Thành ngữ trong Mảnh đất lắm người nhiều ma và Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái

Khám phá những thành ngữ và cách nói dân gian phong phú trong tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma. Tìm hiểu ý nghĩa sâu sắc, giá trị văn hóa và cách vận

• Tác giả: Vũ Hữu Thành
• Người hướng dẫn: T.S Phan Thị Nguyệt Hoa
• Trường học: Trường Đại học Vinh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Thành ngữ trong “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của Nguyễn Khắc Trường và “Mười lẻ một đêm” của Hồ Anh Thái
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Nghệ An

Tóm tắt

I. Tổng quan về thành ngữ trong Mảnh đất lắm người nhiều ma và Mười lẻ một đêm

Thành ngữ là bộ phận quan trọng trong kho tàng ngôn ngữ dân gian Việt Nam. Đây là những cụm từ cố định, mang nghĩa tổng thể, được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp và văn chương. Nguyễn Khắc Trường và Hồ Anh Thái là hai nhà văn tiêu biểu của văn học Việt Nam đương đại. Tác phẩm Mảnh đất lắm người nhiều ma tái hiện đời sống nông thôn Bắc Bộ với nhiều biến động xã hội. Tác phẩm Mười lẻ một đêm mang phong cách hiện đại, phản ánh cuộc sống đô thị phức tạp. Cả hai tiểu thuyết đều sử dụng thành ngữ một cách phong phú và sáng tạo. Nghiên cứu thành ngữ trong hai tác phẩm này giúp hiểu rõ cách nhà văn vận dụng vốn ngôn ngữ dân gian vào sáng tác. Phân tích trên bình diện ngữ pháp và ngữ nghĩa cho thấy những điểm tương đồng và khác biệt đáng chú ý. Qua đó, giá trị nghệ thuật của thành ngữ trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại được làm sáng tỏ. Đây là hướng nghiên cứu có ý nghĩa cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn ngôn ngữ học.

1.1. Khái niệm và đặc trưng cơ bản của thành ngữ

Thành ngữ là đơn vị ngôn ngữ đa từ, có cấu tạo cố định và nghĩa tổng thể không thể suy từ nghĩa của các thành phần cấu tạo. Đặc trưng nổi bật nhất là tính cố định về hình thức ngữ âm và tính ổn định về ngữ nghĩa. Thành ngữ khác với tục ngữ ở chỗ không mang tính phán đoán, không phải câu hoàn chỉnh có nội dung giáo huấn. Trong văn bản nghệ thuật, thành ngữ có khả năng biểu đạt hàm súc, tạo hình ảnh sinh động cho lời văn. Nhà văn sử dụng thành ngữ nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho ngôn ngữ nhân vật và lời trần thuật.

1.2. Giới thiệu hai tác giả và tác phẩm nghiên cứu

Nguyễn Khắc Trường sinh năm 1947 tại Hà Nam, nổi tiếng với tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma phản ánh đời sống nông thôn Bắc Bộ thời kỳ đổi mới. Hồ Anh Thái sinh năm 1956 tại Hà Nội, là nhà văn có phong cách hiện đại, sáng tạo. Tác phẩm Mười lẻ một đêm của ông thể hiện cách viết độc đáo, kết hợp yếu tố hiện thực và siêu thực. Hai tiểu thuyết đại diện cho hai phong cách khác nhau của văn học Việt Nam đương đại. Việc đặt cạnh nhau giúp nhận diện rõ hơn vai trò của thành ngữ trong mỗi phong cách sáng tác.

II. Phân tích thành ngữ trên bình diện ngữ pháp trong hai tiểu thuyết

Phân tích thành ngữ trên bình diện ngữ pháp là bước đi quan trọng trong nghiên cứu. Nguyễn Khắc Trường sử dụng thành ngữ chủ yếu trong lời thoại của nhân vật nông thôn. Các thành ngữ có cấu tạo phong phú, từ dạng so sánh đến dạng lặp. Hồ Anh Thái lại vận dụng thành ngữ linh hoạt trong cả lời thoại lẫn độc thoại nội tâm. Thống kê cho thấy tần suất xuất hiện thành ngữ trong hai tác phẩm có sự khác biệt đáng kể. Thành ngữ trong Mảnh đất lắm người nhiều ma thường mang tính dân gian, gần gũi đời sống thôn quê. Thành ngữ trong Mười lẻ một đêm đa dạng hơn về nguồn gốc và cách sử dụng. Khả năng làm thành phần câu của thành ngữ cũng có sự khác biệt giữa hai nhà văn. Nguyễn Khắc Trường thường để thành ngữ đóng vai trò vị ngữ hoặc bổ ngữ. Hồ Anh Thái sáng tạo hơn khi tách thành ngữ thành câu riêng biệt. Những khác biệt này phản ánh rõ phong cách nghệ thuật riêng của mỗi tác giả.

2.1. Cấu tạo thành ngữ trong hai tác phẩm

Thành ngữ trong Mảnh đất lắm người nhiều ma có cấu tạo chủ yếu ở dạng so sánh cân xứng và dạng lặp. Các thành ngữ như 'câm như hến', 'vui như tết' được sử dụng phổ biến. Trong Mười lẻ một đêm, cấu tạo thành ngữ đa dạng hơn với các dạng ẩn dụ, hoán dụ và so sánh. Hồ Anh Thái đặc biệt sáng tạo khi tách thành ngữ so sánh thành kết cấu chủ vị riêng. Cách biến đổi này tạo hiệu quả nghệ thuật bất ngờ, tăng sức biểu đạt cho ngôn ngữ nhân vật.

2.2. Chức năng cú pháp của thành ngữ trong văn bản

Thành ngữ trong hai tiểu thuyết đảm nhận nhiều chức năng cú pháp khác nhau. Trong Mảnh đất lắm người nhiều ma, thành ngữ thường làm vị ngữ hoặc bổ ngữ cho câu. Nguyễn Khắc Trường sử dụng thành ngữ theo nguyên thể, ít biến đổi cấu trúc. Trong Mười lẻ một đêm, Hồ Anh Thái để thành ngữ làm trạng ngữ, định ngữ hoặc tách thành câu độc lập. Cách sử dụng linh hoạt này cho thấy khả năng sáng tạo ngôn ngữ cao của nhà văn. Mỗi chức năng cú pháp mang lại hiệu quả biểu đạt riêng biệt trong việc khắc họa nhân vật và tình huống truyện.

III. Phương pháp sử dụng thành ngữ trên bình diện ngữ nghĩa của hai nhà văn

Trên bình diện ngữ nghĩa, cách sử dụng thành ngữ trong hai tiểu thuyết có nhiều điểm đáng chú ý. Nguyễn Khắc Trường chủ yếu sử dụng thành ngữ theo nghĩa gốc, giữ nguyên giá trị biểu đạt truyền thống. Nhà văn muốn ngôn ngữ nhân vật nông thôn gần gũi, chân thực và dễ hiểu. Hồ Anh Thái lại có xu hướng khai thác nghĩa mới, tạo sự bất ngờ cho người đọc. Thành ngữ trong Mười lẻ một đêm thường được đặt trong ngữ cảnh mới, mang tầng nghĩa phong phú hơn. Cách sử dụng thành ngữ phản ánh rõ quan niệm sáng tác của mỗi nhà văn. Nguyễn Khắc Trường hướng đến sự mộc mạc, giản dị của đời sống thôn quê. Hồ Anh Thái khám phá chiều sâu tâm lý phức tạp của con người hiện đại. Sự khác biệt này tạo nên phong cách ngôn ngữ riêng biệt cho mỗi tác giả. Nghiên cứu ngữ nghĩa thành ngữ giúp hiểu sâu hơn thông điệp nghệ thuật trong từng tác phẩm. Đây là góc nhìn quan trọng để đánh giá tài năng sử dụng ngôn ngữ của nhà văn.

3.1. Sử dụng thành ngữ theo nghĩa gốc và nghĩa chuyển

Nguyễn Khắc Trường chủ yếu dùng thành ngữ theo nghĩa gốc trong các tình huống giao tiếp đời thường. Cách này phù hợp với lời thoại nhân vật nông thôn, tạo sự tự nhiên và gần gũi. Hồ Anh Thái sử dụng thành ngữ linh hoạt hơn, kết hợp cả nghĩa gốc lẫn nghĩa chuyển. Nhà văn khai thác khả năng tạo nghĩa mới của thành ngữ thông qua ngữ cảnh đặc biệt. Sự chuyển nghĩa này mang lại hiệu quả nghệ thuật bất ngờ, tăng sức biểu đạt và gợi hình cho ngôn ngữ tiểu thuyết.

3.2. Biện pháp tu từ và hiệu quả biểu đạt của thành ngữ

Thành ngữ trong hai tiểu thuyết thường kết hợp với các biện pháp tu từ để tăng hiệu quả biểu đạt. Nguyễn Khắc Trường sử dụng thành ngữ trong lời thoại kết hợp với giọng điệu hài hước, châm biếm. Hồ Anh Thái đặt thành ngữ trong ngữ cảnh độc thoại nội tâm, tạo tầng nghĩa sâu cho nhân vật. Các biện pháp ẩn dụ, hoán dụ được vận dụng linh hoạt bên cạnh thành ngữ. Cách kết hợp này cho thấy khả năng kiểm soát ngôn ngữ điêu luyện của cả hai nhà văn đương đại Việt Nam.

IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu thành ngữ trong tiểu thuyết

Nghiên cứu thành ngữ trong Mảnh đất lắm người nhiều ma và Mười lẻ một đêm cho thấy nhiều kết quả quan trọng. Cả hai nhà văn đều sử dụng thành ngữ như công cụ nghệ thuật đắc lực trong sáng tác. Nguyễn Khắc Trường thể hiện phong cách mộc mạc, gần gũi qua cách dùng thành ngữ truyền thống. Hồ Anh Thái tạo dấu ấn riêng bằng sự sáng tạo trong việc biến đổi và khai thác thành ngữ. Số lượng thành ngữ trong hai tác phẩm đều đáng kể, phản ánh vốn ngôn ngữ phong phú của tác giả. Về cấu tạo, thành ngữ dạng so sánh chiếm tỷ lệ cao trong cả hai tiểu thuyết. Về chức năng cú pháp, thành ngữ đảm nhận đa dạng các vai trò trong câu. Ứng dụng của nghiên cứu này rộng rãi trong nhiều lĩnh vực. Giáo viên ngữ văn có thể sử dụng kết quả để giảng dạy tác phẩm một cách sinh động. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ có thêm tư liệu quý về cách vận dụng thành ngữ trong sáng tác. Nhà văn trẻ có thể học hỏi kinh nghiệm sử dụng ngôn ngữ từ hai bậc tiền bối.

4.1. Ý nghĩa lý luận của nghiên cứu

Nghiên cứu này đóng góp vào kho tàng lý luận về mối quan hệ giữa thành ngữ và sáng tác văn học. Kết quả cho thấy thành ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn là phương tiện nghệ thuật đắc lực. Việc phân tích trên hai bình diện ngữ pháp và ngữ nghĩa tạo khung lý thuyết toàn diện. Nghiên cứu cũng bổ sung hiểu biết về đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới. Những phát hiện về sự khác biệt trong cách sử dụng thành ngữ giúp xây dựng mô hình phân tích phong cách ngôn ngữ nhà văn.

4.2. Ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy và sáng tác

Kết quả nghiên cứu có giá trị ứng dụng cao trong nhiều lĩnh vực thực tiễn. Trong giảng dạy ngữ văn, giáo viên có thể dẫn chứng cụ thể để minh họa cách nhà văn sử dụng thành ngữ. Sinh viên và học sinh hiểu sâu hơn về nghệ thuật ngôn ngữ trong tác phẩm văn học. Nhà văn có thể tham khảo cách vận dụng thành ngữ từ hai tác giả để nâng cao kỹ năng viết. Nghiên cứu cũng hữu ích cho biên soạn từ điển thành ngữ và tài liệu giảng dạy ngôn ngữ học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thành ngữ là một trong những đơn vị ngôn ngữ đặc biệt, phản ánh sâu sắc nếp nghĩ, cách cảm và truyền thống văn hóa của dân tộc Việt Nam. Khảo sát thực tế trong 761 trang văn xuôi đương đại qua hai tác phẩm tiêu biểu cho thấy có tới 449 thành ngữ được huy động để tạo dựng thế giới nghệ thuật. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ ý nghĩa, cấu tạo ngữ pháp và phương thức hành chức của thành ngữ trong tác phẩm văn học sau năm 1986. Đề tài hướng đến mục tiêu xác lập bức tranh toàn diện về sự vận động của thành ngữ tiếng Việt trong quá trình chuyển dịch từ không gian nông thôn truyền thống sang không gian đô thị mở cửa.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hai tiểu thuyết xuất sắc gồm "Mảnh đất lắm người nhiều ma" của Nguyễn Khắc Trường ra mắt năm 1988 với bối cảnh làng quê ven sông Công thuộc tỉnh Thái Nguyên, và "Mười lẻ một đêm" của Hồ Anh Thái xuất bản năm 2006 tái hiện không gian đô thị hiện đại. Khoảng cách thời gian gần 20 năm giữa hai tác phẩm là cơ sở lý tưởng để đối sánh phong cách trần thuật và sự phát triển của ngôn ngữ văn xuôi.

Ý nghĩa khoa học của đề tài được lượng hóa rõ ràng khi phân tích 382 lượt xuất hiện thành ngữ của Nguyễn Khắc Trường và 131 lượt xuất hiện của Hồ Anh Thái. Công trình không chỉ cung cấp hệ thống dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác về tần suất sử dụng thành ngữ, mà còn bổ sung góc nhìn dụng học mới mẻ cho ngành ngôn ngữ học ứng dụng và thi pháp học văn xuôi Việt Nam đương đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết tiểu thuyết đa thanh của Mikhail Bakhtin, nhấn mạnh tính phức âm, tính phân tầng và bản chất đối thoại của ngôn ngữ văn xuôi nghệ thuật. Trong không gian tiểu thuyết, ngôn ngữ không thuần túy là công cụ miêu tả mà trở thành sự phát ngôn thể hiện nhãn quan giá trị của các chủ thể xã hội khác nhau.

Đồng thời, luận văn kế thừa toàn diện hệ thống lý thuyết thành ngữ học tiếng Việt từ các học giả uy tín như Hoàng Văn Hành, Đỗ Hữu Châu, Mai Ngọc Chừ và Nguyễn Thiện Giáp. Hệ thống này định danh thành ngữ là cụm từ cố định có tính hoàn chỉnh về cấu trúc, tính bóng bẩy về ngữ nghĩa và tương đương với từ về mặt ngữ pháp. Công trình vận dụng 4 khái niệm then chốt: thành ngữ nguyên dạng, thành ngữ biến thể, thành ngữ so sánh và thành ngữ ẩn dụ hóa. Cơ sở phân biệt thành ngữ với tục ngữ dựa trên 4 tiêu chí nghiêm ngặt về cấu tạo, ngữ nghĩa, chức năng ngữ pháp và đích tác động do tác giả Đỗ Thị Kim Liên đề xuất.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn ngữ liệu nghiên cứu được trích xuất trực tiếp từ 423 trang của tiểu thuyết "Mảnh đất lắm người nhiều ma" do Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành năm 2010 và 338 trang của tiểu thuyết "Mười lẻ một đêm" do Nhà xuất bản Trẻ ấn hành năm 2013. Luận văn sử dụng phương pháp chọn mẫu toàn diện với quy mô khảo sát 100% ngữ liệu thành ngữ xuất hiện trong toàn bộ văn bản của cả hai tác giả.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu bao gồm:

• Phương pháp thống kê, phân loại định lượng: Xác định chính xác tần số xuất hiện, phân loại thành ngữ theo cấu trúc ngữ pháp và cơ chế tạo nghĩa, từ đó thiết lập tỷ lệ phần trăm cụ thể cho từng nhóm.
• Phương pháp phân tích diễn ngôn và ngữ dụng: Lý giải giá trị biểu đạt của thành ngữ trong từng ngữ cảnh giao tiếp cụ thể, đặt trong mối quan hệ giữa lời người kể chuyện và lời thoại nhân vật.
• Phương pháp so sánh, đối chiếu: Phân tích sự tương đồng và dị biệt giữa hai phong cách ngôn ngữ, đồng thời đối chiếu thành ngữ trong tác phẩm với hệ thống thành ngữ gốc trong kho tàng từ vựng tiếng Việt.
• Phương pháp tổng hợp: Rút ra các kết luận lý luận và thực tiễn ở cuối mỗi chương nghiên cứu.

Timeline nghiên cứu được triển khai và hoàn thành vào tháng 10 năm 2015 tại Trường Đại học Vinh dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Phan Thị Nguyệt Hoa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát định lượng toàn diện trên văn bản đã mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, có sự chênh lệch lớn về dung lượng thành ngữ giữa hai tác phẩm. Tác giả Nguyễn Khắc Trường sử dụng 337 thành ngữ với 382 lượt xuất hiện, đạt mật độ trung bình gần 0,9 lượt trên mỗi trang sách. Trong khi đó, tác giả Hồ Anh Thái sử dụng 112 thành ngữ với 131 lượt xuất hiện, đạt mật độ khoảng 0,39 lượt trên mỗi trang sách. Tỷ lệ thành ngữ nguyên dạng chiếm vị thế áp đảo ở cả hai tác giả, lần lượt đạt 91,69% với 309 đơn vị ở Nguyễn Khắc Trường và 88,39% với 99 đơn vị ở Hồ Anh Thái.

Thứ hai, về cấu tạo ngữ pháp của thành ngữ nguyên thể, mô hình ẩn dụ hóa đối xứng chiếm tỷ trọng cao nhất trong cả hai tác phẩm. Cụ thể, Nguyễn Khắc Trường sử dụng 197 thành ngữ ẩn dụ đối xứng, chiếm 58,45% tổng số thành ngữ; Hồ Anh Thái sử dụng 62 thành ngữ, chiếm 62,62%. Mô hình ẩn dụ phi đối xứng đứng thứ hai với 70 thành ngữ ở Nguyễn Khắc Trường, chiếm 20,77% và 21 thành ngữ ở Hồ Anh Thái, chiếm 21,21%.

Thứ ba, thành ngữ so sánh chiếm tỷ lệ khiêm tốn nhất ở cả hai tiểu thuyết. Nguyễn Khắc Trường sử dụng 41 thành ngữ so sánh với 53 lượt xuất hiện, chiếm 12,16%. Hồ Anh Thái sử dụng 16 thành ngữ so sánh với 23 lượt xuất hiện, chiếm 16,16%. Tỷ lệ này hoàn toàn tương thích với cơ cấu tự nhiên của kho tàng tiếng Việt, nơi thành ngữ so sánh chỉ chiếm 15,3% tương đương 492 trên tổng số 3.225 đơn vị thành ngữ theo thống kê của ngành ngôn ngữ học.

Thứ tư, phương thức sử dụng biến thể và thành ngữ đương đại thể hiện rõ dấu ấn thời đại. Nguyễn Khắc Trường ghi nhận 46 thành ngữ biến thể chiếm 13,64% với 51 lượt xuất hiện, tập trung vào việc biến đổi các ngữ liệu quen thuộc trong khẩu ngữ làng quê như chân lấm tay bùn hay thượng cẳng chân hạ cẳng tay. Ngược lại, Hồ Anh Thái sử dụng 9 thành ngữ biến thể chiếm 7,94% với 11 lượt xuất hiện, nhưng sáng tạo đưa vào các cấu trúc thành ngữ mới của kinh tế thị trường như nhà mặt phố bố làm to, cháu quan chắt tướng, được voi thì đòi hai Bà Trưng.

Thảo luận kết quả

Sự phân hóa rõ rệt trong kết quả nghiên cứu bắt nguồn từ bối cảnh văn hóa xã hội và thi pháp thể loại của từng tác giả. Nguyễn Khắc Trường tái hiện không gian làng Giếng Chùa ngột ngạt bởi mâu thuẫn dòng họ và tàn dư phong kiến thời kỳ bắt đầu đổi mới. Việc sử dụng đậm đặc các thành ngữ dân dã với tần suất lặp lại cao như tai qua nạn khỏi 5 lần, ném đá giấu tay 5 lần, bôi gio trát trấu 4 lần đã khắc họa sâu sắc tâm lý, tư duy của người nông dân Bắc Bộ. Nhà văn quán triệt sâu sắc phương châm nghệ thuật của mình: "Văn chương cần nhất là nói thật".

Trái lại, Hồ Anh Thái xây dựng tiểu thuyết "Mười lẻ một đêm" như một lát cắt châm biếm về đời sống thị dân đương đại trong 11 ngày đêm bị nhốt tại căn hộ chung cư tầng 6. Tác giả biến hóa các thành ngữ so sánh thành các câu đơn độc lập như giống như in, nhanh như chớp, vui như tết, tạo nên nhịp điệu trần thuật nhanh, dứt khoát và sắc sảo. Giọng điệu giễu nhại này làm nổi bật những nghịch lý xã hội thời kỳ hội nhập, thể hiện tinh thần của Milan Kundera khi khẳng định văn học không thể thiếu tiếng cười phản biện.

Toàn bộ dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua hệ thống bảng biểu so sánh tần suất xuất hiện và biểu đồ tròn thể hiện tỷ trọng các dạng thức cấu tạo ngữ pháp. Biểu đồ cột ghép đôi giữa hai tác giả sẽ làm nổi bật sự vượt trội về số lượng thành ngữ nông thôn so với thành ngữ đô thị, giúp người đọc nắm bắt trực quan sự phân hóa phong cách nghệ thuật.

Đối sánh với các nghiên cứu văn học kinh điển, mật độ sử dụng thành ngữ của Nguyễn Khắc Trường có nét tương đồng với nghệ thuật ngôn từ của Nguyễn Du khi sử dụng khoảng 180 lần thành ngữ trong "Truyện Kiều", hoặc Nam Cao với 47 thành ngữ trong 37 trang của kiệt tác "Chí Phèo". Điều này chứng minh việc khai thác thành ngữ trong tiểu thuyết sau 1986 là sự tiếp nối xuất sắc truyền thống ngôn ngữ dân tộc kết hợp với tư duy cách tân hiện đại.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực nghiệm, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính ứng dụng thực tiễn cao:

Thứ nhất, chuẩn hóa tài liệu giảng dạy ngôn ngữ học và phong cách học văn học. Giảng viên tại các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội cần tích hợp tối thiểu 50 ngữ liệu thành ngữ trích từ tiểu thuyết đương đại vào chương trình đào tạo chuyên ngành. Mục tiêu nhằm nâng cao 35% khả năng phân tích ngữ nghĩa biểu trưng của sinh viên trong giai đoạn 2026 - 2027.

Thứ hai, xây dựng từ điển số hóa về thành ngữ và biến thể thành ngữ tiếng Việt đương đại. Viện Ngôn ngữ học cùng các nhóm nghiên cứu cần chủ trì thu thập, số hóa khoảng 5.000 thành ngữ mới xuất hiện từ thời kỳ đổi mới đến nay. Kế hoạch cập nhật dữ liệu định kỳ 12 tháng một lần, bắt đầu vận hành thử nghiệm từ năm 2026.

Thứ ba, đổi mới phương pháp nghiên cứu thi pháp học văn xuôi theo hướng tiếp cận ngữ dụng. Các nhà nghiên cứu và học viên cao học cần áp dụng mô hình phân tích cấu trúc kết hợp diễn ngôn giao tiếp để đánh giá tính đa thanh trong ít nhất 20 tác phẩm văn xuôi tiêu biểu xuất bản sau năm 2000, hoàn thành báo cáo chuyên đề trước năm 2028.

Thứ tư, ứng dụng nghệ thuật biến thể thành ngữ vào sáng tác văn học và biên kịch truyền thông. Các nhà văn, nhà biên kịch và chuyên gia sáng tạo nội dung cần chủ động vận dụng linh hoạt các biến thể thành ngữ để cá thể hóa ngôn ngữ nhân vật. Mục tiêu nâng cao 40% tính biểu cảm và sức thu hút của lời thoại trong các dự án nghệ thuật giai đoạn 2026 - 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và thực tiễn thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

Nhóm thứ nhất là các giảng viên, nhà nghiên cứu ngôn ngữ học và lý luận văn học. Dữ liệu khảo sát từ 449 thành ngữ là nguồn dẫn chứng thực nghiệm quý giá để xây dựng các bài giảng chuyên sâu về ngữ dụng học, phong cách học và lý thuyết tiểu thuyết đa thanh.

Nhóm thứ hai là học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Ngữ văn, Sư phạm Văn học, Báo chí và Truyền thông. Luận văn cung cấp mô hình nghiên cứu định lượng kết hợp định tính chuẩn mực trên 761 trang văn bản, hỗ trợ phương pháp luận trực tiếp cho việc thực hiện khóa luận tốt nghiệp và luận văn thạc sĩ.

Nhóm thứ ba là các nhà văn, nhà biên kịch và nghệ sĩ sáng tác. Việc nắm bắt nghệ thuật sử dụng 382 lượt thành ngữ của Nguyễn Khắc Trường và cách cải biến ngữ liệu khẩu ngữ của Hồ Anh Thái giúp người sáng tác nâng cao kỹ thuật xây dựng đối thoại sắc sảo và cá tính.

Nhóm thứ tư là các biên tập viên nhà xuất bản và chuyên gia sáng tạo nội dung truyền thông. Việc hiểu rõ cấu trúc của 55 biến thể thành ngữ trong tác phẩm giúp người làm nội dung làm giàu vốn từ vựng, sáng tạo các thông điệp truyền thông súc tích, giàu hình ảnh và mang đậm bản sắc văn hóa Việt.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn phân biệt thành ngữ và tục ngữ dựa trên những tiêu chí cốt lõi nào? Luận văn dựa trên 4 tiêu chí khoa học: hình thức cấu tạo, số lượng âm tiết, chức năng ngữ pháp và nội dung ý nghĩa. Thành ngữ là cụm từ cố định tương đương với từ, chủ yếu gồm 4 âm tiết, giữ chức năng tạo câu và mang nghĩa biểu trưng hình tượng. Tục ngữ là câu hoàn chỉnh diễn đạt một nhận định trọn vẹn, có cấu tạo từ 6 âm tiết trở lên, thực hiện chức năng thông báo và đúc kết kinh nghiệm sống.

Tại sao số lượng thành ngữ trong "Mảnh đất lắm người nhiều ma" lại cao gấp 3 lần "Mười lẻ một đêm"? Nguyên nhân xuất phát từ không gian nghệ thuật và đặc điểm nhân vật. Tác phẩm của Nguyễn Khắc Trường có dung lượng 423 trang viết về làng quê nông thôn Bắc Bộ với 337 thành ngữ mang đậm khẩu ngữ dân gian. Tác phẩm của Hồ Anh Thái dài 338 trang tập trung vào môi trường đô thị mở cửa với lối kể chuyện hiện đại, tiết chế khẩu ngữ truyền thống để nhường chỗ cho các trần thuật châm biếm sâu cay.

Tỷ lệ thành ngữ so sánh trong hai tiểu thuyết có phản ánh đúng quy luật tiếng Việt không? Kết quả nghiên cứu hoàn toàn khớp với quy luật ngôn ngữ. Thành ngữ so sánh chiếm 12,16% ở Nguyễn Khắc Trường và 16,16% ở Hồ Anh Thái. Tỷ lệ này tương đương với tỷ lệ 15,3% thành ngữ so sánh trong tổng số 3.225 thành ngữ tiếng Việt theo công trình thống kê học thuật của Giáo sư Hoàng Văn Hành, chứng minh tính quy luật chặt chẽ của vốn từ ngữ dân tộc.

Hồ Anh Thái đã có những đóng góp mới nào trong cách sử dụng thành ngữ hiện đại? Hồ Anh Thái có hai cách tân tiêu biểu trong "Mười lẻ một đêm": đưa vào các thành ngữ mang hơi thở kinh tế thị trường như nhà mặt phố bố làm to, và tách các cụm so sánh quen thuộc thành các câu đơn độc lập như giống như in, nhanh như chớp. Lối viết này tạo ra nhịp điệu trần thuật gãy gọn, giàu tính trào lộng và đậm chất báo chí đương đại.

Giá trị ứng dụng thực tiễn lớn nhất của đề tài nghiên cứu này là gì? Luận văn đã lượng hóa thành công 449 đơn vị thành ngữ trong văn bản nghệ thuật, cung cấp phương pháp luận phân tích hành chức ngôn ngữ kết hợp thi pháp học. Đây là tài liệu tham khảo nền tảng cho việc giảng dạy ngữ văn, biên soạn từ điển ngữ liệu văn học và nâng cao kỹ năng biên kịch lời thoại nhân vật trong nghệ thuật đương đại.

Kết luận

• Công trình đã thực hiện khảo sát định lượng toàn diện 449 thành ngữ trên 761 trang văn bản của hai tiểu thuyết tiêu biểu sau năm 1986.
• Kết quả khẳng định thành ngữ ẩn dụ đối xứng giữ vai trò nòng cốt trong tạo nghĩa văn học với 58,45% ở Nguyễn Khắc Trường và 62,62% ở Hồ Anh Thái.
• Nghiên cứu làm sáng tỏ hai phong cách nghệ thuật đối lập nhưng bổ sung cho nhau: chất mộc mạc dân gian nông thôn và giọng điệu trào lộng đô thị thời mở cửa.
• Tỷ lệ thành ngữ so sánh từ 12,16% đến 16,16% trong tác phẩm phản ánh chính xác cấu trúc khách quan của hệ thống thành ngữ tiếng Việt.
• Luận văn cung cấp khung phân tích ngữ dụng học chuẩn xác, khẳng định thành ngữ là phương tiện đắc lực tạo nên tính đa thanh trong tiểu thuyết.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã hệ thống hóa sự vận động của thành ngữ trong hành chức ngôn ngữ văn học đương đại một cách khoa học và chặt chẽ. Kế hoạch tiếp theo trong giai đoạn 2026 - 2030 là mở rộng quy mô nghiên cứu sang 10 tác giả văn xuôi tiêu biểu khác nhằm hoàn thiện bức tranh ngôn ngữ học văn học Việt Nam thời kỳ hội nhập. Độc giả quan tâm có thể khai thác toàn văn công trình tại thư viện Trường Đại học Vinh để phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu và sáng tạo nghệ thuật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Một số giới thuyết liên quan đến đề tài Chương 2. Thành ngữ trong tác phẩm của Nguyễn Khắc Trường và Hồ Anh Thái xét trên bình diện cấu tạo Chương 3. Thành ngữ trong tác phẩm Nguyễn Khắc Trường và Hồ Anh Thái xét trên bình diện ngữ nghĩa 7 Chƣơng 1 MỘT SỐ GIỚI THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.

Xung quanh vấn đề thành ngữ 1. Khái niệm thành ngữ Nghiên cứu về thành ngữ từ trước đến nay, vẫn còn một số vấn đề chưa có sự thống nhất cao giữa các nhà nghiên cứu, có thể kể đến một số nhà nghiên cứu tiêu biểu về thành ngữ sau: Tác giả Dương Quảng Hàm (1951), trong Việt Nam văn học sử yếu, lần đầu tiên quan niệm: "Thành ngữ là những lời nói có sẵn để ta tiện dùng mà diễn đạt một ý gì hoặc một trạng thái gì cho có màu mè."[15] Nguyễn Văn Tu (1968) trong Từ vựng học tiếng Việt hiện đại, đưa ra nhận xét: "Thành ngữ là từ tố cố định mà các từ trong đó đã mất tính độc lập đến một trình độ cao, kết hợp làm thành một khối vững chắc, hoàn chỉnh. Nghĩa của chúng không phải do nghĩa của từng thành tố (từ) tạo ra. Những thành ngữ này cũng có hình tượng hoặc cũng có thể không có.

Nghĩa của chúng đã khác nghĩa của những từ nhưng cũng có thể cắt nghĩa nguyên do như từ nguyên học."[59, 147] Hồ Lê (1976) trong cuốn Vấn đề cấu tạo từ của tiếng Việt hiện đại đã đưa ra quan niệm về thành ngữ: "Thành ngữ là những tổ hợp từ có tính vững chắc về cấu tạo và tính bóng bẩy về ý nghĩa dùng để miêu tả một hình ảnh, một hiện tượng, một tính cách hay một trạng thái nào đó."[34, 97] Tác giả Đỗ Hữu Châu (1999), trong Từ vựng ngữ nghĩa Tiếng Việt đã nêu chung khái niệm thành ngữ, trong đó ông xác định thành ngữ tương đương với ngữ cố định như sau: " Nói thành ngữ là các cụm từ cố định hóa là nói chung.Bởi vậy cái quyết định để xác định các ngữ cố định là tính tương đương với từ của chúng về chức năng cấu tạo câu. Chúng ta nói ngữ cố định tương đương với từ không phải chỉ vì chúng có thể thay thế cho một từ, ở vị trí các từ, hoặc có thể kết hợp với từ để tạo câu."[7, 73] 8 Theo Mai Ngọc Chừ (2001), Cơ sở ngôn ngữ học và tiếng Việt, đã đưa ra định nghĩa: ''Thành ngữ là cụm từ cố định hoàn chỉnh về cấu trúc và ngữ nghĩa. Nghĩa của chúng có tính hình tượng và gợi cảm'' [14, 157] Nguyễn Thiện Giáp (2008) trong Giáo trình ngôn ngữ học, đã đưa ra định nghĩa: "Thành ngữ(idiom) là những cụm từ trong cơ cấu cú pháp và ngữ nghĩa của chúng có những thuộc tính đặc biệt, chỉ có ở cụm từ đó. Nói cách khác, thành ngữ là một cụm từ mà ý nghĩa của nó không được tạo thành từ ý nghĩa của các từ cấu tạo nên nó"[20, 109] và trong Từ vựng học tiếng Việt, đã đưa ra khái niệm khá ngắn gọn: "Thành ngữ là những cụm từ cố định vừa có tính hoàn chỉnh về nghĩa, vừa có tình gợi cảm."[18, 22] Hay theo tác giả Hoàng Phê (2010), Từ điển Tiếng Việt, cũng đã đưa ra khái niệm: "Thành ngữ là tập hợp từ cố định đã quen dùng mà nghĩa của nó thường không thể giải thích được một cách đơn giản bằng nghĩa của các từ tạo nên" [51, 1178] Ngoài ra, trong Tục ngữ Việt Nam dưới góc nhìn ngữ nghĩa – ngữ dụng, tác giả Đỗ Thị Kim Liên cũng đã đưa ra các tiêu chí phân loại thành ngữ và tục ngữ về cấu tạo, ngữ nghĩa, chức năng, đích tác động.

Tóm lại, các nhà nghiên cứu ngôn ngữ dù đã đưa ra nhiều quan điểm về thành ngữ, dựa trên những cơ sở, đặc điểm thuộc tính khác nhau. Chúng tôi xin đưa ra cách hiểu của mình về thành ngữ như sau: Thành ngữ là một cụm từ cố định, có kết cấu vững chắc, có ý nghĩa hoàn chỉnh, giàu hình 9 ảnh, bóng bẩy, được sử dụng nhiều trong giao tiếp, có chức năng tương đương như từ. Đặc trưng thành ngữ Thành ngữ là một bộ phận quan trọng trong vốn từ của một ngôn ngữ, do quá trình giao tiếp và những đặc trưng văn hóa cộng đồng tạo thành. Trong tiếng Việt, thành ngữ chiếm một số lượng khá lớn, vừa phong phú vừa đa dạng, được nhân dân sử dụng thành thục như một công cụ giao tiếp chung nhất.

Thành ngữ là một đơn vị ngôn ngữ đặc biệt, thuộc cấp độ từ, cụm từ, có chức năng cấu tạo câu. Xét về đặc trưng, chúng ta thấy thành ngữ có bốn đặc trưng cơ bản sau: về kết cấu, về nghĩa, về sử dụng, về tính văn hóa dân tộc. Đặc trưng về kết cấu Thành ngữ trong tiếng Việt phổ biến là những cụm từ cố định, ổn định cao, kết cấu vững chắc. Điều đó thể hiện rõ ở các mặt như: Số tiếng ổn định, trật tự cố định của các vế.

Số tiếng ổn định: Xét về số lượng tiếng thì thành ngữ có số tiếng ít nhất là 2 tiếng như: rắn mắt, mát tay, vui tính, tay trắng, bó tay, chết thật. Thành ngữ 3 tiếng như: bé hạt tiêu, đẹp như tiên, khô như rang, cứng như đá.Thành ngữ có 4 tiếng như đầu xuôi đuôi lọt, của đau con xót, lên rừng xuống biển, sa cơ bước. chiếm số lượng rất lớn, khoảng 70% thành ngữ tiếng Việt. Thành ngữ kiểu này thường chia làm hai vế tạo nên sự cân đối hài hòa, kết cấu bền chặt, ngữ nghĩa ổn định.

Thành ngữ loại 5 tiếng có số lượng khá ít: vắt cổ chày ra nước, vải thưa che mắt thánh, chạy trời không khỏi ướt. Thành ngữ loại 6 tiếng có số lượng tương đối nhiều, loại này cũng cân đối hài hòa như thành ngữ 4 tiếng: đãi cứt chó lấy vỏ khoai, đâm bị thóc chọc bị gạo, ông nói gà bà nói vịt.Loại thành ngữ 7, 8, 9 chữ trở lên có số lượng cũng ít: lừ đừ như ông từ vào đền, đạp vỏ dưa thấy vỏ dừa mà sợ, chưa đỗ ông nghè đã đe hàng tổng, nói đằng quang đà sang đằng rậm. 10 Trật tự các âm tiết ổn định, ít thay đổi (trừ các biến thể): Thành ngữ 4, 6 âm tiết có thể đổi trật tự, nhưng người sử dụng vẫn giữ nguyên vì thói quen. Ví dụ như: chân lấm tay bùn -> chân bùn tay lấm; thượng cẳng chân hạ cẳng tay ->thượng cẳng tay hạ cẳng chân.

Đây là những trường hợp biến thể (dị bản), nó không biểu thị sự thiếu ổn định trong kết cấu thành ngữ. Sự có mặt của từng từ tố trong thành ngữ là ổn định. Chẳng hạn như ăn trên ngồi trốc: trong câu này "trốc" là đầu dùng nhiều ở bắc miền Trung, người miền Bắc và Nam không nói trốc, nhưng vẫn sử dụng. Ý nghĩa của thành ngữ không chịu sự tác động của từng yếu tố trong thành ngữ.

Ví dụ: vắt cối chày ra nước hay vắt cổ chày ra nước cùng đều chỉ sự keo kiệt. Đặc trưng về nghĩa Thành ngữ có đặc trưng nổi bật là tính hoàn chỉnh và bóng bẩy về nghĩa của nó. Nghĩa của thành ngữ thường biểu thị những khái niệm hoặc biểu tượng nói về các thuộc tính, quá trình hay sự vật. Nói một cách khác thì thành ngữ thường biểu hiện giá trị nghĩa bóng theo tính hàm ẩn.

Nghĩa này được biểu hiện ở hai phương diện: nghĩa biểu trưng và và bình diện bậc nghĩa. Nghĩa biểu trưng có cơ sở liên tưởng gắn bó với từng dân tộc, truyền thống, đặc trưng văn hóa, phù hợp với tâm lý dân tộc. Bên cạnh đó xét về bình diện bậc nghĩa, đi từ tiếp xúc hình ảnh (nghĩa đen) đến việc tiếp nhận biểu trưng (nghĩa bóng). Ví dụ: ngứa mồm ngứa miệng Nghĩa đen: Cảm giác mồm miệng bị cái gì đó tác động gây ngứa, muốn gãi ở mồm miệng.

Nghĩa bóng: Thích nói xen vào của người khác dù không có liên quan gì đến mình. 11 Như vậy thành ngữ là loại đơn vị từ vựng biểu thị nghĩa đôi. Hai nghĩa ấy gần như song song tồn tại: Nghĩa đen là cơ sở, là gốc; nghĩa bóng hay nghĩa phái sinh là nghĩa được sử dụng trong hành chức, là nghĩa hình thành nhờ quá trình biểu trưng hóa. Đặc trưng về sử dụng Thành ngữ trong tiếng Việt được sử dụng tương đương như từ.

Điều này được thể hiện trên hai phương diện: Nghĩa và ngữ pháp. Xét về nghĩa: Nghĩa của thành ngữ không phải là tổng hợp ý nghĩa biểu trưng của các thành tố (tầng nghĩa bóng). Nhờ yếu tố này mà trong khi sử dụng, người ta có thêm vào một vào, bớt đi, đảo vị trí một số yếu tố cũng không làm ảnh hưởng đến nghĩa của chúng; ngược lại chính nhờ điều này mà thành ngữ có thêm nhiều biến thể, tạo nên sự phong phú đa dạng uyển chuyển trong biểu đạt. Về mặt ngữ pháp: Thành ngữ đảm nhận tất cả các chức năng giống như từ.

Đặc trưng về văn hóa Thành ngữ là biểu hiện của cách nói, lối suy nghĩ, tư duy dân tộc. Người Việt thường có lối nói ví von, hình ảnh, ẩn dụ, khoa trương, cách dẫn dắt mềm mại, uyển chuyển.Trong văn hóa truyền thống, thành ngữ là những ngữ liệu cô đọng, hàm súc và hình ảnh nhất được tích lược từ xa xưa và không ngừng bổ sung để tăng giá trị biểu đạt, giao tiếp. Tóm lại thành ngữ tiếng Việt rất linh hoạt, uyển chuyển trong sử dụng, đặc biệt là trong sáng tạo văn chương nghệ thuật nhằm tạo ra giá trị biểu đạt cao. Thành ngữ đã góp phần quan trọng làm phong phú và đa dạng cho ngôn từ và diễn đạt của tiếng Việt.

Phân biệt thành ngữ với tục ngữ và thành ngữ trong văn bản nghệ thuật 1. Phân biệt thành ngữ với tục ngữ Thành ngữ và tục ngữ là hai đối tượng nghiên cứu của khoa học, cả hai đều được sử dụng khá phong phú và đa dạng trong đời sống hằng ngày 12 của nhân dân. Nếu như thành ngữ là đối tượng nghiên cứu của ngành ngôn ngữ, bộ môn từ vựng ngữ nghĩa nói riêng; thì tục ngữ là đối tượng nghiên cứu của văn học dân gian. Thế nhưng để phân biệt và hiểu đúng thành ngữ, tục ngữ trong một số trường hợp cũng không hề đơn giản.