Khám phá đặc trưng của văn học nguyên lý và lý luận văn học

Khám phá đặc trưng cơ bản của văn học nguyên lý lý luận văn học, phân tích sâu về bản chất và vai trò trong nghiên cứu văn chương.

• Đề tài: Đặc Điểm Nổi Bật Của Văn Học Nguyên Lý Và Lý Luận Văn Học

Tóm tắt

I. Khái niệm và đặc trưng của văn học

Văn học là một hình thức sáng tạo nghệ thuật sử dụng ngôn từ để biểu đạt tư tưởng, tình cảm và quan niệm về thế giới. Theo nghĩa rộng, văn học bao gồm mọi tác phẩm ngôn ngữ, từ văn học thuật đến văn hư cấu. Theo nghĩa hẹp, văn học tập trung vào sáng tác ngôn từ mang tính hư cấu, tưởng tượng, như thơ, tiểu thuyết, kịch. Văn học không chỉ phản ánh hiện thực mà còn sáng tạo ra thế giới nghệ thuật độc đáo, mang tính thẩm mỹ cao.

1.1. Đặc trưng tư tưởng xã hội

Văn học chịu sự tác động qua lại với các hình thái ý thức xã hội khác như đạo đức, triết học, tôn giáo và chính trị. Ví dụ, tác phẩm Mahabharata không chỉ là sử thi mà còn là tấm gương phản chiếu đời sống văn hóa, chính trị và tôn giáo của Ấn Độ cổ đại. Văn học cũng thể hiện quan niệm về thế giới và nhân sinh, giải thích thế giới xung quanh thông qua hình tượng nghệ thuật.

1.2. Tính chất xã hội của văn học

Văn học luôn gắn liền với độc giả và xã hội. Sự phản hồi của độc giả tạo thành dư luận xã hội xung quanh tác phẩm. Ví dụ, bộ truyện Harry Potter không chỉ thành công về mặt thương mại mà còn tạo ra những tranh luận xã hội về văn hóa và giá trị. Văn học cần thể hiện sự chân thành và trung thực, hướng về chân lý và cái thiện.

II. Đặc trưng thẩm mỹ của văn học

Văn học là hình thái ý thức xã hội, nhưng điểm khác biệt quan trọng nằm ở sự phản ánh ý thức thẩm mỹ. Bản chất thẩm mỹ của văn học bao gồm cảm xúc thẩm mỹ, thị hiếu thẩm mỹ, quan niệm thẩm mỹ và lý tưởng thẩm mỹ. Văn học khám phá thẩm mỹ trong các phạm trù như cái đẹp, cái cao cả, cái bi và cái hài.

2.1. Cái đẹp trong văn học

Cái đẹp là yếu tố cốt lõi của nghệ thuật. Văn học không chỉ phản ánh cái đẹp trong đời sống mà còn sáng tạo ra cái đẹp mới. Ví dụ, tác phẩm Gót sen ba tấc của Phùng Kí Tài phản ánh cái đẹp đẫm máu, gây tranh cãi về giá trị thẩm mỹ và đạo đức.

2.2. Cái bi và cái hài

Cái bi thường gắn với mất mát và đau thương, trong khi cái hài mang lại sự dí dỏm và phê phán xã hội. Ví dụ, tác phẩm Những người thích đùa của Aziz Nesin sử dụng cái hài để châm biếm những vấn đề xã hội một cách sâu cay.

III. Đặc trưng ngôn từ nghệ thuật

Văn học lấy ngôn từ làm chất liệu chính. Ngôn từ nghệ thuật không chỉ diễn đạt ý tưởng mà còn tạo ra hình tượng văn học độc đáo. Văn học đối mặt với thách thức khi người đọc cần hiểu biết ngôn ngữ và khả năng tưởng tượng để tái tạo hình tượng.

3.1. Ngôn từ và hiện thực

Ngôn từ trong văn học không chỉ phản ánh hiện thực mà còn sáng tạo ra thế giới nghệ thuật. Ví dụ, tác phẩm Thần khúc của Dante sử dụng ngôn từ kỳ quái, lạ lùng để mô tả thế giới tâm linh và tội ác.

3.2. Sáng tạo ngôn từ mới

Văn học khắc phục giới hạn của ngôn từ bằng cách sáng tạo ra ngôn từ nghệ thuật mới lạ. Ví dụ, thể loại truyện cực ngắn (micro fiction) đòi hỏi sự chọn lọc ngôn từ và suy tư nghiêm túc.

IV. Chức năng của văn học

Văn học có nhiều chức năng, bao gồm chức năng thẩm mỹ, nhận thức và giáo dục. Chức năng thẩm mỹ giúp con người cảm nhận cái đẹp, trong khi chức năng nhận thức giúp hiểu biết về thế giới và con người. Chức năng giáo dục hướng đến việc hình thành nhân cách và đạo đức.

4.1. Chức năng thẩm mỹ

Chức năng thẩm mỹ của văn học thể hiện qua việc khám phá và sáng tạo cái đẹp. Ví dụ, tác phẩm Những tấm lòng cao cả của Edmondo De Amicis không chỉ mang lại niềm vui mà còn giáo dục về tình nhân ái.

4.2. Chức năng nhận thức

Chức năng nhận thức giúp người đọc hiểu biết về thế giới thông qua tác phẩm. Ví dụ, tiểu thuyết Nỗi đau của chàng Werther của Goethe phản ánh sâu sắc tâm lý con người, gây ảnh hưởng lớn đến xã hội.

4.3. Chức năng giáo dục

Chức năng giáo dục của văn học hướng đến việc hình thành nhân cách và đạo đức. Ví dụ, truyện cổ tích Tấm Cám dạy con người về sự công bằng và lòng nhân ái.

Nội dung chính

Đặc điểm nổi bật của văn học: Nguyên lý và lý luận văn học

---

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu Nguyên lý và lý luận văn học thuộc nhóm môn học lý luận cơ sở trong chương trình đào tạo ngành Ngữ văn và Văn học tại bậc đại học và cao học. Đây là học phần được xây dựng nhằm cung cấp nền tảng khái niệm và lý thuyết cho sinh viên trước khi tiếp cận các môn học chuyên sâu hơn như lịch sử văn học, phê bình văn học hoặc nghiên cứu thể loại.

Mục tiêu học tập của tài liệu xoay quanh ba trục chính: (1) nắm vững hệ thống khái niệm cốt lõi — từ định nghĩa văn học theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp, đến các phạm trù thẩm mỹ như cái đẹp, cái cao cả, cái bi, cái hài; (2) hiểu được bản chất và chức năng của văn học trong đời sống xã hội; (3) hình thành năng lực phân tích tác phẩm thông qua các công cụ lý luận đã được học.

Cấu trúc tài liệu triển khai theo logic từ khái niệm đến đặc trưng, từ đặc trưng đến chức năng, rồi từ chức năng đến chủ thể sáng tạo (nhà văn) và hoạt động phê bình văn học. Mỗi luận điểm lý thuyết đều được minh họa bằng ví dụ lấy từ các tác phẩm cụ thể — từ Mahabharata (Ấn Độ cổ đại), Liêu trai chí dị (Bồ Tùng Linh), Trăm năm cô đơn (G. Marquez) đến Cánh đồng bất tận (Nguyễn Ngọc Tư) hay Truyện Kiều (Nguyễn Du).

Cách tiếp cận của tài liệu kết hợp giữa trình bày lý thuyết hệ thống và minh họa văn bản, giúp người học không chỉ tiếp thu định nghĩa mà còn thấy được sự vận hành của các khái niệm trong tác phẩm thực tế.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chủ đề chính

Tài liệu triển khai theo các mảng nội dung có tính logic nối tiếp nhau:

1. Khái niệm và đặc trưng của văn học Phần mở đầu phân biệt hai nghĩa của thuật ngữ "văn học": nghĩa rộng (tên gọi chung cho mọi tác phẩm ngôn ngữ nói và viết, kể cả văn học thuật) và nghĩa hẹp (chỉ sáng tác ngôn từ có hư cấu, tưởng tượng, bao gồm thơ, tiểu thuyết, tản văn, kịch). Tài liệu cũng làm rõ mối quan hệ giữa "văn học" và "văn chương" — hai khái niệm thường bị dùng lẫn lộn nhưng có phạm vi nghĩa khác nhau.

2. Đặc trưng tư tưởng xã hội Văn học được trình bày như một hình thái ý thức xã hội chịu tác động qua lại với đạo đức, triết học, tôn giáo và chính trị. Ví dụ minh họa trải rộng từ Mahabharata — sử thi Ấn Độ cổ gồm 110.000 câu thơ đôi, được coi là "Đại Bách khoa toàn thư" về văn hóa Ấn Độ — đến bài thơ "Những đêm hành quân" của Xuân Diệu trong bối cảnh kháng chiến Việt Nam. Tài liệu nhấn mạnh rằng nhà văn luôn mang thân phận xã hội và thể hiện các vấn đề thời đại trong tác phẩm.

3. Đặc trưng thẩm mỹ Phần này hệ thống bốn thành tố của bản chất thẩm mỹ: cảm xúc thẩm mỹ, thị hiếu thẩm mỹ, quan niệm thẩm mỹ và lý tưởng thẩm mỹ. Các phạm trù thẩm mỹ được triển khai lần lượt — cái đẹp, cái cao cả, cái bi, cái hài — với ví dụ từ Những linh hồn chết (Gôgôn), Những tấm lòng cao cả (De Amicis), Thằng gù nhà thờ Đức Bà (Hugo), và các truyện của Aziz Nesin.

4. Đặc trưng ngôn từ nghệ thuật Văn học được phân biệt với các loại hình nghệ thuật khác ở chỗ lấy ngôn từ làm chất liệu duy nhất. Tài liệu dẫn trường hợp Thần khúc của Dante — được dịch sang tiếng Việt lần đầu năm 1979 bởi GS. Lê Trí Viễn và nhà thơ Khương Hữu Dụng, rồi bản đầy đủ do GS. Nguyễn Văn Hoàn năm 2009 — như ví dụ về thách thức chuyển dịch ngôn từ nghệ thuật xuyên ngôn ngữ.

5. Chức năng văn học Tài liệu trình bày bốn quan niệm về chức năng văn chương (từ "hình tam giác" ba chức năng đến mô hình "một phẩm chất, vô vàn tác dụng"), rồi phân tích cụ thể năm chức năng: thẩm mỹ, nhận thức, giáo dục, giao tiếp, giải trí và dự báo.

6. Nhà văn — chủ thể sáng tạo Phần này phân tích điều kiện lịch sử xuất hiện nhà văn (dẫn theo Đỗ Văn Khang trong Cơ sở lý luận văn học), các phẩm chất trí thức và nghệ sĩ (dẫn theo Huỳnh Như Phương trong Lý luận văn học nhập môn), cũng như các yếu tố tâm lý sáng tạo như rung cảm, trực giác, trí tưởng tượng, ký ức và vô thức.

7. Phê bình văn học Phần cuối đề cập lịch sử và các khuynh hướng phê bình — phê bình truyền thống (các nhà Nho), phê bình hiện đại (Phạm Quỳnh, Thiếu Sơn, Nguyễn Trường Tam…), và ba kiểu phê bình theo Đỗ Lai Thúy: phê bình báo chí, phê bình chuyên nghiệp, phê bình ngẫu cảm.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Tài liệu xây dựng ba nền tảng lý thuyết liên kết với nhau:

• Bản chất xã hội – thẩm mỹ của văn học: văn học vừa phản ánh hiện thực xã hội vừa sáng tạo ra các giá trị thẩm mỹ độc lập, không đơn thuần là sao chép thực tại.
• Hình tượng nghệ thuật như phương tiện trung tâm: hình tượng được tạo nên bằng tư duy trừu tượng, tồn tại trong "thế giới thứ hai" của tác phẩm — có điểm trùng khớp với thực tại nhưng có khả năng mở rộng vượt ra ngoài thực tại.
• Quan hệ nhà văn — tác phẩm — độc giả: quy trình giao tiếp văn học không một chiều, mà có sự phản hồi từ độc giả qua phê bình, dư luận, dịch thuật và biên tập (dẫn theo phân chia của Hà Minh Đức chủ biên, Lý luận văn học, NXB Giáo Dục, 2008).

Kỹ năng phát triển

Thông qua cấu trúc lý thuyết kết hợp ví dụ văn bản, người học có thể phát triển:

• Kỹ năng phân tích khái niệm: phân biệt các cặp khái niệm gần nghĩa (văn học/văn chương, nghĩa rộng/nghĩa hẹp, tài năng/thiên tài/năng khiếu).
• Kỹ năng đọc văn bản qua lăng kính lý luận: nhận diện đặc trưng thẩm mỹ, chức năng xã hội và cá tính sáng tạo trong tác phẩm cụ thể.
• Năng lực đánh giá phê bình: hiểu các tiêu chí và giới hạn của từng khuynh hướng phê bình, từ đó hình thành quan điểm đọc độc lập.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tài liệu sử dụng phương pháp kết hợp giữa trình bày định nghĩa hệ thống và minh họa bằng văn bản. Mỗi luận điểm lý thuyết được thử nghiệm trên ít nhất một tác phẩm cụ thể, giúp người học thấy được cầu nối giữa khái niệm trừu tượng và thực hành đọc.

Ví dụ, khi trình bày chức năng nhận thức, tài liệu dẫn trường hợp The Sufferings of Young Werther (Goethe, 1774) và hiệu ứng xã hội thực tế của nó — nhiều vụ tự sát xảy ra sau khi cuốn sách được phổ biến rộng rãi. Đây là cách minh họa có tính phản tư: chức năng nhận thức không chỉ tích cực mà còn có thể tạo ra tác động tiêu cực nếu người đọc tiếp nhận thiếu phê phán.

Tương tự, khi phân tích chức năng giáo dục, tài liệu không dừng lại ở những nhận định chung mà đặt ra câu hỏi cụ thể: Cánh đồng bất tận (Nguyễn Ngọc Tư) có phải là tác phẩm "thuần bi kịch" không có giá trị giáo dục không? Cách xử lý này buộc người học phải đối chiếu định nghĩa với văn bản thực tế.

Đối với tự học, người học nên:

• Đọc từng phần lý thuyết trước, ghi chép định nghĩa cốt lõi.
• Tra cứu tác phẩm được trích dẫn trong ngữ cảnh gốc (ví dụ: Bhagavad Gita trong Mahabharata, Thần khúc của Dante) để hiểu ví dụ không bị tách rời hoàn cảnh.
• Thực hành áp dụng: chọn một tác phẩm quen thuộc và thử xác định các đặc trưng (tư tưởng xã hội, thẩm mỹ, ngôn từ) được trình bày trong tài liệu.
• So sánh các quan điểm lý luận: tài liệu trích dẫn nhiều nguồn khác nhau — Huỳnh Như Phương, Hà Minh Đức, Đỗ Lai Thúy, Hoài Thanh — người học nên đặt các quan điểm này cạnh nhau để thấy sự khác biệt và bổ sung.

Tài liệu không đề ra bài tập cụ thể theo từng chương, nhưng cấu trúc ví dụ phong phú có thể được dùng làm nền cho các bài tập phân tích mà giảng viên thiết kế.

---

Điểm nổi bật so với cách tiếp cận thông thường

Phạm vi ví dụ quốc tế và Việt Nam được tích hợp song song. Thay vì tách riêng văn học Việt Nam và văn học thế giới, tài liệu đặt chúng trong cùng một khung phân tích. Cùng trong phần về chức năng thẩm mỹ, Gót sen ba tấc (Phùng Kí Tài) được đặt cạnh Những linh hồn chết (Gôgôn); trong phần về chức năng giải trí, truyện tiếu lâm dân gian Việt Nam và bác Ba Phi được đặt cạnh truyện ngắn Aziz Nesin (Thổ Nhĩ Kỳ).

Mô hình chức năng văn học được trình bày theo lịch sử phát triển quan niệm. Thay vì chỉ liệt kê các chức năng, tài liệu truy nguyên các mô hình lý luận từ "hình tam giác" (ba chức năng: nhận thức, giáo dục, thẩm mỹ) đến "hình vuông" (thêm giao tiếp) rồi đến mô hình "đa chức năng" và cuối cùng là mô hình hiện đại nhất: một phẩm chất thẩm mỹ trung tâm tạo ra vô số tác dụng. Cách trình bày này cho thấy lý luận văn học không phải là hệ thống đóng mà là quá trình tư duy đang vận động.

Tích hợp quan điểm phản tư về phê bình. Phần phê bình văn học không chỉ trình bày các khuynh hướng mà còn phân tích cả những giới hạn và tác động kìm hãm của phê bình — bao gồm phê bình chủ quan, phê bình cơ hội, và ví dụ cụ thể về tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh) bị kiểm duyệt nhiều năm.

---

Đối tượng sử dụng tài liệu

Sinh viên ngành Ngữ văn, Văn học từ năm thứ nhất hoặc năm thứ hai là đối tượng phù hợp nhất. Tài liệu không yêu cầu kiến thức nền về lý thuyết văn học, nhưng người học cần có khả năng đọc và phân tích văn bản văn học ở mức độ cơ bản, đồng thời quen thuộc với một số tác phẩm văn học phổ thông (trong và ngoài nước) để có thể đối chiếu với các ví dụ được dẫn.

Sinh viên ngành Sư phạm Ngữ văn có thể sử dụng tài liệu như nền lý luận để hiểu tại sao văn học được dạy theo một số cách tiếp cận nhất định trong trường phổ thông — đặc biệt phần về chức năng giáo dục và chức năng thẩm mỹ.

Người học độc lập quan tâm đến lý luận văn học có thể dùng tài liệu như điểm khởi đầu, với lưu ý cần đọc thêm các tài liệu gốc được trích dẫn: Lý luận văn học nhập môn (Huỳnh Như Phương), Lý luận văn học (Hà Minh Đức chủ biên, NXB Giáo Dục, 2008), Cơ sở lý luận văn học (Đỗ Văn Khang).

Giảng viên có thể dùng tài liệu như khung tổ chức bài giảng, bổ sung thêm ví dụ tác phẩm và bài đọc mở rộng theo từng chủ đề.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai? Tài liệu phù hợp với sinh viên đại học và cao học ngành Ngữ văn, Văn học, Sư phạm Ngữ văn. Người học cần có khả năng đọc văn học ở mức độ cơ bản và quen thuộc với một số tác phẩm kinh điển trong và ngoài nước. Người học từ ngành khác hoàn toàn có thể tiếp cận phần đặc trưng và chức năng văn học mà không cần nền tảng chuyên ngành sâu.

2. Cần kiến thức nền nào trước khi học? Tài liệu không đặt ra điều kiện tiên quyết về lý luận văn học. Tuy nhiên, người học sẽ tiếp thu tốt hơn nếu đã đọc ít nhất một số tác phẩm được trích dẫn như Truyện Kiều (Nguyễn Du), Cánh đồng bất tận (Nguyễn Ngọc Tư) hoặc có hiểu biết cơ bản về các tác phẩm nước ngoài như Harry Potter (J.K. Rowling), Trăm năm cô đơn (G. Marquez).

3. Điểm khác biệt với các tài liệu lý luận văn học khác? So với các giáo trình lý luận thuần túy, tài liệu này có mật độ ví dụ văn bản cao hơn và phạm vi quốc tế rộng hơn. Việc đặt văn học Việt Nam (Xuân Diệu, Nguyễn Du, Nguyễn Ngọc Tư) cạnh văn học thế giới (Goethe, Tolstoy, Boccaccio, Marcel Aymé) trong cùng một khung phân tích là điểm khác biệt về cách tổ chức nội dung.

4. Làm sao để tự học hiệu quả? Nên đọc từng phần lý thuyết và ghi chú định nghĩa cốt lõi trước. Sau đó tra cứu các tác phẩm được dẫn trong ngữ cảnh đầy đủ (không chỉ đọc qua trích dẫn). Bước cuối là tự đặt câu hỏi: khái niệm vừa đọc áp dụng như thế nào vào một tác phẩm người học đã đọc trước đây?

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo? Tài liệu trích dẫn trực tiếp một số nguồn tham khảo có thể đọc thêm: Lý luận văn học do Hà Minh Đức chủ biên (NXB Giáo Dục, 2008), Lý luận văn học nhập môn của Huỳnh Như Phương, Cơ sở lý luận văn học của Đỗ Văn Khang. Về phê bình văn học, bài viết của Đỗ Lai Thúy trên Tạp chí Sông Hương số 142 (12/2000) và các bài của Kiều Thanh Quế trên Tri Tân (1943) được dẫn như tài liệu nền.

---

Kết luận

Tài liệu Nguyên lý và lý luận văn học cung cấp một khung khái niệm có cấu trúc để tiếp cận văn học như một hình thái ý thức xã hội có bản chất thẩm mỹ đặc thù. Từ định nghĩa khái niệm đến phân tích đặc trưng, từ hệ thống chức năng đến phẩm chất nhà văn và hoạt động phê bình, tài liệu xây dựng một lộ trình học tập có tính logic.

Người học sau khi hoàn thành tài liệu này có thể tiếp tục với các học phần về lịch sử văn học, thi pháp học, hoặc lý thuyết tiếp nhận — những lĩnh vực đều đòi hỏi nền tảng lý luận mà tài liệu này đặt ra. Để củng cố kiến thức, nên đọc song song các tài liệu gốc được trích dẫn, đặc biệt là Lý luận văn học (Hà Minh Đức chủ biên) và Lý luận văn học nhập môn (Huỳnh Như Phương).

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặc trưng của văn học *Khái niệm văn học Văn học theo nghĩa rộng là tên gọi chung mọi tác phẩm bằng ngôn ngữ nói hay viết, bao gồm cả văn học thuật và văn hư cấu. Theo nghĩa hẹp chỉ sáng tác ngôn từ bằng hư cấu, tưởng tượng, biểu hiện tình cảm con người như thơ, tiểu thuyết, tản văn, kịch,… Ngày nay, văn học được dùng để chỉ một loại hình sáng tạo nghệ thuật, bao gồm thơ ca, tiểu thuyết, truyện ngắn, tản văn, kí, kịch… Khái niệm văn học thường được sử dụng tương tự như khái niệm văn chương và thường bị dùng lẫn lộn. Tuy nhiên, xét về mặt tổng quát, khái niệm văn học thường có nghĩa rộng hơn khái niệm văn chương. *Một số đặc trưng của văn học 1.

Đặc trưng tư tưởng xã hội Văn học chịu sự tác động qua lại với các hình thái ý thức xã hội khác (đạo đức, triết học, tôn giáo và đặc biệt là chính trị). Ví dụ Mahabharata là một trong hai cuốn Sử thi tiếng Phạn Ấn Độ cổ, bao gồm 110.000 câu thơ đôi (sloka), là thiên sử thi dài nhất trên thế giới, gấp 7 lần tổng số câu thơ của hai bộ sử thi Hy Lạp cổ đại là Iliad và Odyssey. Tác phẩm này được coi là "Đại Bách khoa toàn thư" về văn hóa truyền thống, về các truyền thuyết và về các thể chế chính trị - xã hội của Ấn Độ cổ xưa. Nó là tấm gương phản chiếu toàn bộ đời sống con người Ấn Độ truyền thống như lời một câu ngạn ngữ cổ: "Cái gì không thấy được ở trong Mahabharata thì cũng không thể nào thấy được ở Ấn Độ." Cuốn sử thi này cũng chiếm vị trí quan trọng trong triết học và tôn giáo tại Ấn Độ, do nó có lồng ghép cuộc đối thoại triết lý dài tới 700 câu thơ giữa dũng sĩ Arjuna và thần Krishna trước khi khai chiến.

Phần thơ triết học kỳ diệu này được xem như một tác phẩm độc lập hoàn chỉnh mang tên Bhagavad Gita (Chí tôn ca), một kinh văn quan trọng hàng đầu của Ấn Độ giáo (đạo Hindu). Nhà văn mang một thân phận xã hội, thể hiện những vấn đề xã hội và thời đại trong tác phẩm Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược giành độc lập, thống nhất đất nước, là một hiện thực vĩ đại, qua đó đã tạo nên một đội ngũ nhà văn - chiến sĩ mang khát vọng lớn, có trách nhiệm với đất nước và dân tộc; đồng thời cũng đã tạo nên một nền văn học tiên phong trong lịch sử phát triển văn học nước nhà, xây dựng nên một nền văn học cách mạng, hiện đại, dân tộc; có rất nhiều tác giả, tác phẩm xứng đáng là những di sản tinh thần vô giá cho đời sau. Trong thời máu lửa, câu khẩu hiệu: “Văn hóa hóa kháng chiến, kháng chiến hóa văn hóa" đã trở thành phương châm sống và sáng tác của các văn nghệ sĩ. Nhà thơ Xuân Diệu đã viết một cách thấm thía tình cảm của người nghệ sĩ gắn trang văn câu thơ với nhịp đập của trái tim nhân dân một thời gian khổ: "Tôi cùng xương thịt với nhân dân của tôi Cùng đổ mồ hôi cùng sôi giọt máu Tôi sống với cuộc đời chiến đấu Của triệu người yêu dấu gian lao” (“Những đêm hành quân") Văn học luôn thể hiện quan niệm về thế giới và nhân sinh một cách cụ thể, sinh động, lý giải và cắt nghĩa thế giới xung quanh bằng hình tượng văn học Hình tượng được tạo nên bằng tư duy trừu tượng, là cái mà người ta có thể tưởng tượng ra, hình dung ra, đằng sau lớp vỏ ngữ âm vật chất của ngôn từ.

Vì vậy, cái gì xuất hiện trong tâm tưởng, trong ý nghĩ, con người có thể tưởng tượng ra được, hình dung ra được, đều có thể trở thành hình tượng nghệ thuật, trong đó có ma. Thế giới nghệ thuật của tác phẩm ngôn từ là thế giới thứ hai, bao giờ cũng có điểm trùng khớp và khả năng mở rộng hơn thế giới thứ nhất là thế giới của thực tại. Ví dụ ma là kết quả của tư duy trừu tượng mở rộng vượt lên thực tại của con người, tung hoành trong vùng đất thứ hai mạnh mẽ hơn và yếu ớt hơn, rực rỡ và mờ nhạt hơn nhờ tính kỳ ảo của nó. Từ Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh, Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ,… đến Trăm năm cô đơn của G.

Marquez, Con ma của G.Boccacio, Người đi xuyên tường của Marcel Aymé…, ma càng ngày càng phát triển trong tư duy nghệ thuật của nhân loại. Bóng ma trong trang sách làm giàu cho tác phẩm nghệ thuật. Tính chất xã hội của văn học được đặt trong mối quan hệ với độc giả Sự phản hồi của độc giả tạo thành dư luận xã hội xung quanh tác phẩm. Harry Potter là tên của bộ truyện (gồm bảy phần) của nữ nhà văn nước Anh J.

Ngay từ khi xuất bản phần một, bộ truyện ngày càng nổi tiếng trên toàn thế giới, được giới phê bình hoan nghênh và rất thành công về mặt thương mại. Bộ truyện cũng nhận được một số lời chỉ trích, bao gồm cả việc lo ngại về vẻ đen tối ngày càng tăng. Nhờ vào sự thành công của bộ truyện, J. Rowling đã trở thành nhà văn giàu nhất trong lịch sử văn học.

Cả bộ truyện 7 quyển, với quyển 2 thứ 7 được chia thành 2 phần, dựng thành 8 bộ trong loạt phim cùng tên trở thành loạt phim có doanh thu cao nhất mọi thời đại. Tính tư tưởng cần thể hiện trong sự chân thành và trung thành, hướng về chân lý và cái thiện Chẳng hạn tác phẩm “Anna Karenina” của L.Tolstoy thể hiện tư tưởng của nhà văn về khát khao tình yêu cháy bỏng của người phụ nữ trong xã hội Nga. Bên cạnh đó, tác giả còn thể hiện cái nhìn thương cảm với nhân vật thông qua việc ngoại tình bị xã hội lên án. Đặc trưng thẩm mỹ Văn học là một hình thái ý thức xã hội, nhưng điểm khác biệt quan trọng của văn học nằm ở sự phản ánh ý thức thẩm mỹ, ở bản chất thẩm mỹ.

Bản chất thẩm mỹ bao gồm những thành tố: Cảm xúc thẩm mỹ: Là phẩm chất của con người có thể bộc lộ được rung cảm đặc biệt khi nhận biết được những hiện tượng thẩm mĩ trong đời sống và trong nghệ thuật. Thị hiếu thẩm mỹ: Là thái độ tình cảm khiến người ta phải đánh giá trực tiếp, tức thời trước cái đẹp, cái xấu, cái bi, cái hài trong cuộc sống và nghệ thuật. Quan niệm thẩm mỹ: Là những đánh giá, suy nghĩ chủ quan và khách quan của con người về đời sống và nghệ thuật. Lý tưởng thẩm mỹ: Là sự tổng hòa hữu cơ những biểu hiện cao nhất của sự hoàn thiện trong hoạt động thẩm mĩ ở những lĩnh vực khác nhau của con người.

Văn học khám phá thẩm mỹ trong phạm trù chính: Cái đẹp: Nghệ thuật không chỉ là nơi độc quyền sản xuất ra cái đẹp, nhưng nó là hình thức chuyên nghiệp, chuyên môn hóa cao nhất, tập trung nhất, lãnh trách nhiệm nặng nề nhất trong việc thỏa mãn nhu cầu thẩm mĩ của xã hội. Trong trường hợp phải mô tả cái xấu, cái ác, tác phẩm nghệ thuật vẫn có thẻ trở thành đối tượng của sự cảm thụ thẩm mĩ. Nhà văn Nga Gôgôn, tác giả “Những linh hồn chết” đã từng nói rằng trong tác phẩm này tất cả đều là nhân vật phản diện, chỉ có một nhân vật tích cực duy nhất-đó là tiếng cười. Tiếng cười của nhà văn gắn liền với những lí tưởng xã hội tiến bộ, xuất phát từ những tiêu chuẩn rất cao về con người, vì vậy nó cũng gắn liền với sự hoàn thiện, với cái đẹp.

Cái cao cả: Cái cao cả làm cho cuộc sống không bị tầm thường và nhỏ bé đi, làm cho thế giới hiện ra lúc nào cũng to lớn, khó khăn nhưng cũng đầy cảm hứng về những thử thách. “Những tấm lòng cao cả” là một cuốn tiểu thuyết trẻ em của nhà văn người Ý Edmondo De Amicis, lấy bối cảnh trong lúc nước Ý đang thống nhất cũng như nói về đề tài yêu nước. Xuyên suốt tiểu thuyết là những vấn đề xã hội như sự nghèo đói. Những tấm lòng cao cả được yêu chuộng vì văn phong giản dị và ý nghĩa giáo dục về tình nhân ái.

3 Cái bi: Bản chất của cái bi là xung đột. Cái bi thường gắn với mất mác, đau thương. Thằng gù nhà thờ Đức Bà kết thúc cũng là khi mọi mâu thuẫn, bi kịch được giải thoát bằng những cái chết đau đớn, để lại những nỗi oán hờn, những nỗi buồn xác xơ lòng người.Việc thể hiện cái bi trong nghệ thuật giúp chúng ta lĩnh hội cuộc sống sự phong phú, phức tạp của nó. Đồng thời khơi dậy những tình cảm cao cả, kích thích những hành động mãnh liệt và sự tham gia tích cực vào cuộc sống.

Cái hài: Cái hài thường gắn với cái cười. Không chỉ mang lại sự dí dỏm mà khi dám cười tức là dám khẳng định cái xấu là cái xấu, cái đáng ghét, đáng cười. Nhà văn châm biếm Aziz Nesin có cách kể chuyện hài hước và hâm biếm về những vấn đề xã hội, Cái hài, trào phúng và châm biếm của tác giả được bộc lộ một cách rất sâu cay qua tác phẩm “Những người thích đùa”. Đặc trưng ngôn từ nghệ thuật Văn học phân biệt với các loại hình nghệ thuật khác là lấy ngôn từ làm chất liệu.

Có thể nói, vũ khí của nhà văn là ngôn từ, văn chương quan trọng nhất là chữ nghĩa, từ ngôn từ nghệ thuật ta nhận ra hiện thực, tài năng, thái độ của nhà văn thể hiện trong tác phẩm. Bên cạnh điểm mạnh, văn học cũng đối mặt với những thách thức: người đọc phải hiểu biết ngôn ngữ của tác phẩm, có khả năng tưởng tượng và tái tạo hình tượng văn học. Dù đang lao đao với Covid-19, người dân Ý vẫn tổ chức “Ngày Dante quốc gia” lần đầu tiên tại Roma, kỷ niệm 700 năm ngày thi hào của họ rời khỏi nhân gian. Sau 7 thế kỷ, “Thần khúc” được xem là tác phẩm kinh điển của nền thi ca nhân loại, đã được in ấn tại hơn 160 quốc gia trên thế giới.

Tại Việt Nam, bản dịch đầu tiên của “Thần khúc” xuất hiện vào năm 1979, do giáo sư Lê Trí Viễn và nhà thơ Khương Hữu Dụng cùng chuyển ngữ. Tuy nhiên, bản dịch ấy chỉ có 30 khúc. Đúng 30 năm sau, năm 2009, “Thần khúc” đầy đủ do giáo sư Nguyễn Văn Hoàn chuyển ngữ, đã ra mắt công chúng.