Luận án tiến sĩ: So sánh truyền kỳ Việt Nam và Trung Hoa thời trung đại từ góc nhìn huyền thoại

Khám phá luận án tiến sĩ về truyền kỳ Việt Nam thời trung đại qua lăng kính huyền thoại, so sánh với truyền kỳ Trung Hoa cùng thời.

• Tác giả: Hoàng Thị Thùy Dương
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Phan Cẩm Vân
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Và Văn Hóa Việt Nam
• Đề tài: So Sánh Truyền Kỳ Việt Nam Và Trung Hoa Thời Trung Đại Qua Lăng Kính Huyền Thoại
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRUYỀN KÌ VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI VÀ HƯỚNG TIẾP CẬN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu truyền kì Việt Nam thời trung đại
• 1.1.2. Nghiên cứu truyền kì Việt Nam thời trung đại từ góc độ thể loại
• 1.1.3. Nghiên cứu truyền kì Việt Nam thời trung đại từ góc độ tác phẩm
• 1.1.4. Nghiên cứu truyền kì Việt Nam thời trung đại từ góc độ so sánh
• 1.1.5. Nghiên cứu truyền kì Việt Nam thời trung đại từ góc độ văn hóa dân gian
• 1.1.6. Hướng tiếp cận của đề tài
• 1.1.6.1. Lí thuyết cấu trúc
• 1.1.6.2. Lí thuyết nhân học
• 1.1.6.3. Lí thuyết phân tâm học
• 1.1.6.4. Lí thuyết thi pháp học
• 3. CHƯƠNG 3: TRUYỀN KÌ VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI – NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN TƯ DUY HUYỀN THOẠI (ĐỐI CHIẾU VỚI TRUYỀN KÌ TRUNG HOA THỜI TRUNG ĐẠI)
• 3.1. Thần thánh hóa các nhân vật của dân gian
• 3.1.1. Nhân vật lịch sử
• 3.1.2. Nhân vật tôn giáo
• 3.1.3. Tái sinh các cổ mẫu
• 3.1.3.1. Cổ mẫu thần
• 3.1.3.2. Cổ mẫu yêu ma
• 3.1.3.3. Cổ mẫu nước
• 3.1.3.4. Cổ mẫu đêm
• 3.2. TRUYỀN KÌ VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI – NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN HUYỀN THOẠI (ĐỐI CHIẾU VỚI TRUYỀN KÌ TRUNG HOA THỜI TRUNG ĐẠI)
• 3.2.1. Mô típ huyền thoại trong truyền kì Việt Nam thời trung đại
• 3.2.1.1. Mô típ hiển linh
• 3.2.1.2. Mô típ biến hình
• 3.2.1.3. Mô típ chinh phục cái chết
• 3.2.1.4. Mô típ kết duyên kì lạ
• 3.2.2. Không gian huyền thoại trong truyền kì Việt Nam thời trung đại
• 3.2.2.1. Không gian đồng hiện thực giới và hư giới
• 3.2.2.2. Không gian đồng hiện trung tâm thần thiêng và ngoại vi thế tục
• 3.2.3. Thời gian huyền thoại trong truyền kì Việt Nam thời trung đại
• 3.2.3.1. Thời gian đồng hiện đồng đại
• 3.2.3.2. Thời gian đồng hiện lịch đại
• DANH MỤC BÀI BÁO, CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu truyền kỳ Việt Nam thời trung đại

Nghiên cứu về truyền kỳ Việt Nam thời trung đại đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Các tác phẩm tiêu biểu như Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, Thánh Tông di thảo của Lê Thánh Tông, và Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm đã được phân tích từ nhiều góc độ khác nhau. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng truyền kỳ không chỉ là một thể loại văn học mà còn là một xu hướng phát triển trong văn học tự sự Việt Nam. Sự kết hợp giữa yếu tố hiện thực và hư cấu trong truyền kỳ đã tạo nên những tác phẩm độc đáo, phản ánh sâu sắc tâm tư và tình cảm của con người trong xã hội thời trung đại. Việc nghiên cứu truyền kỳ từ góc độ thể loại giúp làm rõ hơn những đặc điểm nghệ thuật và nội dung của thể loại này, đồng thời khẳng định vị trí của nó trong văn học Việt Nam.

1.1. Nghiên cứu truyền kỳ từ góc độ thể loại

Nhiều nhà nghiên cứu đã phân loại truyền kỳ thành các thể loại khác nhau, từ đó xác định được những đặc điểm riêng biệt của nó. Theo Trần Đình Sử, truyền kỳ là một phần của kho tàng truyện chữ Hán, mang trong mình những yếu tố kì ảo và nghệ thuật tự sự độc đáo. Các tác phẩm như Truyền kỳ mạn lục không chỉ đơn thuần là những câu chuyện mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa sâu sắc, phản ánh tư tưởng và tâm hồn của người Việt. Việc phân tích thể loại giúp làm nổi bật sự giao thoa giữa văn hóa dân gian và văn học viết, đồng thời khẳng định sự phát triển của truyền kỳ trong bối cảnh văn học trung đại.

II. Huyền thoại và sự thể hiện huyền thoại trong văn học Việt Nam

Huyền thoại đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển truyền kỳ Việt Nam. Tư duy huyền thoại không chỉ thể hiện qua nội dung mà còn qua nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật. Các nhân vật trong truyền kỳ thường được thần thánh hóa, mang trong mình những đặc điểm siêu nhiên, phản ánh niềm tin và giá trị văn hóa của người Việt. Sự thể hiện huyền thoại trong văn học Việt Nam không chỉ là sự kế thừa từ văn hóa dân gian mà còn là sự sáng tạo độc đáo của các tác giả. Qua đó, truyền kỳ trở thành cầu nối giữa hiện thực và hư cấu, giữa cái thiêng liêng và cái trần tục, tạo nên một không gian văn hóa phong phú và đa dạng.

2.1. Tư duy huyền thoại trong văn học

Tư duy huyền thoại trong văn học Việt Nam thể hiện qua việc sử dụng các mô típ huyền thoại như mô típ hiển linh, mô típ biến hình và mô típ chinh phục cái chết. Những mô típ này không chỉ làm phong phú thêm nội dung của truyền kỳ mà còn tạo ra những hình ảnh sống động, hấp dẫn người đọc. Sự kết hợp giữa yếu tố huyền thoại và hiện thực trong truyền kỳ giúp phản ánh sâu sắc tâm tư, tình cảm và niềm tin của con người trong xã hội thời trung đại. Điều này cho thấy sức sống bền bỉ của huyền thoại trong văn học, đồng thời khẳng định giá trị văn hóa của truyền kỳ trong bối cảnh văn học Việt Nam.

III. Truyền kỳ Việt Nam thời trung đại nhìn từ phương diện nghệ thuật biểu hiện huyền thoại

Nghệ thuật biểu hiện huyền thoại trong truyền kỳ Việt Nam thời trung đại được thể hiện qua không gian và thời gian huyền thoại. Không gian huyền thoại thường là sự kết hợp giữa hiện thực và hư cấu, tạo ra một bối cảnh độc đáo cho các câu chuyện. Thời gian huyền thoại không chỉ là thời gian lịch sử mà còn là thời gian đồng hiện, nơi mà các yếu tố huyền thoại và hiện thực giao thoa. Điều này giúp tạo ra một không gian nghệ thuật phong phú, nơi mà các nhân vật có thể tương tác với các yếu tố siêu nhiên, từ đó làm nổi bật giá trị văn hóa và tinh thần của người Việt trong thời kỳ trung đại.

3.1. Không gian và thời gian huyền thoại

Không gian huyền thoại trong truyền kỳ Việt Nam thường được xây dựng với những hình ảnh sống động, phản ánh sự giao thoa giữa thế giới thực và thế giới huyền bí. Thời gian huyền thoại không chỉ đơn thuần là thời gian lịch sử mà còn là thời gian của những câu chuyện, nơi mà các nhân vật có thể vượt qua ranh giới của cái chết và sự sống. Sự kết hợp này tạo nên một không gian nghệ thuật độc đáo, giúp người đọc cảm nhận được chiều sâu của văn hóa và tâm linh trong truyền kỳ Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Truyền kì Việt Nam thời trung đại từ góc nhìn huyền thoại (đối chiếu với truyền kì Trung Hoa thời trung đại)" của nghiên cứu sinh Hoàng Thị Thùy Dương, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đinh Phan Cẩm Vân (Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, 2021, Chuyên ngành Văn học Việt Nam, Mã số: 62 22 01 21), là một nghiên cứu tiên phong thuộc khuynh hướng phê bình thi pháp học huyền thoại (mythopoetics) kết hợp thi pháp học so sánh văn học khu vực Đông Á.

Trong bối cảnh văn học học thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI ghi nhận sự trỗi dậy mạnh mẽ của các lý thuyết huyền thoại học (nhân học văn hóa, phân tâm học cấu trúc, biểu tượng học), việc giải mã văn học trung đại qua lăng kính huyền thoại mở ra khả năng tái định vị các giá trị văn hóa và tư duy thẩm mĩ bản địa. Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định: các công trình trước đây đa phần tiếp cận truyền kì Việt Nam thuần túy từ góc độ xã hội học lịch sử, thi pháp học thể loại hoặc phân tích văn bản học đơn lẻ, mà chưa có một hệ thống thao tác lý thuyết đa ngành để giải mã căn nguyên của "yếu tố kì" như một sự trầm tích và chuyển hóa của tư duy huyền thoại nguyên thủy trong tương quan liên văn hóa với văn học Trung Hoa.

Nghiên cứu tập trung giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi (Research Questions - RQ) và kiểm chứng ba giả thuyết khoa học tương ứng (Hypotheses - H):

• RQ1: Các yếu tố huyền thoại trong truyền kì Việt Nam thời trung đại bắt nguồn từ những dạng thức tư duy và cổ mẫu nguyên thủy nào?
  • H1: Yếu tố kì ảo trong truyền kì không đơn thuần là thủ pháp nghệ thuật hư cấu thuần túy mà là sự tái sinh mang tính quy luật của tư duy huyền thoại và các cổ mẫu vô thức tập thể của người Việt.
• RQ2: Hệ thống mô típ, không gian và thời gian nghệ thuật trong truyền kì Việt Nam biểu hiện sự vận động của thi pháp huyền thoại ra sao?
  • H2: Thi pháp biểu hiện huyền thoại trong truyền kì Việt Nam kiến tạo nên mô hình không gian - thời gian đồng hiện đặc thù (giữa cõi thiêng và cõi tục, giữa lịch đại và đồng đại), phản ánh thế giới quan lưỡng hợp nguyên hợp.
• RQ3: Sự tương đồng và khác biệt về diện mạo huyền thoại giữa truyền kì Việt Nam và truyền kì Trung Hoa phản ánh điều gì về tiếp biến văn hóa và ý thức bản sắc dân tộc?
  • H3: Dù tiếp nhận mô hình thể loại và một số mô típ từ Trung Hoa, truyền kì Việt Nam đã bản địa hóa triệt để hệ thống cổ mẫu và biểu tượng, xác lập một "phong vị nước Nam" đậm đà tính nhân bản và tinh thần tự tôn dân tộc.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp chặt chẽ: Cấu trúc luận huyền thoại (Claude Lévi-Strauss, E.M. Meletinsky), Phân tâm học cổ mẫu (Carl Gustav Jung), Nhân học tôn giáo và thuyết vạn vật hữu linh (Edward Burnett Tylor, Lucien Lévy-Bruhl), cùng Thi pháp học văn học trung đại (Trần Đình Sử, Đinh Phan Cẩm Vân). Phạm vi khảo sát quy mô bao quát 7 tập truyện truyền kì chữ Hán cốt lõi trong Tổng tập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam (Trần Nghĩa chủ biên, 1997) gồm: Thánh Tông di thảo, Truyền kì mạn lục, Truyền kì tân phả, Tân truyền kì lục, Vân nang tiểu sử, Truyện kí trích lục, Lan Trì kiến văn lục (đối sánh với 262 tác phẩm trong bộ Truyện truyền kỳ Việt Nam của Nguyễn Huệ Chi, 1999); đồng thời đối chiếu trực tiếp với hệ thống truyền kì kinh điển Trung Hoa gồm Đường đại truyền kì (Phùng Quý Sơn tuyển soạn), Tiễn đăng tân thoại (Cù Hựu), và Liêu trai chí dị (Bồ Tùng Linh).

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử nghiên cứu truyền kì trung đại phản ánh sự tích lũy tri thức qua bốn nhánh học thuật chính:

1. Nghiên cứu từ góc độ thể loại và tiến trình lịch sử: Các nhà nghiên cứu Trần Đình Sử (2005), Biện Minh Điền, Nguyễn Đăng Na (2007), Đinh Phan Cẩm Vân (2011) đã xác lập ranh giới thể loại giữa chí quái (lục triều ghi chép chuyện dị thường) và truyền kì (văn ngôn đoản thiên thời Đường - Minh - Thanh mang tính tự giác hư cấu nghệ thuật). Trần Nghĩa (1997) chỉ ra truyền kì gắn với "tác ý hiếu kì" mượn chuyện dị thường để ký thác tâm sự thời đại.
2. Nghiên cứu từ góc độ tác phẩm và tác gia: Hàng loạt công trình tập trung vào Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ (Lê Trí Viễn, 2002; Nguyễn Phạm Hùng, 2006; Lê Văn Tấn, 2019) và Thánh Tông di thảo (Bùi Duy Tân, Vũ Thanh, Phạm Ngọc Lan, N. Nikulin), phân tích sự rạn nứt của ý thức hệ phong kiến, tư tưởng ẩn dật, và tiếng nói bênh vực số phận người phụ nữ.
3. Nghiên cứu từ góc độ so sánh liên văn hóa: Trần Ích Nguyên (2000) đối chiếu sâu sắc giữa Tiễn đăng tân thoại và Truyền kì mạn lục; Nguyễn Xuân Hòa, Phạm Tú Châu (1999), Đinh Phan Cẩm Vân (2005) chứng minh quá trình "tái sinh văn bản" mang đậm bản sắc Việt. Mở rộng hơn, Jeon Kye Kyung (2004, 2006), Kim Kihyun, Đoàn Lê Giang (2010), B. Riftin (2006) đặt truyền kì Việt Nam trong mạng lưới đối sánh với Kim Ngao tân thoại (Kim Si-seup, Triều Tiên) và Vũ nguyệt vật ngữ (Ueda Akinari, Nhật Bản).
4. Nghiên cứu từ góc độ văn hóa dân gian và yếu tố kì ảo: Đinh Thị Khang (2016), Bùi Thanh Truyền (2011), Nguyễn Thị Kim Ngân (2017) bước đầu phân tích hành trình nhân vật ma quái, sự chuyển dịch không gian Folklore và tín ngưỡng bản địa trong văn bản truyền kì.

                  ┌───────────────────────────────────────────────┐
                  │    TIẾP CẬN TRUYỀN KÌ VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI  │
                  └───────────────────────┬───────────────────────┘
                                          │
        ┌──────────────────┬──────────────┴─────┬──────────────────┐
        ▼                  ▼                    ▼                  ▼
┌───────────────┐  ┌───────────────┐    ┌───────────────┐  ┌───────────────┐
│ Góc độ Thể loại│  │Góc độ Tác phẩm│    │Góc độ So sánh │  │Văn hóa dân gian│
│(Trần Đình Sử, │  │(Nguyễn Dữ,    │    │(Trần Ích      │  │& Folklore     │
│Đinh Phan      │  │Lê Thánh Tông, │    │Nguyên,        │  │(Nguyễn Thị    │
│Cẩm Vân)       │  │Đoàn Thị Điểm) │    │B. Riftin)     │  │Kim Ngân)      │
└───────┬───────┘  └───────┬───────┘    └───────┬───────┘  └───────┬───────┘
        │                  │                    │                  │
        └──────────────────┼────────────────────┴──────────────────┘
                           ▼
        ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
        │ KHOẢNG TRỐNG HỌC THUẬT: PHÊ BÌNH THI PHÁP HUYỀN THOẠI   │
        │ (Tư duy huyền thoại + Tái sinh cổ mẫu + Không/Thời gian) │
        └─────────────────────────────────────────────────────────┘

Điểm tranh luận học thuật lớn tồn tại giữa hai quan điểm: Một khuynh hướng coi yếu tố kì ảo trong truyền kì thuần túy là "kỹ thuật ngụy trang xã hội" hay thủ pháp phóng đại để thoát ly sự kiểm duyệt của ý thức hệ Nho giáo (Nguyễn Đăng Na, Lê Thu Yến); khuynh hướng khác lại nhìn nhận cái kì như sự mô phỏng thụ động mô hình chí quái - truyền kì Trung Hoa.

Luận án của Hoàng Thị Thùy Dương định vị vị thế học thuật bằng cách bác bỏ cả hai góc nhìn hạn hẹp trên. Bằng cách áp dụng lý thuyết phê bình huyền thoại, nghiên cứu chứng minh rằng yếu tố kì ảo chính là sự chuyển dịch có quy luật của tư duy huyền thoại vào văn học viết. Nghiên cứu tạo bước đột phá khi vượt qua phép so sánh đối chiếu văn bản học đơn thuần để giải mã cơ chế chuyển hóa cấu trúc tinh thần: từ niềm tin thiêng liêng nguyên thủy của người Việt đến hình thức tự sự nghệ thuật trung đại, tạo nên đối trọng học thuật độc lập khi đặt cạnh các công trình nghiên cứu truyền kì của Đông Á.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và ứng dụng sáng tạo các trụ cột lý thuyết huyền thoại học thế giới vào thực tiễn văn học trung đại Á Đông:

• Mở rộng lý thuyết thi pháp huyền thoại của E.M. Meletinsky: Vận dụng luận điểm về sự chuyển hóa từ cấu trúc thần thoại suy nguyên sang tự sự thế tục, chứng minh truyền kì là hình thức trung gian hoàn hảo kết nối tư duy biểu tượng nguyên hợp với tư duy nghệ thuật cá nhân hóa.
• Vận dụng lý thuyết cấu trúc nhị phân của Claude Lévi-Strauss và V.N. Toporov: Làm sáng tỏ cách thức các tác giả truyền kì sử dụng các cặp đối lập nhị phân vũ trụ luận (Sống/Chết, Thiêng/Phàm, Nước/Lửa, Ánh sáng/Bóng tối) và thiết lập các yếu tố trung gian hóa giải mâu thuẫn nhân sinh.
• Kế thừa lý thuyết cổ mẫu và vô thức tập thể của Carl Gustav Jung: Luận giải sự tái sinh của các biểu tượng tinh thần nguyên sơ (Archetypes), chứng minh các hình tượng Thần, Yêu ma, Nước, Đêm trong truyện truyền kì là sự phóng chiếu sinh động của vô thức cộng đồng người Việt qua nhiều thế kỷ.
• Phát triển lý thuyết nhân học văn hóa của Edward Burnett Tylor và Lucien Lévy-Bruhl: Vận dụng thuyết vạn vật hữu linh (animism) và luật thông quan (participation mystique) để lý giải tại sao cây cỏ, đồ vật, súc vật trong truyền kì đều có linh hồn và tham dự bình đẳng vào đời sống con người.

Hệ thống giả thuyết lý thuyết được mô hình hóa qua 4 mệnh đề khoa học (Propositions):

• Mệnh đề P1: Yếu tố huyền thoại trong văn học trung đại tỷ lệ thuận với nhu cầu giải tỏa các ẩn ức văn hóa và xung đột hệ tư tưởng của thời đại.
• Mệnh đề P2: Quá trình thế tục hóa huyền thoại diễn ra theo nguyên lý "nhân cách hóa thần linh" và "thần thánh hóa con người bình phàm".
• Mệnh đề P3: Cổ mẫu đóng vai trò là hạt nhân cấu trúc, quy định phương thức tổ chức cốt truyện và hành động nhân vật trong tự sự truyền kì.
• Mệnh đề P4: Không gian và thời gian nghệ thuật truyền kì vận hành theo nguyên lý đồng hiện đa tầng, xóa nhòa biên giới giữa thực tại khả giác và thế giới siêu nghiệm.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được thiết kế theo mô hình tích hợp đa chiều:

[VÔ THỨC TẬP THỂ & VĂN HÓA NGUYÊN THỦY]
        │
        ▼ (Cơ chế chuyển hóa / Bộ lọc thời đại)
┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ TƯ DUY HUYỀN THOẠI (Mythological Cognition)                 │
│ ├─ Thần thánh hóa nhân vật dân gian (Lịch sử, Tôn giáo)      │
│ └─ Tái sinh Cổ mẫu (Thần, Yêu ma, Nước, Đêm)                │
└──────────────────────────────┬──────────────────────────────┘
                               │
                               ▼ (Thao tác thi pháp hóa)
┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN HUYỀN THOẠI (Mythopoetic Expression)    │
│ ├─ Hệ thống Mô típ: Hiển linh, Biến hình, Bất tử, Kỳ duyên  │
│ ├─ Không gian Đồng hiện: Thực/Hư, Trung tâm thiêng/Ngoại vi │
│ └─ Thời gian Đồng hiện: Lịch đại & Đồng đại                 │
└──────────────────────────────┬──────────────────────────────┘
                               │
                               ▼ (Đối chiếu liên văn hóa)
[ĐỐI SÁNH TRUYỀN KÌ VIỆT NAM - TRUYỀN KÌ TRUNG HOA]
 (Xác lập Bản sắc văn hóa & Phong vị dân tộc)

Nghiên cứu thiết lập tường minh các điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích chỉ áp dụng cho thể loại văn xuôi tự sự chữ Hán có yếu tố kì ảo thời trung đại (thế kỷ XV - XIX), nơi tư duy thần thoại hóa giao thoa trực tiếp với ý thức sáng tác cá nhân của trí thức Nho gia bản địa.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu xác lập lập trường nhận thức luận (epistemological stance) vững chắc trên nền tảng của Chủ nghĩa kiến tạo cấu trúc (Structural Constructivism) kết hợp Thông diễn học thi pháp (Poetic Hermeneutics). Phương pháp luận cốt lõi là Phê bình huyền thoại (Myth Criticism) phối hợp chặt chẽ với Thi pháp học lịch sử và Văn học so sánh khu vực.

Luận án khẳng định nguyên lý phương pháp luận từ cơ sở học thuật: “Việc nhấn mạnh tính phổ quát của huyền thoại trong toàn bộ hoạt động sáng tạo văn chương là một đặc điểm khu biệt cơ bản của phê bình huyền thoại” (dẫn theo Đào Ngọc Chương, 2009). Thiết kế nghiên cứu đa tầng bao gồm:

• Tầng 1 (Văn bản học & Phân loại học): Định danh, giải cấu trúc và thống kê toàn diện các đơn vị thần thoại/kì ảo trong kho tàng truyền kì.
• Tầng 2 (Tư duy & Cổ mẫu): Khảo sát cơ chế tinh thần tạo sinh biểu tượng dưới sự dẫn dắt của phân tâm học Jung và nhân học văn hóa Tylor.
• Tầng 3 (Thi pháp biểu hiện): Phân tích cấu trúc bề mặt gồm mạng lưới mô típ, trường không gian và trục thời gian nghệ thuật.
• Tầng 4 (Đối chiếu loại hình & Tiếp biến văn hóa): So sánh xuyên quốc gia giữa truyền kì Việt Nam và Trung Hoa để nhận diện tính phổ quát của thể loại và nét đặc thù dân tộc.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu trải qua bốn bước nghiêm ngặt:

1. Tuyển chọn ngữ liệu (Sampling Strategy):
   • Tiêu chuẩn đưa vào (Inclusion criteria): Các văn bản truyện truyền kì chữ Hán trung đại Việt Nam được khắc in hoặc chép tay, có cốt truyện hoàn chỉnh, dung chứa đậm nét yếu tố kì ảo hoang đường, xuất hiện từ thế kỷ XV đến thế kỷ XIX.
   • Tiêu chuẩn loại trừ (Exclusion criteria): Các tác phẩm thuần túy chính sử biên niên, văn xuôi hành chính chức năng, hoặc tiểu thuyết tài tử giai nhân thuần hiện thực không có sự can dự của yếu tố linh dị.
2. Thu thập và dịch thuật văn bản: Dựa trên các ấn bản Hán Nôm quy chuẩn từ Tổng tập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam (Trần Nghĩa chủ biên) và các bản dịch của các chuyên gia Hán học hàng đầu.
3. Tam giác hóa dữ liệu và phương pháp (Triangulation): Kết hợp kiểm chứng chéo giữa nguồn tư liệu văn học viết, tư liệu văn học dân gian (thần thoại, truyền thuyết trong Lĩnh Nam chích quái, Việt điện u linh), tư liệu khảo cổ văn hóa - tín ngưỡng đình đền miếu mạo, và tư liệu lý thuyết huyền thoại học phương Tây.
4. Độ tin cậy và giá trị khoa học: Quy chuẩn hóa việc mã hóa mô típ dựa trên bảng phân loại mô típ truyện kể dân gian quốc tế (hệ thống Aarne-Thompson-Uther và Stith Thompson) điều chỉnh phù hợp với văn mạch Á Đông.

Data và phân tích

Ngữ liệu khảo sát sơ cấp tập trung vào 7 bộ truyền kì trung đại tiêu biểu của Việt Nam:

• Thánh Tông di thảo (tương truyền của Lê Thánh Tông, 19 truyện)
• Truyền kì mạn lục (Nguyễn Dữ, 20 truyện kinh điển)
• Truyền kì tân phả (Đoàn Thị Điểm, 6 truyện)
• Tân truyền kì lục (Phạm Quý Thích)
• Vân nang tiểu sử (Phạm Đình Dục)
• Truyện kí trích lục (Khuyết danh)
• Lan Trì kiến văn lục (Vũ Trinh, 45 truyện)

Hệ thống ngữ liệu đối sánh của Trung Hoa gồm các truyện truyền kì đời Đường tiêu biểu (Cổ kính kí, Liễu Nghị truyện, Nam Kha thái thú truyện trong Đường đại truyền kì), 21 thiên trong Tiễn đăng tân thoại của Cù Hựu (đời Minh), và các truyện chọn lọc trong Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh (đời Thanh).

Phương pháp phân tích sử dụng kỹ thuật ma trận so sánh định tính (Qualitative Thematic Matrix Analysis), lập bảng phân loại tần suất xuất hiện của các cổ mẫu và mô típ, sau đó phân tích diễn ngôn và giải mã cấu trúc biểu tượng học tầng sâu.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đạt được 5 phát hiện mang tính đột phá về cấu trúc tư duy và thi pháp truyền kì:

1. Cơ chế thần thánh hóa nhân vật dân gian: Khác với truyền kì Trung Hoa thường tập trung vào đạo sĩ hoặc yêu quái biến hóa, truyền kì Việt Nam thực hiện quá trình "tái thiêng hóa" và "lịch sử hóa" đối với các nhân vật dân gian. Các nhân vật lịch sử (anh hùng dân tộc, danh nhân) và nhân vật tôn giáo (thiền sư, đạo sĩ dân gian) được đưa vào quỹ đạo huyền thoại nhằm củng cố thần quyền, vương quyền và biểu dương khí phách dân tộc. Điển hình như hình tượng Đức Thánh Tản Viên trong Chuyện chức phán sự đền Tản Viên thể hiện sự đối đầu trực diện giữa chính thần bản địa nước Việt và hung thần ngoại bang xâm lược.
2. Hệ thống 4 cổ mẫu trung tâm tái sinh từ vô thức tập thể:
   • Cổ mẫu Thần: Hiện thân cho trật tự vũ trụ tối thượng và khát vọng công lý của nhân dân.
   • Cổ mẫu Yêu ma: Biểu tượng cho những ẩn ức dục vọng bị kìm nén, sự tha hóa đạo đức hoặc tiếng kêu oan khuất của những số phận bi kịch (như hồn ma nàng Vũ Thị Thiết trong Chuyện người con gái Nam Xương).
   • Cổ mẫu Nước: Mang ý nghĩa mẫu tính nguyên thủy, không gian thanh tẩy, cội nguồn của sự tái sinh và cửa ngõ đi vào thế giới tâm linh (như cung nước Động Đình trong Chuyện đối đáp của người tiều phu ở núi Na hay chuyện Từ Thức).
   • Cổ mẫu Đêm: Không gian của bản năng, cõi mộng ảo và sự bộc lộ tự do của tình yêu nam nữ vượt thoát vòng cương tỏa của lễ giáo Nho gia.
3. Đặc trưng 4 mô típ biểu hiện huyền thoại cốt lõi: Luận án định danh và phân tích sâu sắc:
   • Mô típ hiển linh: Thần linh, hồn ma xuất hiện để can thiệp vào nhân thế, lập lại công lý.
   • Mô típ biến hình: Thể hiện trực tiếp niềm tin vạn vật hữu linh như E.B. Tylor từng nhận định: “nguyên nhân đầu tiên và chủ yếu của việc biến những sự kiện thuộc kinh nghiệm hằng ngày thành huyền thoại là lòng tin vào sinh khí của toàn bộ tự nhiên – lòng tin này đã đạt tới điểm cao nhất ở sự nhân cách hóa nó” (Tylor, 2019).
   • Mô típ chinh phục cái chết: Nhân vật chết đi sống lại hoặc tiếp tục tồn tại ở cõi âm/thủy phủ, khẳng định sự bất tử của tình yêu và nhân cách.
   • Mô típ kết duyên kì lạ: Hôn nhân giữa người trần với tiên nữ, ma nữ, tinh hoa cây cỏ (như Chuyện cây gạo, Chuyện kỳ ngộ ở trại Tây), phản ánh khát vọng giải phóng tính dục và hạnh phúc lứa đôi.
4. Cấu trúc không gian và thời gian đồng hiện độc đáo: Luận án chứng minh thi pháp truyền kì Việt Nam phá vỡ cấu trúc không - thời gian vật lý tuyến tính:
   • Không gian đồng hiện: Sự giao thoa không khoảng cách giữa Thực giới (làng quê, quán trọ, sông núi Đại Việt) và Hư giới (thủy cung, cõi tiên, âm phủ); giữa Trung tâm thần thiêng (đền miếu, đỉnh núi thiêng) và Ngoại vi thế tục.
   • Thời gian đồng hiện: Sự lồng ghép giữa thời gian lịch sử xác thực (niên hiệu vua chúa triều Trần, Lê) với thời gian thần thoại vĩnh hằng (thời gian cõi tiên "một ngày bằng một năm trần thế") và thời gian tâm linh lịch đại.
5. Sự phân hóa bản sắc sâu sắc giữa Truyền kì Việt Nam và Trung Hoa: Dù mượn khung tự sự từ Tiễn đăng tân thoại, tác giả Việt Nam đã thực hiện bước chuyển đổi văn hóa ngoạn mục. Đúng như học giả Nguyễn Đăng Na khẳng định: “Trên con đường văn học hóa truyện dân gian, các tác gia truyện thế tục đã tìm được cho mình một hình thức nghệ thuật phù hợp với yêu cầu và tâm lí thời đại – hình thức truyền kì. Dưới hình thức truyền kì, người cầm bút có thể trực diện với hiện thực đương thời và dễ dàng lách vào những miền cấm kị” (Nguyễn Đăng Na, 2007). So sánh với Trung Hoa, truyền kì Việt Nam đậm đà tinh thần thế tục, phản ánh nỗi đau trần thế sâu sắc hơn, thấm đượm lòng trắc ẩn với thân phận phụ nữ và thể hiện một ý thức tự tôn độc lập dân tộc mãnh liệt trước văn hóa phương Bắc.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận văn học: Cung cấp khung lý thuyết mẫu mực về phê bình thi pháp huyền thoại áp dụng cho văn học trung đại phương Đông, giải quyết triệt để mối quan hệ biện chứng giữa văn học dân gian (Folklore) và văn học viết (Elite literature).
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình phân tích cổ mẫu và mô típ có thể nhân rộng để nghiên cứu các thể loại tự sự trung đại khác như truyện thơ Nôm, truyền thuyết, dã sử.
• Về mặt thực tiễn và ứng dụng: Đem lại hệ thống cứ liệu và cách tiếp cận mới cho việc giảng dạy các tác phẩm truyền kì kinh điển (như Truyền kì mạn lục, Thánh Tông di thảo) trong chương trình Ngữ văn phổ thông và giảng dạy bậc đại học ngành Văn học, Văn hóa học.
• Về mặt chính sách văn hóa và bảo tồn: Đóng góp luận cứ khoa học cho việc bảo tồn di sản văn học Hán Nôm, phục dựng các giá trị biểu tượng tâm linh và tín ngưỡng bản địa của người Việt trong công nghiệp văn hóa hiện đại.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 3 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn văn bản học: Do tính chất dị bản của văn bản Hán Nôm chép tay qua nhiều thế kỷ, một số tác phẩm (như Thánh Tông di thảo) vẫn còn những tranh luận học thuật về thời điểm hình thành chính xác và tác quyền văn bản.
2. Điều kiện biên về mặt loại hình: Nghiên cứu mới chỉ tập trung vào văn xuôi tự sự chữ Hán thể truyền kì, chưa bao quát sang truyện thơ Nôm kì ảo hoặc văn xuôi tôn giáo thời Lý - Trần (Việt điện u linh, Thiền uyển tập anh).
3. Phạm vi đối chiếu khu vực: Trọng tâm đối sánh chủ yếu đặt ở cặp quan hệ Việt Nam - Trung Hoa, chưa mở rộng phân tích chuyên sâu đối sánh với hệ thống truyện kì ảo của Hàn Quốc (Kim Ngao tân thoại) và Nhật Bản (Vũ nguyệt vật ngữ, Otogiboko) trên cùng một thang đo văn bản học.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda) gồm 4 hướng khả thi:

• Ứng dụng thi pháp học huyền thoại vào khảo sát dòng truyện thơ Nôm bác học và bình dân.
• Xây dựng bản đồ mô típ số hóa (Digital Motif Mapping) cho toàn bộ tiểu thuyết Hán Nôm Việt Nam đối sánh toàn diện với kho tàng văn học khu vực đồng văn Đông Á.
• Nghiên cứu cơ chế tiếp biến cổ mẫu huyền thoại trung đại trong văn học Việt Nam đương đại thời kỳ Đổi mới (từ 1986 đến nay).
• Khảo sát sự chuyển hóa của các biểu tượng huyền thoại truyền kì sang các loại hình nghệ thuật phái sinh hiện đại (điện ảnh, sân khấu, video games, truyện tranh).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án xác lập một cột mốc quan trọng trong nghiên cứu văn học trung đại Việt Nam từ hướng tiếp cận liên ngành (Văn học - Phân tâm học - Nhân học văn hóa). Công trình trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực với tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu về Hán Nôm học, thi pháp học và văn học so sánh.
• Chuyển đổi giáo dục và đào tạo: Cung cấp nguồn học liệu khoa học sâu sắc, phục vụ trực tiếp cho việc đổi mới phương pháp giảng dạy môn Ngữ văn ở bậc phổ thông (chương trình GDPT mới chú trọng tích hợp liên môn và giải mã văn bản từ thể loại) và các học phần chuyên đề Sau đại học tại các trường Đại học Sư phạm, Khoa học Xã hội và Nhân văn.
• Ảnh hưởng đến công nghiệp văn hóa và xã hội: Cung cấp "ngân hàng chất liệu" biểu tượng, mô típ và không gian huyền thoại nguyên bản cho các nhà biên kịch, đạo diễn, nhà thiết kế game khai thác xây dựng các sản phẩm văn hóa giải trí mang đậm bản sắc Việt Nam, đưa di sản văn học cổ hòa nhập dòng chảy văn hóa đại chúng toàn cầu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên đại học: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu văn học trung đại liên ngành mẫu mực, chuẩn hóa phương pháp giải mã văn bản Hán Nôm bằng lý thuyết phê bình hiện đại.
• Học viên cao học và Sinh viên ngành Ngữ văn, Văn hóa học: Nắm vững cấu trúc thể loại truyền kì, phương pháp so sánh văn học khu vực Đông Á và kho tàng thuật ngữ huyền thoại học chuyên sâu.
• Giáo viên Ngữ văn bậc Trung học: Nâng cao năng lực phân tích, làm giàu giáo án khi giảng dạy các tác phẩm truyền kì kinh điển (như Chuyện người con gái Nam Xương, Chuyện chức phán sự đền Tản Viên).
• Nhà sáng tạo nội dung văn hóa (Biên kịch, Nhà văn, R&D Game): Thụ hưởng hệ thống chất liệu cổ mẫu, mô típ biến hình, kết duyên kì ảo đã được hệ thống hóa chuẩn xác để phát triển các dự án nghệ thuật đương đại lấy cảm hứng từ thần thoại và truyền kì Việt Nam.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
   • Đó là việc ứng dụng thành công lý thuyết thi pháp huyền thoại của E.M. Meletinsky và phân tâm học cổ mẫu của C.G. Jung để chứng minh "yếu tố kì" trong truyền kì Việt Nam là sự trầm tích của vô thức tập thể bản địa, giải mã bản chất thể loại như một quá trình trung gian hóa giải các xung đột tư tưởng giữa Nho - Phật - Đạo và tín ngưỡng dân gian nguyên thủy.
2. Tính đổi mới về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở đâu?
   • So với các nghiên cứu thuần túy xã hội học (Lê Trí Viễn) hoặc văn bản học so sánh đơn tuyến (Trần Ích Nguyên), luận án tích hợp phương pháp Phê bình huyền thoại với Cấu trúc luận nhị phân (Lévi-Strauss) và Nhân học văn hóa (Tylor, Bruhl), kiến tạo một hệ thống thao tác phân tích đồng bộ từ tầng tư duy, tầng cổ mẫu đến tầng thi pháp tổ chức không gian - thời gian.
3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất rút ra từ dữ liệu khảo sát là gì?
   • Đó là tính chất "thế tục hóa triệt để" và tinh thần "nữ quyền ngầm" trong truyền kì Việt Nam khi đặt cạnh truyền kì Trung Hoa. Dù tiếp thu mô típ từ Tiễn đăng tân thoại, các tác giả Việt Nam (Truyền kì mạn lục, Truyền kì tân phả) đã biến các nhân vật ma nữ, tiên nữ thành biểu tượng cho khát vọng tình yêu trần thế chân chính và tiếng kêu đòi quyền sống, quyền hạnh phúc của con người cá nhân, phá vỡ định kiến khắt khe của luân lý Nho giáo chính thống.
4. Quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) có được đảm bảo không?
   • Hoàn toàn được bảo đảm nhờ bảng danh mục 7 tập truyện truyền kì chuẩn xác từ Tổng tập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam, hệ thống tiêu chí phân loại 4 cổ mẫu và 4 mô típ rõ ràng, đi kèm các dẫn chứng văn bản học đối chiếu cụ thể giữa bản Hán văn và bản dịch nghĩa.
5. Chương trình nghiên cứu dài hạn 10 năm tiếp theo được định hình ra sao?
   • Hướng tới xây dựng một hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa toàn diện về cổ mẫu và mô típ kì ảo trong toàn bộ tiểu thuyết Hán Nôm và truyện thơ Nôm Việt Nam, đối sánh đa phương trong không gian văn hóa Đông Á (Việt Nam - Trung Quốc - Hàn Quốc - Nhật Bản).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Hoàng Thị Thùy Dương đã xác lập những đóng góp khoa học đặc sắc và bền vững:

1. Xác lập công trình chuyên khảo đầu tiên nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về truyện truyền kì Việt Nam thời trung đại từ góc nhìn phê bình thi pháp học huyền thoại.
2. Khám phá và hệ thống hóa cơ chế thần thánh hóa nhân vật lịch sử - tôn giáo, cùng sự tái sinh của 4 cổ mẫu nguyên thủy cốt lõi (Thần, Yêu ma, Nước, Đêm) trong tâm thức tự sự trung đại.
3. Định danh và phân tích cấu trúc thi pháp của 4 nhóm mô típ kì ảo nền tảng: Hiển linh, Biến hình, Chinh phục cái chết, và Kết duyên kì lạ.
4. Phát hiện mô hình không gian đồng hiện (Thực giới - Hư giới) và thời gian đồng hiện (Lịch đại - Thần thoại vĩnh hằng), xác lập đặc trưng thi pháp phá vỡ giới hạn vật lý của thể loại.
5. Chứng minh bản sắc độc lập và tinh thần nhân văn sâu sắc của truyền kì Việt Nam trong tiến trình tiếp biến sáng tạo truyền kì Trung Hoa và khu vực văn hóa Đông Á.

Công trình tạo tiền đề học thuật vững chắc, mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới về văn học trung đại, khẳng định sức sống bất diệt của huyền thoại trong việc nuôi dưỡng và định hình bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam qua hàng thế kỷ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu giới thiệu nhân vật, tên họ, quê quán, tính tình, phẩm hạnh. Kế đó là kể chuyện kì ngộ. Phần kết kể lí do kể chuyện. Nhân vật chủ yếu là nhân vật đời thường: thư sinh, con buôn, thiếu nữ… Thậm chí, các nhân vật kì ảo cũng thể hiện khía cạnh đời thường như thần thánh ham danh lợi, các nàng ma đa tình… Thời gian trong truyện là thời gian lịch sử ước lệ; thời gian thần thoại, vĩnh hằng; thời gian truyện khép kín.

Lời văn của truyền kì rất uyển chuyển, có sự kết hợp của văn xuôi, văn biền ngẫu, thơ. Nhà nghiên cứu Đinh Phan Cẩm Vân đã khẳng định “truyền kì có nghĩa là truyền đi một sự lạ” (Đinh Phan Cẩm Vân, 2011, tr. Theo nhà nghiên cứu này, thể loại truyền kì bắt nguồn từ Trung Hoa. Sự định hình thể loại của truyền kì Trung Hoa diễn ra vào đời Đường (617 – 907).

Đời Đường đánh dấu một thời kì hội tụ nhiều yếu tố “thiên thời, địa lợi, nhân hòa” như kinh tế cực thịnh, tam giáo đồng nguyên, chế độ thi cử chuộng thơ ca, sự phát triển của các ngành nghệ thuật… không chỉ làm nảy sinh một thời đại thơ ca rực rỡ mà còn giúp cho văn xuôi như truyền kì định hình luan an 17 thể loại và khẳng định vị thế của mình. Ở thời kì này, nhiều thành phố lớn xuất hiện như Trường An, Lạc Dương, Dương Châu, Thành Đô… Việc buôn bán, trao đổi hàng hóa trong và ngoài nước phát triển cao nhất so với các giai đoạn trước đó. Tầng lớp thị dân ngày càng lớn mạnh. Tầng lớp này có đời sống khá tự do so với nông dân.

Thị dân đòi hỏi những tác phẩm văn học ít gắn bó với đạo lí thánh hiền và phải gắn bó nhiều hơn với cuộc sống thực, với những vấn đề tình cảm, bản năng của con người… Chính vì vậy, truyền kì xuất hiện ngày càng nhiều để đáp ứng nhu cầu của thị dân và được họ yêu thích. Truyền kì nói nhiều về những tài tử giai nhân, những mối tình thư sinh và mĩ nữ, những anh học trò nghèo lên kinh ứng thí… Qua đó, truyền kì đã miêu tả, bênh vực cho tình yêu trai gái, giấc mộng công danh, những đổi thay trong chớp mắt của đời người. Như vậy, mặc dù cái “kì” trong truyền kì có nguồn gốc từ thể loại chí quái, từ đời sống của người nông dân nhưng đến đời Đường đã được chắp cánh bởi tầng lớp thị dân. Cái “kì” trong truyền kì không chỉ nằm ở nội dung mà còn ở tư tưởng, ở nghệ thuật.

Truyền kì Việt Nam đã tiếp nhận một cách sáng tạo một số mô típ của truyền kì Trung Hoa như mô típ hôn nhân khác thường (người lấy tiên; người chung sống với hồn phách; người chung sống với tinh loài vật, hồn cây cỏ), mô típ nhập mộng. Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Na khẳng định truyền kì “dùng hình thức kì ảo làm phương thức chuyển tải nội dung” (Nguyễn Đăng Na, 2007, tr. Trong truyện truyền kì, không gian vô định, thời gian vĩnh hằng, nhân vật biến huyễn khôn lường. Tất cả đã tạo nên một thế giới truyền kì vừa ảo vừa thực, vừa cao thượng vừa thấp hèn.

Đặc biệt, truyện truyền kì hay sử dụng các mô típ của văn học dân gian. Tuy nhiên, truyền kì sử dụng những gì được kế thừa nhằm mục đích của mình: Trên con đường văn học hóa truyện dân gian, các tác gia truyện thế tục đã tìm được cho mình một hình thức nghệ thuật phù hợp với yêu cầu và tâm lí thời đại – hình thức truyền kì. Dưới hình thức truyền kì, người cầm bút có thể trực diện với hiện thực đương thời và dễ dàng lách vào những miền cấm kị (Nguyễn Đăng Na, 2007, tr. Luận án Truyện truyền kì Việt Nam thời trung đại (Nhìn từ phương diện tổ chức cốt truyện và xây dựng nhân vật) của Đỗ Thị Mỹ Phương đã phân tích cốt truyện và luan an 18 nhân vật của các tác phẩm truyền kì.

Nếu nhìn tổ chức cốt truyện từ kết cấu cốt truyện, truyền kì có cốt truyện tuyến tính, lồng ghép, lắp ghép, hồi cố. Nếu nhìn tổ chức cốt truyện từ điểm nhìn trần thuật, truyền kì có sự trần thuật theo ngôi thứ nhất và ngôi thứ ba. Truyền kì vừa có sự hỗn dung các hình thức lời văn nghệ thuật vừa có xu hướng dùng ngôn ngữ văn xuôi đơn nhất. Về nhân vật, truyền kì có nhân vật kì ảo và nhân vật bình phàm.

Nhân vật trong truyền kì được xây dựng theo nhiều phương thức khác nhau: kết hợp thực - ảo, tiếp cận nhân vật từ nhiều quan điểm, góc độ, tạo tình huống để nhân vật bộc lộ tính cách. Nhà nghiên cứu này cũng phân tích đặc điểm của người kể chuyện trong truyện truyền kì trung đại Việt Nam trong bài viết Người kể chuyện trong truyện truyền kì trung đại Việt Nam. Truyền kì Việt Nam đã có sự định hình thể loại về cả mặt nội dung và nghệ thuật. Truyền kì thường viết về các nhân vật đời thường.

Truyền kì phản ánh vấn đề cơ bản nhất của các nhân vật là tình yêu nam nữ. Nhìn chung, cho dù viết về loại nhân vật nào của cuộc sống đời thường, truyền kì luôn muốn truyền cái “kì” đến với người đọc. Về nghệ thuật, truyền kì đã tạo nên phong cách riêng của mình. Cốt truyện của thể loại này có thắt nút, phát triển và mở nút.

Truyền kì có thời gian và không gian vô định, nhân vật biến hóa phi phàm, nhiều mô típ kì ảo của văn học dân gian… Những đặc điểm nội dung và nghệ thuật độc đáo đã tạo nên truyền kì – một thể loại văn xuôi độc đáo của văn học Việt Nam. Nghiên cứu truyền kì Việt Nam thời trung đại từ góc độ tác phẩm Với vai trò là tác phẩm khởi đầu và cũng là tác phẩm xuất sắc nhất của truyền kì Việt Nam, Truyền kì mạn lục (Nguyễn Dữ) được đề cập hoặc phân tích nhiều lần trong nhiều bài viết, sách, luận án. Trong Giáo trình văn học trung đại Việt Nam (Lê Trí Viễn chủ biên), Truyền kì mạn lục được khái quát những vấn đề tiêu biểu nhất về nội dung và nghệ thuật. Tác phẩm này phê phán những bất công của xã hội phong kiến đang suy thoái, đề cao thái độ “lánh đục về trong”, đề cập đến tình yêu đôi lứa và phản ánh khát vọng hạnh phúc của con người cá nhân, thể hiện một tinh thần dân tộc mạnh mẽ đồng thời thể hiện sự rạn nứt của ý thức hệ phong kiến trong tác giả.

Về nghệ thuật, Truyền kì mạn lục vừa có tính chất luận thuyết vừa có nhiều bài thơ trữ tình. Trong Văn học Việt Nam – Văn học trung đại những công trình nghiên cứu, bài luan an 19 viết Tìm hiểu khuynh hướng sáng tác trong “Truyền kì mạn lục” của Nguyễn Dữ của Nguyễn Phạm Hùng đã khẳng định các yếu tố hoang đường kì ảo trong tác phẩm chủ yếu phục vụ cho nhu cầu nhận thức cuộc sống thực tế của con người. Nó chủ yếu là phương tiện nghệ thuật chứ không còn là mục đích miêu tả. Trong Văn học trung đại Việt Nam: thể loại, con người, ngôn ngữ, nhà nghiên cứu Đinh Thị Khang có bài viết Nguyễn Dữ và “Truyền kì mạn lục” khẳng định tác phẩm này có tiếng nói phê phán hiện thực xã hội, tiếng nói cảm thông với số phận người phụ nữ và khát vọng tình yêu, hạnh phúc lứa đôi.

Tác phẩm này sử dụng nhiều yếu tố kì ảo, chất luận thuyết, sử dụng nhiều thể tài như văn xuôi, thơ, văn biền ngẫu. Nhà nghiên cứu Lê Văn Tấn quan tâm đến loại hình tác giả nhà nho ẩn dật và số phận người phụ nữ trong tác phẩm Truyền kì mạn lục qua các bài viết “Truyền kì mạn lục” và sự thể hiện tư tưởng ẩn dật của Nguyễn Dữ, Thể nghiệm lối sống ẩn dật của Nguyễn Dữ qua truyện “Từ Thức lấy vợ tiên”, Quan điểm chính trị và lối sống ẩn dật của Nguyễn Dữ qua “Chuyện đối đáp của người tiều phu ở núi Na”, Số phận người phụ nữ trong “Truyền kì mạn lục” của Nguyễn Dữ: nghiên cứu trường hợp Vũ Thị Thiết và Nhị Khanh, Nhà nho Nguyễn Dữ: trong tư cách là người phê bình (Lê Văn Tấn, 2019)… Một số nhà nghiên cứu khác quan tâm tác giả, bản dịch và một số vấn đề khác của Truyền kì mạn lục. Tiêu biểu là: - Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Na đã có bài viết “Truyền kì mạn lục” có 20 hay 22 truyện ? và khẳng định bản ghi 20 truyện là chính xác nhất (Nguyễn Đăng Na, 2006). - Nhà nghiên cứu Nguyễn Kim Châu quan tâm đến vấn đề thời gian của Truyền kì mạn lục qua bài viết Cấu trúc phức của thời gian trần thuật trong “Truyền kỳ mạn lục” (Nguyễn Kim Châu, 2013) - Nhà nghiên cứu Nguyễn Nam nghi vấn về vấn đề tên gọi của tác giả Nguyễn Dữ hay Nguyễn Tự ? (Nguyễn Nam, 2002).

Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Hồng cũng cho rằng nên có chú thích là Nguyễn Tự cho tác giả Truyền kì mạn lục trong bài viết Vấn đề đọc tên tác giả “Truyền kì mạn lục” (Nguyễn Quang Hồng, 2003) luan an 20 - Trong bài viết Một vài nghi vấn về bản “Truyền kì mạn lục” hiện đang lưu hành, nhà nghiên cứu Vũ Tố Hảo khẳng định bản Truyền kì mạn lục đang lưu hành có nhiều tác phẩm do người đời sau thêm vào (Vũ Tố Hảo, 1978) - Nhà nghiên cứu Nguyễn Nam khẳng định việc đưa Chinh phụ ngâm vào tác phẩm Nam Xương nữ tử lục là kết quả của quá trình đưa các yếu tố ngoài văn bản vào văn bản một cách có ý thức nhằm tăng hiệu quả nghệ thuật của tác phẩm (Nguyễn Nam, 2000) - Trong bài viết Đoán định lại thân thế Nguyễn Dữ và thời điểm sáng tác “Truyền kì mạn lục”, nhà nghiên cứu Nguyễn Phạm Hùng khẳng định Nguyễn Dữ là một nho sĩ, ẩn sĩ viết Truyền kì mạn lục trước năm 1525 (Nguyễn Phạm Hùng, 2006). - Nhà nghiên cứu Đinh Văn Minh trình bày quan điểm của ông về tác phẩm Tân biên Truyền kỳ mạn lục (Đinh Văn Minh, 1996) - Nhà nghiên cứu Kawamoto Kurive có bài viết Những vấn đề khác nhau liên quan đến “Truyền kỳ mạn lục” (Ngân Xuyên dịch) (Kawamoto Kurive, 1996) Bên cạnh những nghiên cứu về toàn bộ tập truyện, Truyền kì mạn lục còn được phân tích ở cấp độ từng truyện đối với một số truyện tiêu biểu. Trong Văn hóa tính dục ở Việt Nam thế kỉ X – XIX (Phạm Văn Hưng), Truyện kì ngộ ở trại Tây (thuộc Truyền kì mạn lục) được phân tích để cho thấy tác phẩm này có thái độ rất cởi mở, phóng khoáng đối với vấn đề tính dục.