cận chính:

1. Nghiên cứu truyền kì từ góc độ thể loại

Các nhà nghiên cứu đã xác định tên gọi, đặc trưng và tiến trình lịch sử của truyền kì:

• Xác định thể loại và danh xưng: Trần Đình Sử (Thi pháp văn học trung đại, 2005) xếp truyền kì vào loại hình truyện chữ Hán. Biện Minh Điền (Loại hình văn học trung đại Việt Nam) coi truyền kì vừa là thể loại vừa là một xu hướng sáng tác. Nguyễn Huệ Chi (Truyện truyền kì Việt Nam, 1999) xác định truyền kì là văn xuôi nghệ thuật có sự tham gia của yếu tố kì ảo cùng văn biền ngẫu, thơ ca. Nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (Từ điển thuật ngữ văn học, 2011) giải thích khái niệm tiểu thuyết truyền kì có nguồn gốc từ thời Đường. Đinh Phan Cẩm Vân (Tiếp cận thể loại văn học cổ Trung Quốc, 2011) phân tích nguồn gốc truyền kì từ chí quái và sự phát triển gắn với tầng lớp thị dân thời Đường. Trần Nghĩa (Tổng tập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam, 1997) phân loại tiểu thuyết chữ Hán thành 7 nhóm, nhấn mạnh tính chất sáng tác hư cấu chủ động của truyền kì. Trần Ích Nguyên, Nguyễn Phúc An, Vũ Ngọc Khánh, Nguyễn Quang Ân cũng đưa ra các danh mục và phân loại tiểu thuyết truyền kì.
• Góc độ truyện ngắn và truyện kì ảo: Nguyễn Đăng Na (Con đường giải mã văn học trung đại Việt Nam, 2006), Đinh Thị Khang, Trần Nho Thìn (Văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa, 2008), Bùi Việt Thắng, Bùi Duy Tân xem xét truyền kì trong hệ thống truyện ngắn trung đại. Nguyễn Văn Dân (1984) dùng thuật ngữ "văn xuôi huyễn tưởng", Lâm Giang và Nguyễn Văn Tuân dùng thuật ngữ "truyện ký", Vũ Thanh dùng khái niệm "truyện kì ảo thời trung đại", S. Nekliudov (2007) phân tích tính chất kì diệu huyền bí của thể loại. Đỗ Thị Mỹ Phương (2011) phân tích cấu trúc cốt truyện và nhân vật truyền kì.
• Tiến trình phát triển: Nguyễn Đăng Na (2007) chia tiến trình văn xuôi tự sự thành 3 giai đoạn: Thế kỷ X - XIV (chuẩn bị qua văn học chức năng và dân gian), Thế kỷ XV - XVI (phát triển đỉnh cao với Truyền kì mạn lục, Thánh Tông di thảo), Thế kỷ XVIII - XIX (tăng tính hiện thực, suy giảm yếu tố kì ảo). Nhận định này cũng tương đồng với các nghiên cứu của Đinh Thị Khang, Nguyễn Phúc An, Lê Trí Viễn (2002), Phan Cự Đệ (2006), Nguyễn Nam (2002), B. Riftin (2012).

2. Nghiên cứu truyền kì từ góc độ tác phẩm

Tập trung chủ yếu vào hai tác phẩm tiêu biểu:

• Truyền kì mạn lục: Được nghiên cứu toàn diện về tư tưởng hiện thực, giá trị nhân đạo, tư tưởng ẩn dật và hình thức nghệ thuật qua các công trình của Lê Trí Viễn, Nguyễn Phạm Hùng (1987, 2006), Đinh Thị Khang, Lê Văn Tấn (2019), Nguyễn Đăng Na (2006), Nguyễn Kim Châu (2013), Nguyễn Nam (2000, 2002), Nguyễn Quang Hồng (2003), Vũ Tố Hảo (1978), Đinh Văn Minh (1996), Kawamoto Kurive (1996), Phạm Văn Hưng (2012).
• Thánh Tông di thảo: Được đánh giá về giá trị trữ tình, sự giải phóng tư tưởng và thi pháp truyện hư cấu qua nghiên cứu của Nguyễn Đổng Chi, Bùi Duy Tân, Vũ Thanh, Phạm Ngọc Lan, Lê Nhật Ký, N. Nikulin, Trần Thị Băng Thanh (1999), Trần Bá Chí (2006), Nguyễn Nam (1996).
• Các tác phẩm khác: Truyền kì tân phả (Trần Thị Băng Thanh, 2010), Nam thiên trân dị tập (Trần Nghĩa, 1996), Vân nang tiểu sử (Nguyễn Kim Oanh, 1997), Lan Trì kiến văn lục (Nguyễn Cẩm Thúy, 1983), Tang thương ngẫu lục (Trần Đình Việt, 1994).

3. Nghiên cứu truyền kì từ góc độ so sánh

• So sánh truyền kì với truyện sử (Trần Đình Sử, 2005) hoặc so sánh các tác phẩm truyền kì Việt Nam với nhau (như so sánh Truyền kì tân phả với Truyền kì mạn lục, Nam Ông mộng lục với Đại Việt sử kí toàn thư của Nguyễn Hữu Sơn).
• So sánh truyền kì Việt Nam và Trung Hoa: Nổi bật là so sánh giữa Truyền kì mạn lục và Tiễn đăng tân thoại của Hà Thiện Hán, Trần Ích Nguyên (2000), Đinh Phan Cẩm Vân (2005, 2011), Nguyễn Xuân Hòa, Nhan Bảo (1998), Phạm Tú Châu (1987, 1999), Đinh Thị Khang (2016).
• So sánh trong khu vực Đông Á: So sánh truyền kì Việt Nam với Kim Ngao tân thoại (Triều Tiên) và Vũ nguyệt vật ngữ, Ngự già tỳ tử (Nhật Bản) qua công trình của Đoàn Lê Giang (2010), Kim Kihyun (2014), Kim Seona (1995), Phan Nguyễn Phước Tiên (2012), B. Riftin (2006), Jeon Kye Kyung (2004, 2006), Lưu Thị Hồng Việt (2012), Hà Thanh Vân.

4. Nghiên cứu truyền kì từ góc độ văn hóa dân gian

Nhiều học giả truy tìm nguồn gốc tín ngưỡng, Folklore và yếu tố kì ảo trong truyền kì: Đinh Thị Khang, Vũ Thanh, Trần Nghĩa (1997, 1999), Lê Đắc Tường (2019), Nguyễn Hữu Sơn (2010), Lê Dương Khắc Minh (2016), Trần Thị An (2003), Nguyễn Ngọc Hiệp (2005), Lê Thu Yến (2014), Bùi Thanh Truyền (2011), Nguyễn Thị Mai Liên (2014), Nguyễn Thị Kim Ngân (2017), Lê Thị Hồng Nhạn (2011).

Khoảng trống luận án giải quyết: Dù các nghiên cứu đi trước đã đề cập đến yếu tố kì ảo hoặc văn hóa dân gian, nhưng chưa có công trình nào triển khai phân tích một cách bao quát và có hệ thống toàn bộ diện mạo truyền kì Việt Nam trung đại bằng khung lý thuyết phê bình huyền thoại học, kết hợp đối chiếu cấu trúc với truyền kì Trung Hoa.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Luận án vận dụng tích hợp các lý thuyết thuộc huyền thoại học hiện đại:

1. Lý thuyết cấu trúc: Tiếp thu quan điểm của Claude Lévi-Strauss về tư duy huyền thoại dựa trên các cặp đối lập nhị phân và việc thiết lập yếu tố trung gian hòa giải (như nước, nghi thức tang lễ, bệnh tật); mở rộng qua nghiên cứu của V. N. Toporov về việc gắn nhãn giá trị (sống/chết, may/rủi, nóng/lạnh, cao/thấp, trời/đất, lửa/nước), E. Meletinsky (Thi pháp của huyền thoại, 2004), và Nguyễn Thị Kim Ngân (2017) về sự phân đôi không gian và phạm trù đạo đức.
2. Lý thuyết nhân học: Vận dụng công trình Văn hóa nguyên thủy (1871) của Edward Burnett Tylor với trọng tâm là thuyết vật linh (animism) – niềm tin vạn vật hữu linh, sự nhân cách hóa tự nhiên, quan niệm về bản chất của linh hồn và nguồn gốc của ma quỷ, bái vật giáo; kết hợp quan điểm của Ruth Benedict.
3. Lý thuyết phân tâm học: Vận dụng khái niệm cổ mẫu (archetype) và vô thức tập thể của Carl Gustav Jung (2007) – các cấu trúc tinh thần bẩm sinh, biểu tượng nguyên sơ mang tính phổ quát, siêu thời gian và mang tính chất cảm xúc (siêu tượng); kết hợp quan niệm của Sigmund Freud về vô thức cá nhân và bản năng tính dục thể hiện qua giấc mơ và nghệ thuật.
4. Lý thuyết biểu tượng và xã hội học văn hóa: Khái niệm tư duy đôi (lí tính - huyền thoại) và tính biểu trưng của Edgar Morin (2006); cấu trúc thông báo và hệ thống ký hiệu/siêu ký hiệu của Roland Barthes (2008); sự đối lập giữa cái thiêng và cái phàm của Mircea Eliade (Nguồn gốc các tôn giáo); tư duy tiền logic và luật thông quan (luật tham dự) của Lucien Lévy-Bruhl (Kinh nghiệm thần bí và biểu tượng ở người nguyên thủy, 2018); quan niệm con người là "động vật biểu tượng" và mô hình vũ trụ thiêng/trần tục của Ernst Cassirer (Tư duy huyền thoại, Tiểu luận về con người); quan điểm của W. M. Urban và Susanne Langer.
5. Lý thuyết thi pháp học: Kế thừa quan điểm thi pháp học truyền thống và hiện đại của Aristotle, Lưu Hiệp, Trần Đình Sử, Chu Xuân Diên (2007), E. Count, E. Meletinsky để mô hình hóa và phân tích các yếu tố cốt truyện, mô típ, nhân vật, không gian và thời gian trong truyện truyền kì.

Phương pháp và thao tác nghiên cứu

• Phương pháp nghiên cứu chủ đạo: Phê bình huyền thoại (Myth Criticism), dựa trên quan điểm huyền thoại là nhân tố nền tảng để giải mã hoạt động sáng tạo văn chương (tham chiếu Đào Ngọc Chương, 2009).
• Các phương pháp phối hợp: Phương pháp phê bình lịch sử - xã hội (xem xét bối cảnh lịch sử, xã hội chi phối sự thể hiện huyền thoại), phương pháp thi pháp học (phân tích cấu trúc hình tượng, thời không nghệ thuật).
• Các thao tác nghiên cứu: Thao tác phân tích - tổng hợp; thao tác so sánh - đối chiếu (giữa truyền kì và thần thoại; giữa truyền kì Việt Nam và truyền kì Trung Hoa); thao tác thống kê - phân loại dữ liệu yếu tố kì ảo, mô típ và cổ mẫu.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu truyền kì Việt Nam thời trung đại và hướng tiếp cận của đề tài

Chương này tổng kết thành tựu nghiên cứu truyền kì Việt Nam theo 4 bình diện: thể loại, tác phẩm, so sánh văn học và văn hóa dân gian. Tác giả chỉ ra sinh mệnh thể loại của truyền kì Việt Nam (khởi phát từ thế kỷ X - XIV, đạt đỉnh cao ở thế kỷ XV - XVI với Truyền kì mạn lục, và biến đổi ở thế kỷ XVIII - XIX). Chương 1 cũng xác lập hệ thống cơ sở lý thuyết bao gồm lý thuyết cấu trúc, nhân học, phân tâm học, xã hội học biểu tượng và thi pháp học làm công cụ giải mã văn bản truyền kì.

Chương 2. Huyền thoại và sự thể hiện huyền thoại trong văn học Việt Nam

Chương 2 làm rõ bản chất của huyền thoại và tư duy huyền thoại:

• Tư duy huyền thoại: Phân tích đặc trưng đồng nhất các phạm trù (đồng nhất giữa con người và tự nhiên, giữa vật thể và linh hồn, giữa cái sống và cái chết theo luật tham dự) và sự dung chứa các cổ mẫu trong vô thức tập thể.
• Nghệ thuật huyền thoại: Xác định các phương thức biểu hiện của huyền thoại, sự phân biệt giữa huyền thoại với truyện cổ tích và sử thi (theo quan điểm của E. Meletinsky và S. Langer).
• Sự thể hiện huyền thoại trong văn học Việt Nam: Khảo sát sự ngả bóng của huyền thoại từ văn học dân gian (thần thoại, truyền thuyết, cổ tích thần kì) đến văn học viết trung đại và dấu ấn trong văn học hiện đại sau năm 1986.

Chương 3. Truyền kì Việt Nam thời trung đại – Nhìn từ phương diện tư duy huyền thoại (Đối chiếu với truyền kì Trung Hoa thời trung đại)

Chương 3 đi sâu khảo sát các biểu hiện của tư duy huyền thoại trong truyền kì:

• Thần thánh hóa các nhân vật của dân gian: Phân tích quá trình thiêng hóa hai nhóm nhân vật chính:
  • Nhân vật lịch sử: Các anh hùng dân tộc, danh nhân được khoác tấm áo huyền thoại, trở thành thần linh hộ quốc thương dân (khác biệt với việc thần thánh hóa gắn liền với hệ thống thần tiên Đạo giáo thượng giới trong truyền kì Trung Hoa).
  • Nhân vật tôn giáo: Các vị thiền sư, đạo sĩ, thần linh dân gian với năng lực siêu phàm.
• Tái sinh các cổ mẫu (Archetype): Phân tích sự hồi sinh của các biểu tượng nguyên sơ trong văn bản:
  • Cổ mẫu thần: Thần linh bảo trợ cội nguồn và công lý.
  • Cổ mẫu yêu ma: Thể hiện nỗi ám ảnh vô thức về bóng tối, dục vọng và sự trừng phạt.
  • Cổ mẫu nước: Biểu tượng của sự sống, sự thanh tẩy, cái chết và sự tái sinh, gắn liền với không gian thủy phủ.
  • Cổ mẫu đêm: Không gian - thời gian của vô thức, nơi diễn ra các cuộc kì ngộ giữa người sống và cõi âm.

Chương 4. Truyền kì Việt Nam thời trung đại – Nhìn từ phương diện nghệ thuật biểu hiện huyền thoại (Đối chiếu với truyền kì Trung Hoa thời trung đại)

Chương 4 khảo sát hệ thống nghệ thuật biểu hiện huyền thoại qua ba phương diện:

• Mô típ huyền thoại:
  • Mô típ hiển linh: Sự xuất hiện của thần linh, hồn ma để cứu giúp, báo mộng hoặc thực thi công lý.
  • Mô típ biến hình: Sự chuyển hóa thân xác giữa người, động thực vật và ma quỷ, phản ánh quan niệm vạn vật hữu linh.
  • Mô típ chinh phục cái chết: Nhân vật đi vào cõi âm, gặp lại người chết hoặc tái sinh nơi cõi tiên/thủy cung.
  • Mô típ kết duyên kì lạ: Hôn nhân giữa người trần với tiên nữ, hồn ma, hoặc tinh hoa hoa cỏ, loài vật.
• Không gian huyền thoại:
  • Không gian đồng hiện thực giới và hư giới: Trần gian đan xen với cõi tiên, âm phủ, thủy cung.
  • Không gian đồng hiện trung tâm thần thiêng và ngoại vi thế tục: Sự gắn kết giữa không gian đền miếu linh thiêng với sinh hoạt đời thường.
• Thời gian huyền thoại:
  • Thời gian đồng hiện đồng đại: Thời gian của cõi người và cõi tiên/ma quỷ diễn ra song song với tốc độ khác nhau ("một ngày ở cõi tiên bằng một năm ở trần gian").
  • Thời gian đồng hiện lịch đại: Sự xóa nhòa ranh giới giữa quá khứ, hiện tại và tương lai trong các giấc mộng hoặc cuộc hạnh ngộ kì ảo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

• Luận án là công trình nghiên cứu chuyên biệt đầu tiên xác định, thống kê, phân loại và phân tích hệ thống các yếu tố huyền thoại trong truyện truyền kì Việt Nam thời trung đại dưới sự soi chiếu của lý thuyết phê bình huyền thoại học hiện đại.
• Ứng dụng thành công các lý thuyết cấu trúc, nhân học, phân tâm học và thi pháp học để lý giải cơ chế chuyển hóa hình thái và ý nghĩa của các yếu tố huyền thoại từ văn hóa nguyên thủy và thần thoại dân gian vào tác phẩm tự sự trung đại.

Đóng góp về mặt thực tiễn và văn hóa

• Xác định và làm rõ sự tương đồng và khác biệt giữa huyền thoại trong truyện truyền kì so với thần thoại gốc, chỉ ra dấu ấn sáng tạo cá nhân của các tác giả trung đại (như Nguyễn Dữ, Lê Thánh Tông, Đoàn Thị Điểm) khi sử dụng chất liệu kì ảo để phản ánh hiện thực lịch sử và số phận con người.
• Làm sáng tỏ mối quan hệ tiếp nhận và giao thoa văn hóa giữa truyền kì Việt Nam và truyền kì Trung Hoa; khẳng định tính độc lập và bản sắc văn hóa Việt thông qua việc gắn huyền thoại với lịch sử dân tộc, địa danh cụ thể và tín ngưỡng bản địa.

Kiến nghị và giải pháp học thuật

• Đề xuất mở rộng hướng tiếp cận huyền thoại học vào việc giảng dạy các tác phẩm truyền kì trong chương trình Ngữ văn ở bậc phổ thông (THCS, THPT) và bậc đại học, cao đẳng.
• Tăng cường việc tích hợp liên môn (Văn học - Lịch sử - Văn hóa học - Nhân học) trong việc giải mã các văn bản văn học cổ trung đại.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về nguồn văn bản: Tại thời điểm thực hiện luận án, bộ tuyển tập quy mô Truyện truyền kỳ Việt Nam do nhà nghiên cứu Nguyễn Huệ Chi chủ biên (gồm 3 quyển, 6 tập với 262 truyện) mới chỉ xuất bản được quyển 2 (tập III, IV) và quyển 3 (tập V, VI). Do đó, luận án chưa thể bao quát toàn bộ 262 truyện trong công trình này mà chủ yếu sử dụng nó làm tài liệu đối chiếu, tập trung tư liệu khảo sát chính ở bộ Tổng tập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam (tập 1, 2).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Luận án mở ra khả năng tiếp tục khảo sát toàn diện hơn khi các văn bản thư tịch cổ được thu thập và dịch thuật đầy đủ; đồng thời có thể mở rộng phạm vi đối chiếu truyện truyền kì Việt Nam với truyền kì của các quốc gia khác trong khu vực văn hóa chữ Hán như Kim Ngao tân thoại (Hàn Quốc) và Vũ nguyệt vật ngữ, Ngự già tỳ tử (Nhật Bản).

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên: Cung cấp khung phương pháp luận và thao tác cụ thể về phê bình huyền thoại ứng dụng vào văn xuôi tự sự trung đại; cung cấp hệ thống tư liệu tổng quan thư mục phong phú về thể loại truyền kì tại Việt Nam và Đông Á.
• Đối với giáo viên và học sinh phổ thông: Hỗ trợ giải mã chiều sâu biểu tượng và yếu tố kì ảo trong các tác phẩm truyền kì được đưa vào chương trình sách giáo khoa Ngữ văn như Chuyện người con gái Nam Xương, Chuyện chức phán sự đền Tản Viên (trích Truyền kì mạn lục).
• Phần đáng tham khảo nhất: Chương 3 và Chương 4 với hệ thống phân tích chi tiết về 4 cổ mẫu (thần, yêu ma, nước, đêm), 4 mô típ huyền thoại (hiển linh, biến hình, chinh phục cái chết, kết duyên kì lạ) và cấu trúc không gian - thời gian đồng hiện.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát chính các tác phẩm truyền kì Việt Nam nào?

Luận án khảo sát các truyện truyền kì trong Tổng tập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam (tập 1, 2; Trần Nghĩa chủ biên, 1997), cụ thể gồm: Thánh Tông di thảo, Truyền kì mạn lục, Truyền kì tân phả, Tân truyền kì lục, Vân nang tiểu sử, Truyện kí trích lục, và Lan Trì kiến văn lục.

2. Các lý thuyết huyền thoại học nào được tác giả ứng dụng chủ đạo?

Luận án vận dụng 5 hệ thống lý thuyết: lý thuyết cấu trúc (Claude Lévi-Strauss, V. N. Toporov), lý thuyết nhân học với thuyết vật linh (Edward Burnett Tylor), lý thuyết phân tâm học về cổ mẫu và vô thức tập thể (Carl Gustav Jung, Sigmund Freud), lý thuyết xã hội học biểu tượng (Edgar Morin, Roland Barthes, Mircea Eliade, Lucien Lévy-Bruhl, Ernst Cassirer), và lý thuyết thi pháp học (Trần Đình Sử, Chu Xuân Diên, E. Meletinsky).

3. Bốn cổ mẫu (archetype) tiêu biểu được luận án phân tích trong truyền kì Việt Nam là gì?

Luận án phân tích sự tái sinh của 4 cổ mẫu trong Chương 3, bao gồm: cổ mẫu thần, cổ mẫu yêu ma, cổ mẫu nước và cổ mẫu đêm.

4. Những mô típ nghệ thuật huyền thoại nào được đối chiếu giữa truyền kì Việt Nam và Trung Hoa?

Bốn mô típ huyền thoại cốt lõi được khảo sát trong Chương 4 gồm: mô típ hiển linh, mô típ biến hình, mô típ chinh phục cái chết và mô típ kết duyên kì lạ (kết duyên giữa người với tiên, người với ma, hoặc người với tinh hoa cỏ/vật).

5. Cấu trúc không gian và thời gian huyền thoại trong truyền kì được mô hình hóa như thế nào?

Không gian huyền thoại gồm 2 dạng thức: không gian đồng hiện thực giới - hư giới (trần gian, cõi tiên, âm phủ, thủy cung) và không gian đồng hiện trung tâm thần thiêng - ngoại vi thế tục. Thời gian huyền thoại gồm 2 dạng thức: thời gian đồng hiện đồng đại (sự song hành khác biệt vận tốc giữa cõi trần và cõi tiên/ma) và thời gian đồng hiện lịch đại (sự xóa nhòa ranh giới quá khứ, hiện tại và tương lai).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Hoàng Thị Thùy Dương đã giải quyết khoảng trống nghiên cứu về thể loại truyền kì Việt Nam thời trung đại thông qua việc vận dụng hệ thống lý thuyết phê bình huyền thoại học hiện đại. Bằng việc phân tích tư duy huyền thoại (thần thánh hóa nhân vật, tái sinh cổ mẫu) và nghệ thuật biểu hiện (mô típ, không - thời gian đồng hiện), công trình làm rõ cơ chế chuyển hóa của các yếu tố hoang đường nguyên thủy vào văn học viết. Kết quả đối chiếu với truyền kì Trung Hoa đã khẳng định những giá trị văn hóa, tinh thần dân tộc và sự sáng tạo nghệ thuật của các tác giả truyền kì Việt Nam trong tiến trình văn học trung đại. Công trình đóng góp nguồn tài liệu tham khảo có giá trị cho công tác nghiên cứu lý luận, lịch sử văn học và giảng dạy văn bản truyền kì ở các bậc học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu giới thiệu nhân vật, tên họ, quê quán, tính tình, phẩm hạnh. Kế đó là kể chuyện kì ngộ. Phần kết kể lí do kể chuyện. Nhân vật chủ yếu là nhân vật đời thường: thư sinh, con buôn, thiếu nữ… Thậm chí, các nhân vật kì ảo cũng thể hiện khía cạnh đời thường như thần thánh ham danh lợi, các nàng ma đa tình… Thời gian trong truyện là thời gian lịch sử ước lệ; thời gian thần thoại, vĩnh hằng; thời gian truyện khép kín.

Lời văn của truyền kì rất uyển chuyển, có sự kết hợp của văn xuôi, văn biền ngẫu, thơ. Nhà nghiên cứu Đinh Phan Cẩm Vân đã khẳng định “truyền kì có nghĩa là truyền đi một sự lạ” (Đinh Phan Cẩm Vân, 2011, tr. Theo nhà nghiên cứu này, thể loại truyền kì bắt nguồn từ Trung Hoa. Sự định hình thể loại của truyền kì Trung Hoa diễn ra vào đời Đường (617 – 907).

Đời Đường đánh dấu một thời kì hội tụ nhiều yếu tố “thiên thời, địa lợi, nhân hòa” như kinh tế cực thịnh, tam giáo đồng nguyên, chế độ thi cử chuộng thơ ca, sự phát triển của các ngành nghệ thuật… không chỉ làm nảy sinh một thời đại thơ ca rực rỡ mà còn giúp cho văn xuôi như truyền kì định hình luan an 17 thể loại và khẳng định vị thế của mình. Ở thời kì này, nhiều thành phố lớn xuất hiện như Trường An, Lạc Dương, Dương Châu, Thành Đô… Việc buôn bán, trao đổi hàng hóa trong và ngoài nước phát triển cao nhất so với các giai đoạn trước đó. Tầng lớp thị dân ngày càng lớn mạnh. Tầng lớp này có đời sống khá tự do so với nông dân.

Thị dân đòi hỏi những tác phẩm văn học ít gắn bó với đạo lí thánh hiền và phải gắn bó nhiều hơn với cuộc sống thực, với những vấn đề tình cảm, bản năng của con người… Chính vì vậy, truyền kì xuất hiện ngày càng nhiều để đáp ứng nhu cầu của thị dân và được họ yêu thích. Truyền kì nói nhiều về những tài tử giai nhân, những mối tình thư sinh và mĩ nữ, những anh học trò nghèo lên kinh ứng thí… Qua đó, truyền kì đã miêu tả, bênh vực cho tình yêu trai gái, giấc mộng công danh, những đổi thay trong chớp mắt của đời người. Như vậy, mặc dù cái “kì” trong truyền kì có nguồn gốc từ thể loại chí quái, từ đời sống của người nông dân nhưng đến đời Đường đã được chắp cánh bởi tầng lớp thị dân. Cái “kì” trong truyền kì không chỉ nằm ở nội dung mà còn ở tư tưởng, ở nghệ thuật.

Truyền kì Việt Nam đã tiếp nhận một cách sáng tạo một số mô típ của truyền kì Trung Hoa như mô típ hôn nhân khác thường (người lấy tiên; người chung sống với hồn phách; người chung sống với tinh loài vật, hồn cây cỏ), mô típ nhập mộng. Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Na khẳng định truyền kì “dùng hình thức kì ảo làm phương thức chuyển tải nội dung” (Nguyễn Đăng Na, 2007, tr. Trong truyện truyền kì, không gian vô định, thời gian vĩnh hằng, nhân vật biến huyễn khôn lường. Tất cả đã tạo nên một thế giới truyền kì vừa ảo vừa thực, vừa cao thượng vừa thấp hèn.

Đặc biệt, truyện truyền kì hay sử dụng các mô típ của văn học dân gian. Tuy nhiên, truyền kì sử dụng những gì được kế thừa nhằm mục đích của mình: Trên con đường văn học hóa truyện dân gian, các tác gia truyện thế tục đã tìm được cho mình một hình thức nghệ thuật phù hợp với yêu cầu và tâm lí thời đại – hình thức truyền kì. Dưới hình thức truyền kì, người cầm bút có thể trực diện với hiện thực đương thời và dễ dàng lách vào những miền cấm kị (Nguyễn Đăng Na, 2007, tr. Luận án Truyện truyền kì Việt Nam thời trung đại (Nhìn từ phương diện tổ chức cốt truyện và xây dựng nhân vật) của Đỗ Thị Mỹ Phương đã phân tích cốt truyện và luan an 18 nhân vật của các tác phẩm truyền kì.

Nếu nhìn tổ chức cốt truyện từ kết cấu cốt truyện, truyền kì có cốt truyện tuyến tính, lồng ghép, lắp ghép, hồi cố. Nếu nhìn tổ chức cốt truyện từ điểm nhìn trần thuật, truyền kì có sự trần thuật theo ngôi thứ nhất và ngôi thứ ba. Truyền kì vừa có sự hỗn dung các hình thức lời văn nghệ thuật vừa có xu hướng dùng ngôn ngữ văn xuôi đơn nhất. Về nhân vật, truyền kì có nhân vật kì ảo và nhân vật bình phàm.

Nhân vật trong truyền kì được xây dựng theo nhiều phương thức khác nhau: kết hợp thực - ảo, tiếp cận nhân vật từ nhiều quan điểm, góc độ, tạo tình huống để nhân vật bộc lộ tính cách. Nhà nghiên cứu này cũng phân tích đặc điểm của người kể chuyện trong truyện truyền kì trung đại Việt Nam trong bài viết Người kể chuyện trong truyện truyền kì trung đại Việt Nam. Truyền kì Việt Nam đã có sự định hình thể loại về cả mặt nội dung và nghệ thuật. Truyền kì thường viết về các nhân vật đời thường.

Truyền kì phản ánh vấn đề cơ bản nhất của các nhân vật là tình yêu nam nữ. Nhìn chung, cho dù viết về loại nhân vật nào của cuộc sống đời thường, truyền kì luôn muốn truyền cái “kì” đến với người đọc. Về nghệ thuật, truyền kì đã tạo nên phong cách riêng của mình. Cốt truyện của thể loại này có thắt nút, phát triển và mở nút.

Truyền kì có thời gian và không gian vô định, nhân vật biến hóa phi phàm, nhiều mô típ kì ảo của văn học dân gian… Những đặc điểm nội dung và nghệ thuật độc đáo đã tạo nên truyền kì – một thể loại văn xuôi độc đáo của văn học Việt Nam. Nghiên cứu truyền kì Việt Nam thời trung đại từ góc độ tác phẩm Với vai trò là tác phẩm khởi đầu và cũng là tác phẩm xuất sắc nhất của truyền kì Việt Nam, Truyền kì mạn lục (Nguyễn Dữ) được đề cập hoặc phân tích nhiều lần trong nhiều bài viết, sách, luận án. Trong Giáo trình văn học trung đại Việt Nam (Lê Trí Viễn chủ biên), Truyền kì mạn lục được khái quát những vấn đề tiêu biểu nhất về nội dung và nghệ thuật. Tác phẩm này phê phán những bất công của xã hội phong kiến đang suy thoái, đề cao thái độ “lánh đục về trong”, đề cập đến tình yêu đôi lứa và phản ánh khát vọng hạnh phúc của con người cá nhân, thể hiện một tinh thần dân tộc mạnh mẽ đồng thời thể hiện sự rạn nứt của ý thức hệ phong kiến trong tác giả.

Về nghệ thuật, Truyền kì mạn lục vừa có tính chất luận thuyết vừa có nhiều bài thơ trữ tình. Trong Văn học Việt Nam – Văn học trung đại những công trình nghiên cứu, bài luan an 19 viết Tìm hiểu khuynh hướng sáng tác trong “Truyền kì mạn lục” của Nguyễn Dữ của Nguyễn Phạm Hùng đã khẳng định các yếu tố hoang đường kì ảo trong tác phẩm chủ yếu phục vụ cho nhu cầu nhận thức cuộc sống thực tế của con người. Nó chủ yếu là phương tiện nghệ thuật chứ không còn là mục đích miêu tả. Trong Văn học trung đại Việt Nam: thể loại, con người, ngôn ngữ, nhà nghiên cứu Đinh Thị Khang có bài viết Nguyễn Dữ và “Truyền kì mạn lục” khẳng định tác phẩm này có tiếng nói phê phán hiện thực xã hội, tiếng nói cảm thông với số phận người phụ nữ và khát vọng tình yêu, hạnh phúc lứa đôi.

Tác phẩm này sử dụng nhiều yếu tố kì ảo, chất luận thuyết, sử dụng nhiều thể tài như văn xuôi, thơ, văn biền ngẫu. Nhà nghiên cứu Lê Văn Tấn quan tâm đến loại hình tác giả nhà nho ẩn dật và số phận người phụ nữ trong tác phẩm Truyền kì mạn lục qua các bài viết “Truyền kì mạn lục” và sự thể hiện tư tưởng ẩn dật của Nguyễn Dữ, Thể nghiệm lối sống ẩn dật của Nguyễn Dữ qua truyện “Từ Thức lấy vợ tiên”, Quan điểm chính trị và lối sống ẩn dật của Nguyễn Dữ qua “Chuyện đối đáp của người tiều phu ở núi Na”, Số phận người phụ nữ trong “Truyền kì mạn lục” của Nguyễn Dữ: nghiên cứu trường hợp Vũ Thị Thiết và Nhị Khanh, Nhà nho Nguyễn Dữ: trong tư cách là người phê bình (Lê Văn Tấn, 2019)… Một số nhà nghiên cứu khác quan tâm tác giả, bản dịch và một số vấn đề khác của Truyền kì mạn lục. Tiêu biểu là: - Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Na đã có bài viết “Truyền kì mạn lục” có 20 hay 22 truyện ? và khẳng định bản ghi 20 truyện là chính xác nhất (Nguyễn Đăng Na, 2006). - Nhà nghiên cứu Nguyễn Kim Châu quan tâm đến vấn đề thời gian của Truyền kì mạn lục qua bài viết Cấu trúc phức của thời gian trần thuật trong “Truyền kỳ mạn lục” (Nguyễn Kim Châu, 2013) - Nhà nghiên cứu Nguyễn Nam nghi vấn về vấn đề tên gọi của tác giả Nguyễn Dữ hay Nguyễn Tự ? (Nguyễn Nam, 2002).

Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Hồng cũng cho rằng nên có chú thích là Nguyễn Tự cho tác giả Truyền kì mạn lục trong bài viết Vấn đề đọc tên tác giả “Truyền kì mạn lục” (Nguyễn Quang Hồng, 2003) luan an 20 - Trong bài viết Một vài nghi vấn về bản “Truyền kì mạn lục” hiện đang lưu hành, nhà nghiên cứu Vũ Tố Hảo khẳng định bản Truyền kì mạn lục đang lưu hành có nhiều tác phẩm do người đời sau thêm vào (Vũ Tố Hảo, 1978) - Nhà nghiên cứu Nguyễn Nam khẳng định việc đưa Chinh phụ ngâm vào tác phẩm Nam Xương nữ tử lục là kết quả của quá trình đưa các yếu tố ngoài văn bản vào văn bản một cách có ý thức nhằm tăng hiệu quả nghệ thuật của tác phẩm (Nguyễn Nam, 2000) - Trong bài viết Đoán định lại thân thế Nguyễn Dữ và thời điểm sáng tác “Truyền kì mạn lục”, nhà nghiên cứu Nguyễn Phạm Hùng khẳng định Nguyễn Dữ là một nho sĩ, ẩn sĩ viết Truyền kì mạn lục trước năm 1525 (Nguyễn Phạm Hùng, 2006). - Nhà nghiên cứu Đinh Văn Minh trình bày quan điểm của ông về tác phẩm Tân biên Truyền kỳ mạn lục (Đinh Văn Minh, 1996) - Nhà nghiên cứu Kawamoto Kurive có bài viết Những vấn đề khác nhau liên quan đến “Truyền kỳ mạn lục” (Ngân Xuyên dịch) (Kawamoto Kurive, 1996) Bên cạnh những nghiên cứu về toàn bộ tập truyện, Truyền kì mạn lục còn được phân tích ở cấp độ từng truyện đối với một số truyện tiêu biểu. Trong Văn hóa tính dục ở Việt Nam thế kỉ X – XIX (Phạm Văn Hưng), Truyện kì ngộ ở trại Tây (thuộc Truyền kì mạn lục) được phân tích để cho thấy tác phẩm này có thái độ rất cởi mở, phóng khoáng đối với vấn đề tính dục.