Chuyển dịch liên từ đẳng lập 'and' và 'but' tiếng Anh sang tiếng Việt - Khóa luận Phạm Cát Thụy

• Tác giả: Phạm Cát Thụy
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hoàng Trung
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Chuyển dịch liên từ đẳng lập "and" và "but" trong tiếng Anh sang tiếng Việt
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về liên từ đẳng lập and và but trong tiếng Anh và tiếng Việt

Liên từ đẳng lập là từ dùng để nối các từ, cụm từ hoặc mệnh đề có chức năng cú pháp ngang bằng nhau. Trong tiếng Anh, 'and' và 'but' là hai liên từ đẳng lập phổ biến nhất, giữ vai trò kết nối các thành phần ngôn ngữ một cách logic. 'And' biểu thị quan hệ bổ sung, thêm vào. 'But' thể hiện sự tương phản, đối lập giữa hai vế câu. Trong tiếng Việt, hệ thống liên từ phong phú hơn với các từ tương ứng như 'và', 'nhưng', 'mà', 'rồi', 'thì'. Sự khác biệt giữa hai ngôn ngữ đặt ra thách thức lớn trong quá trình chuyển dịch. Khóa luận tốt nghiệp năm 2018 của Phạm Cát Thụy tại Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã nghiên cứu chuyên sâu vấn đề này. Nghiên cứu sử dụng phương pháp đối chiếu, thống kê trên hai tác phẩm: 'The Old Man and the Sea' của Ernest Hemingway và 'Gió heo may' của Nguyễn Quang Thân. Kết quả cho thấy việc chuyển dịch không chỉ đơn thuần là thay thế từ, mà còn đòi hỏi hiểu biết sâu về ngữ nghĩa và ngữ dụng của từng ngôn ngữ.

1.1. Khái niệm liên từ đẳng lập trong tiếng Anh

Liên từ đẳng lập (coordinating conjunction) trong tiếng Anh gồm bảy từ cơ bản được nhớ qua từ viết tắt FANBOYS: for, and, nor, but, or, yet, so. Trong đó, 'and' thuộc nhóm liên từ additive, dùng để thêm thông tin mới vào mệnh đề trước. 'But' thuộc nhóm liên từ adversative, biểu thị sự đối lập hoặc bất ngờ. Về mặt ngữ pháp, hai liên từ này có khả năng kết nối từ, cụm từ và mệnh đề độc lập. Đặc biệt, 'and' có thể mang nghĩa phái sinh contrast trong một số ngữ cảnh nhất định, vượt ra ngoài nghĩa cộng thêm thông thường. Đây là điểm phức tạp mà người dịch cần lưu ý.

1.2. Khái niệm liên từ đẳng lập trong tiếng Việt

Liên từ trong tiếng Việt có đặc điểm khác biệt đáng kể so với tiếng Anh. Theo nghiên cứu, tiếng Việt không có ranh giới rõ ràng giữa liên từ và các từ loại khác như phó từ, trạng từ. Các liên từ tương ứng với 'and' gồm: 'và', 'cùng', 'với', 'lẫn', 'cả', 'rồi', 'thì'. Liên từ tương ứng với 'but' gồm: 'nhưng', 'mã'. Mỗi liên từ mang sắc thái ngữ nghĩa riêng. Ví dụ, 'và' dùng phổ biến nhất trong văn viết trang trọng. 'Rồi' thể hiện quan hệ thời gian tiếp nối. 'Thì' thường đi kèm với điều kiện giả định. Sự đa dạng này tạo nên thách thức và cơ hội trong chuyển dịch.

II. Phân tích vấn đề chuyển dịch liên từ and và but sang tiếng Việt

Vấn đề cốt lõi trong chuyển dịch liên từ 'and' và 'but' nằm ở sự không tương ứng hoàn toàn giữa hai hệ thống ngôn ngữ. Tiếng Anh có hệ thống liên từ gọn nhẹ, mỗi từ đảm nhận nhiều chức năng ngữ nghĩa. Tiếng Việt sở hữu hệ thống liên từ phong phú hơn nhưng ranh giới giữa các từ loại không rõ ràng. Thống kê từ tác phẩm 'The Old Man and the Sea' cho thấy liên từ 'and' xuất hiện với tần suất cao, được chuyển dịch thành nhiều từ khác nhau tùy ngữ cảnh. Có trường hợp 'and' được dịch thành 'và' trực tiếp. Có trường hợp phải dùng 'rồi', 'thì' hoặc lược bỏ hoàn toàn. Liên từ 'but' cũng gặp tình huống tương tự khi chuyển thành 'nhưng' hoặc 'mà'. Ngoài ra, 'and' còn mang nghĩa phái sinh contrast trong một số ngữ cảnh, tạo ra sự giao thoa chức năng với 'but'. Điều này đòi hỏi người dịch phải phân tích kỹ ngữ cảnh, xác định đúng mối quan hệ logic giữa các thành phần câu trước khi lựa chọn từ tương ứng phù hợp.

2.1. Trường hợp liên từ and có từ tương ứng trong tiếng Việt

2.2. Trường hợp liên từ and không có từ tương ứng trong tiếng Việt

III. Phương pháp chuyển dịch liên từ and và but từ tiếng Anh sang tiếng Việt

Chuyển dịch liên từ 'and' và 'but' đòi hỏi phương pháp tiếp cận có hệ thống. Bước đầu tiên là phân tích mối quan hệ ngữ nghĩa giữa các thành phần được liên kết. Xác định rõ liên từ đóng vai trò additive, adversative hay temporal. Bước thứ hai là đối chiếu hệ thống liên từ hai ngôn ngữ để lựa chọn từ tương ứng phù hợp nhất. Phương pháp thống kê định lượng giúp nhận diện tần suất và xu hướng chuyển dịch. Phương pháp phân tích ngữ cảnh đảm bảo tính chính xác trong từng trường hợp cụ thể. Nghiên cứu khuyến nghị người dịch nên ưu tiên tính tự nhiên của văn bản đích. Đôi khi, lược bỏ liên từ hoặc thay thế bằng cấu trúc ngữ pháp khác mang lại hiệu quả cao hơn dịch word-for-word. Việc tham khảo tác phẩm dịch chất lượng cũng là cách nâng cao kỹ năng chuyển dịch. Cuối cùng, hiểu biết sâu về đặc trưng văn hóa và phong cách ngôn ngữ hai dân tộc là yếu tố then chốt để tạo ra bản dịch tự nhiên, truyền cảm.

3.1. Nguyên tắc lựa chọn từ tương ứng cho liên từ and

3.2. Nguyên tắc lựa chọn từ tương ứng cho liên từ but

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn trong chuyển dịch liên từ

Nghiên cứu về chuyển dịch liên từ đẳng lập 'and' và 'but' từ tiếng Anh sang tiếng Việt cho thấy nhiều kết quả quan trọng. Hệ thống liên từ hai ngôn ngữ không tương ứng một-một, đòi hỏi người dịch có năng lực phân tích ngữ nghĩa và ngữ dụng tốt. Liên từ 'and' có phạm vi chức năng rộng hơn 'but', với nhiều trường hợp cần chuyển dịch linh hoạt. Liên từ 'but' tương đối ổn định hơn khi chuyển thành 'nhưng'. Tuy nhiên, cả hai đều có những trường hợp đặc biệt cần xử lý cẩn thận. Kết luận từ khóa luận năm 2018 có giá trị ứng dụng trong nhiều lĩnh vực. Trong giảng dạy ngôn ngữ, phát hiện này giúp xây dựng giáo trình dịch thuật hiệu quả hơn. Trong nghiên cứu ngôn ngữ học, kết quả cung cấp dữ liệu đối chiếu có giá trị. Trong thực hành dịch thuật, các nguyên tắc được rút ra giúp nâng cao chất lượng bản dịch. Công trình mở ra hướng nghiên cứu sâu hơn về chuyển dịch các loại liên từ khác như liên từ nhân quả, mục đích.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy dịch thuật

4.2. Hướng phát triển nghiên cứu tiếp theo

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Phạm Cát Thụy CHUYỂN DỊCH LIÊN TỪ ĐẲNG LẬP “AND” VÀ “BUT” TRONG TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH NGÔN NGỮ HỌC Hệ đạo tạo: Cử nhân tài năng Khóa học: 2014- 2018 TP HỒ CHÍ MINH, 2018 ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Phạm Cát Thụy CHUYỂN DỊCH LIÊN TỪ ĐẲNG LẬP “AND” VÀ “BUT” TRONG TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH NGÔN NGỮ HỌC Hệ đạo tạo: Cử nhân tài năng Khóa học: 2014- 2018 NGƯỜI HƯỚNG DẪN: TS. NGUYỄN HOÀNG TRUNG TP HỒ CHÍ MINH, 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các khảo sát, lập luận, phân tích trong luận văn là trung thực và chưa từng công bố trong các công trình khác. Nếu không đúng như đã nêu trên, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về đề tài của mình. Người cam đoan PHẠM CÁT THỤY MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU . Lý do chọn đề tài . Lịch sử nghiên cứu vấn đề. Mục đích nghiên cứu . Đối tượng và phạm vi nghiên cứu . Phương pháp nghiên cứu . Cấu trúc khóa luận . 13 PHẦN NỘI DUNG . 14 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ LIÊN TỪ TIẾNG ANH VÀ LIÊN TỪ TIẾNG VIỆT . Khái quát chung về liên từ tiếng Anh . Khái niệm liên từ . Phân loại liên từ . Tương quan ngữ nghĩa- ngữ dụng của các phép liên kết . Khái quát chung về liên từ tiếng Việt: . Định nghĩa liên từ trong tiếng Việt . Phân loại liên từ tiếng Việt . Đặc điểm ngữ pháp của liên từ tiếng Việt . Đặc điểm một số liên từ cụ thể trong tiếng Việt . Đặc điểm liên từ và, cùng, với, lẫn, cả, rồi, thì . Đặc điểm liên từ nhưng, mà. Đặc điểm liên từ để . Đặc điểm liên từ nên . 61 SO SÁNH LIÊN TỪ “AND” TRONG TIẾNG ANH VỚI NHỮNG TỪ TƯƠNG ỨNG TRONG TIẾNG VIỆT QUA TÁC PHẨM “THE OLD MAN AND THE SEA” . 61 CỦA ERNEST HEMINGWAY . Đặc điểm liên từ and trong tiếng Anh . Đặc trưng về ngữ nghĩa và ngữ pháp . Đặc điểm liên từ and trong hệ thống liên từ tiếng Anh . Liên từ and trong hệ thống lí thuyết ngữ dụng học về đẳng kết trong câu . Thống kê liên từ and tiếng Anh với những từ tương ứng trong tiếng Việt qua tác phẩm The old man and the sea- Ernest Hemingway . Bảng thống kê . Đặc điểm ngữ liệu . Liên từ and với các liên từ tương ứng được khảo sát trong tác phẩm The old man and the sea của Ernest Hemingway . Trường hợp liên từ and có từ tương ứng trong tiếng Việt . Trường hợp liên từ and không có từ tương ứng trong tiếng Việt . Liên từ and với nghĩa phái sinh contrast . Kết luận cho việc khảo sát liên từ and với các từ tương ứng trong tiếng Việt qua tác phẩm The old man and the sea- Ernest Hemingway. Liên từ và với các từ tương ứng trong tiếng Anh qua tác phẩm Gió heo may của Nguyễn Quang Thân . Thống kê liên từ nhưng và các từ tương ứng trong tiếng Anh trong hai tác phẩm Thanh minh và Gió heo may. Đặc điểm liên từ và với những từ tương ứng trong tiếng Anh qua tác phẩm Gió heo may . Kết luận cho việc khảo sát liên từ và với các từ tương ứng trong tiếng Anh qua tác phẩm Gió heo may- Nguyễn Quang Thân . So sánh liên từ and trong tiếng Anh và liên từ và trong tiếng Việt . Quan hệ tương đương giữa and và và . Điểm tương đồng giữa liên từ and và liên từ và . Điểm dị biệt giữa liên từ and và liên từ và. 105 SO SÁNH LIÊN TỪ “BUT” TRONG TIẾNG ANH VỚI NHỮNG TỪ TƯƠNG ỨNG TRONG TIẾNG VIỆT QUA TÁC PHẨM “THE OLD MAN AND THE SEA" . 105 CỦA ERNEST HEMINGWAY . Đặc điểm liên từ but trong tiếng Anh. Đặc trưng về ngữ nghĩa và ngữ pháp . Đặc điểm liên từ but trong hệ thống liên từ tiếng Anh . Liên từ but trong tương quan diễn giải phát ngôn với liên từ and. Thống kê liên từ but tiếng Anh với những từ tương ứng trong tiếng Việt qua tác phẩm The old man and the sea- Ernest Hemingway. Bảng thống kê . Đặc điểm ngữ liệu . Liên từ but với các từ tương ứng những, mà, ngoài, ngoại trừ . Trường hợp liên từ but có từ tương ứng trong tiếng Việt . Trường hợp liên từ but không có từ tương ứng trong tiếng Việt . Kết luận cho việc khảo sát liên từ but với các từ tương ứng trong tiếng Việt qua tác phẩm The old man and the sea- Ernest Hemingway. Liên từ nhưng với các từ tương ứng trong tiếng Anh qua tác phẩm Gió heo may của Nguyễn Quang Thân . Thống kê liên từ nhưng và các từ tương ứng trong tiếng Anh trong tác phẩm Gió heo may . Đặc điểm liên từ nhưng với các từ tương ứng trong tiếng Anh qua tác phẩm Gió heo may . Kết luận của việc khảo sát liên từ nhưng với những từ tương ứng trong tiếng Anh qua tác phẩm Gió heo may . So sánh liên từ but trong tiếng Anh và liên từ nhưng trong tiếng Việt . Quan hệ tương đương giữa but và nhưng . Điểm tương đồng giữa liên từ but và liên từ nhưng . Điểm dị biệt giữa liên từ but và liên từ nhưng. 141 TÀI LIỆU THAM KHẢO . 145 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trên các phương diện nghiên cứu, có thể thấy, từ vựng là đơn vị có ý nghĩa cốt lõi đối với sự vận hành và phát triển của ngôn ngữ trong cộng đồng xã hội. Trong đó, liên từ có giá trị nhất định. Bởi lẽ, sự trình diễn tư duy của con người ít tồn tại ở dạng đơn thể mà thông thường phải có sự liên kết từ nhiều yếu tố để tạo ra các diễn ngôn nhằm mục đích diễn đạt tư tưởng, tình cảm, ý nghĩ…Do đó, dòng ngữ lưu tất yếu cần có sự xuất hiện của các liên kết từ (liên từ) để hiện thực hóa chức năng kết nối các sự tình mà người nói muốn truyền đạt. Trong đó, and và but là những liên từ cơ bản và phổ biến trong hệ thống liên từ tiếng Anh. Vì vậy, việc nghiên cứu so sánh liên từ and và but với các từ tương ứng trong tiếng Việt bước đầu khai mở cho định hướng giảng dạy ngoại ngữ một cách khoa học. Bên cạnh đó, đề tài có những đóng góp thực tiễn về việc mô tả đặc trưng ngữ pháp của liên từ and và but trên nhiều phương diện, từ đó làm rõ bản chất của and và but đối với từng ngôn cảnh cụ thể. Thông qua đó, công tác nghiên cứu so sánh có thể khắc phục những hạn chế nói chung và sự mắc lỗi nói riêng từ hệ quả của quá trình giao thoa, cung cấp kiến thức nhất định cho người tiếp cận và đưa ra một góc nhìn mới về việc so sánh, đối chiếu liên từ. Nhìn chung, đề tài phần nào đáp ứng nhu cầu cấp thiết của thực tiễn trên phương diện giảng dạy và học ngoại ngữ của người bản ngữ Việt cũng như nhận biết được sự tương quan của cả hai ngôn ngữ trong việc dịch thuật văn chương. Lịch sử nghiên cứu vấn đề a. Lịch sử nghiên cứu liên từ tiếng Việt Khoảng giữa thế kỉ XX, các nhà ngôn ngữ học trên thế đã có những tranh luận rất sôi nổi về vấn đề từ loại của các ngôn ngữ không biến hình. Đến năm 1950, nhà nghiên cứu từ vựng học A. Dragunov đã đưa ra quan điểm về vấn đề từ loại. Dragunov, từ loại là một phạm trù từ vựng- ngữ pháp. Quan điểm này đã trở thành lời giải đáp trong việc nghiên cứu từ loại của các nhà Hán ngữ học châu Âu. Từ đó, vấn đề từ loại trong các ngôn ngữ đơn lập nói chung và trong tiếng Việt nói riêng được giải quyết. Tuy nhiên, vấn 2 đề lại nảy sinh ra nhiều quan điểm khác nhau về việc phân định từ loại trong tiếng Việt. Đến năm 1960, khi giới Việt ngữ học đạt được những thành tựu nhất định thì hệ phân định từ loại trong tiếng Việt mới dần được ổn định. Vào năm 1983, Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam yêu cẩu thành lập một bộ giáo trình thống nhất các quan điểm về ngữ pháp tiếng Việt. Trong đó, có đề cập đến vấn đề từ loại. Theo đó, hệ thống từ loại tiếng Việt có 8 tử loại là danh từ, động từ, tính từ, kết từ, phụ từ, đại từ, trợ từ, cảm từ. Đến nay, theo sách giáo khoa thống nhất, hệ thống từ loại tiếng Việt gồm có 9 từ loại là danh từ, động từ, tính từ, số từ, kết từ, phụ từ, đại từ, trợ từ, cảm từ. Thực tế, vấn đề từ loại trong tiếng Việt đã được các nhà nghiên cứu quan tâm từ cuối thế kì XIX. Năm 1883, trong công trình Ngữ pháp tiếng Việt, Trương Vĩnh Ký đã chia các tiểu loại của các từ loại, trong đó liên từ được chia thành 11 tiểu loại. Năm 1940, trong cuốn Việt Nam văn phạm, Trần Trọng Kim, Phạm Duy Khiêm, Bùi Kỉ đã chia liên từ thành hai loại là tập hợp liên tự và phụ thuộc liên tự. Năm 1955, trong “Việt ngữ nghiên cứu”, Phan Khôi đã gọi từ loại liên từ là quan hệ từ. Từ năm 1980 đến nay, vấn đề từ loại đã được đề cập trong rất nhiều công trình. Cụ thể là Ngữ pháp tiếng Việt- Từ loại của Đinh Văn Đức, Ngữ pháp tiếng Việt- tập 1 của Diệp Quang Ban và Hoàng Văn Thung, v. Bên cạnh đó còn phải kể đến những công trình nghiên cứu sâu về từ loại nói chung liên từ nói riêng như: Logic và sắc thái liên từ tiếng Việt (về các liên từ và, hay, hoặc, nếu. thì) (1976) và Phương thức liên kết của từ nối (1985) của Nguyễn Đức Dân; Tiếng Việt- Sơ thảo ngữ pháp chức năng (1991) của Cao Xuân Hạo; v. Về tên gọi của từ loại liên từ, Nguyễn Tài Cẩn, Diệp Quang Ban, Đinh Văn Đức gọi liên từ là quan hệ từ hoặc kết từ, còn Lê Văn Lý thì xếp liên từ vào nhóm phụ từ. Lịch sử nghiên cứu liên từ tiếng Anh Trong tiếng Anh, thuật ngữ dùng để chỉ liên từ là conjunctions. Conjunctions là một thành tố ngôn ngữ học dùng để liên kết các tử, ngữ, mệnh đề và câu trong mối quan hệ ngữ nghĩa cụ thể được thiết lập giữa chúng. Một cuộc khảo sát chung về các liên từ tiếng Anh được xem như các phương tiện liên kết văn bản có thể được đưa ra trong Cohesion in English của Halliday, M.