LỜI MỞ ĐẦU Dẫn luận ngôn ngữ học là một trong bốn cuốn của bộ tài liệu bổ trợ được biên soạn nhằm giúp sinh viên khoa Ngoại ngữ, trường Đại học Phương Đông nắm được những kiến thức cơ sở về ngôn ngữ học và tiếng Việt. Nội dung tài liệu bao gồm 15 bài học, mỗi bài học được trình bày tương đối đơn giản, dễ hiểu mang tính chất nhập môn. Cuối mỗi bài học có hệ thống các câu hỏi ôn tập và bài tập thực hành nhằm giúp sinh viên củng cố, ôn tập lại kiến thức trên lớp. Cuốn tài liệu được biên soạn chủ yếu dựa vào các công trình của các tác giả đi trước: 1/ Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến (2014), Cơ sở ngôn ngữ học và tiếng Việt; 2/ Nguyễn Thiện Giáp (Chủ biên), Đoàn Thiện Thuật, Nguyễn Minh Thuyết (2007), Dẫn luận ngôn ngữ học; 3/ Nguyễn Thiện Giáp (2008), Giáo trình ngôn ngữ học.
Ngoài ra, tài liệu còn tham khảo một số công trình khác. Chúng tôi xin phép được sử dụng kiến thức trong công trình nghiên cứu của các nhà khoa học nói trên để biên soạn tài liệu học tập này. Xin trân trọng cảm ơn Khoa Ngoại ngữ, trường Đại học Phương Đông tạo điều kiện cho chúng tôi biên soạn và cho phép lưu hành nội bộ cuốn tài liệu môn học này; Trân trọng cảm ơn các thầy cô đọc phản biện, các thầy cô trực tiếp giảng dạy đã đóng góp ý kiến để tài liệu được hoàn thiện tốt hơn. Trong quá trình biên soạn tài liệu, cho dù chúng tôi đã cố gắng hết sức nhưng khó tránh khỏi những thiếu sót.
Rất mong nhận được ý kiến đóng góp từ các thầy cô và các em sinh viên để bộ tài liệu được hoàn thiện hơn trong những lần in tiếp theo. Trân trọng cảm ơn! Hà Nội, ngày 10 tháng 7 năm 2024 Người biên soạn Vũ Thị Hải Hà MỤC LỤC BÀI 1: ĐỐI TƯỢNG VÀ NHIỆM VỤ CỦA NGÔN NGỮ HỌC. Ngôn ngữ là gì?. Đối tượng nghiên cứu và nhiệm vụ của ngôn ngữ học.1 BÀI 2: BẢN CHẤT VÀ CHỨC NĂNG CỦA NGÔN NGỮ.
Bản chất của ngôn ngữ. Chức năng của ngôn ngữ.7 BÀI 3: HỆ THỐNG, CẤU TRÚC VÀ TÍN HIỆU NGÔN NGỮ. Khái niệm hệ thống và cấu trúc. Hệ thống và cấu trúc của ngôn ngữ.
Tín hiệu và hệ thống tín hiệu ngôn ngữ.17 BÀI 4: NGUỒN GỐC VÀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA NGÔN NGỮ. Một số giả thuyết về nguồn gốc ngôn ngữ. Quá trình phát triển của ngôn ngữ.25 BÀI 5: PHÂN LOẠI NGÔN NGỮ. Các ngôn ngữ xét về mặt nguồn gốc.
Các ngôn ngữ xét về mặt loại hình.34 BÀI 6: NGỮ ÂM HỌC. Đối tượng, phương pháp nghiên cứu và tầm quan trọng của ngữ âm học. Âm tố và phân loại các âm tố. Các hiện tượng ngôn điệu.
Giới thiệu Bảng phiên âm quốc tế IPA.53 BÀI 7: CHỮ VIẾT VÀ CHÍNH TẢ. Khái niệm chữ viết, phân loại chữ viết. Chính tả.59 BÀI 8: TỪ VỰNG HỌC. Đơn vị cấu tạo từ: hình vị, các loại hình vị.
Các phương thức cấu tạo từ cơ bản.65 BÀI 9: NGHĨA CỦA TỪ. Khái niệm nghĩa của từ và các thành phần nghĩa của từ. Quan hệ đồng âm, đồng nghĩa và trái nghĩa trong từ vựng.84 BÀI 10: SỰ BIẾN ĐỔI Ý NGHĨA CỦA TỪ. Biến đổi ý nghĩa trong từ vựng.
Ẩn dụ, hoán dụ, chuyển loại.96 BÀI 11: TRƯỜNG TỪ VỰNG NGỮ NGHĨA. Khái niệm trường từ vựng ngữ nghĩa. Các loại trường từ vựng - ngữ nghĩa tiêu biểu.106 BÀI 12: CÁC LỚP TỪ TRONG TỪ VỰNG. Phân lớp từ ngữ theo phạm vi sử dụng.
Phân lớp từ ngữ tích cực và tiêu cực. Phân lớp từ ngữ theo phong cách sử dụng. Phân lớp từ ngữ theo nguồn gốc.114 BÀI 13: TỪ LOẠI. Khái niệm từ loại và cơ sở để phân định từ loại.
Các lớp từ loại cơ bản. Các từ loại của tiếng Việt.118 BÀI 14: PHƯƠNG THỨC NGỮ PHÁP. Khái niệm phương thức ngữ pháp. Các phương thức ngữ pháp phổ biến.128 BÀI 15: ĐƠN VỊ NGỮ PHÁP.
Khái niệm câu. Phân loại câu và thành phần câu. Các kiểu câu xét theo cấu tạo ngữ pháp. Các loại câu xét theo mục đích phát ngôn.139 1 TÀI LIỆU THAM KHẢO.143 2 BÀI 1: ĐỐI TƯỢNG VÀ NHIỆM VỤ CỦA NGÔN NGỮ HỌC 1.
Ngôn ngữ là gì? Ngôn ngữ là một hệ thống giao tiếp được sử dụng bởi con người. Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp chính của con người, tồn tại ở dạng lời nói hoặc ký hiệu chữ viết. Phần lớn các ngôn ngữ trên thế giới sở hữu các hệ chữ viết có chức năng kí âm và bảo tồn lời nói. Trong số các hệ thống giao tiếp, ngôn ngữ của con người ưu việt ở nhiều điểm như: ngôn ngữ không phụ thuộc vào một phương thức truyền tải duy nhất nào, ngôn ngữ khác biệt giữa từng nền văn hóa và từng giai đoạn lịch sử, ngôn ngữ có phạm vi biểu đạt rộng hơn nhiều so với các hệ thống khác.
Đối tượng nghiên cứu và nhiệm vụ của ngôn ngữ học 2. Đối tượng của ngôn ngữ học Ngôn ngữ học là khoa học nghiên cứu các ngôn ngữ. Để nhận diện rõ đối tượng nghiên cứu của ngôn ngữ học, cần phân biệt ba khái niệm: ngôn ngữ, lời nói và hoạt động lời nói. Ngôn ngữ là một hệ thống những đơn vị vật chất phục vụ cho việc giao tiếp của con người và được phản ánh trong ý thức của tập thể một cách độc lập với ý tưởng, tình cảm và nguyện vọng cụ thể của con người, cũng như trừu tượng hoá khỏi những tư tưởng, tình cảm và nguyện vọng đó.
Lời nói là kết quả của việc vận dụng các phương pháp khác nhau của ngôn ngữ để truyền đạt thông tin, kêu gọi người nghe có hành động tương ứng. Như vậy, ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp ở dạng khả năng tiềm tàng, trừu tượng hoá khỏi bất kì một sự áp dụng cụ thể nào của chúng. Còn lời nói là phương tiện giao tiếp ở dạng hiện thực hoá, tức là ở dạng hoạt động, gắn liền với những nội dung cụ thể. Trong giao tiếp, người ta chỉ tiếp xúc trực tiếp với lời nói.
Các ngôn bản viết hay nói miệng đều có thể gọi là lời nói. Người ta chỉ có thể giao tiếp nếu văn bản viết hay lời nói bao gồm những yếu tố có giá trị chung, hoạt động theo những nguyên tắc chung. Ngôn ngữ chính là hệ thống những yếu 1 tố và nguyên tắc có giá trị chung, làm cơ sở để cấu tạo văn bản hay lời nói. Ngôn ngữ và lời nói thống nhất nhưng không đồng nhất.
Bất cứ nhà ngôn ngữ học nào cũng phải đụng chạm đến cả hai đối tượng này. Vì ngôn ngữ được hiện thực hoá trong lời nói cho nên muốn khám phá ra những đơn vị và những quy luật hoạt động của ngôn ngữ cần phải xuất phát từ tất cả những lời nói phong phú và đa dạng. Nhiệm vụ của Ngôn ngữ học Nhiệm vụ của ngôn ngữ học là: - Phải miêu tả và tìm ra lịch sử cho tất cả các ngôn ngữ, các ngữ tộc mà nó với tới. - Phải tìm ra những quy luật thường xuyên và phổ biến trong các ngôn ngữ, rút ra những quy luật khái quát có thể giải thích tất cả các hiện tượng đặc biệt.
Nhiệm vụ đa dạng và phức tạp trên đây của ngôn ngữ học sẽ được thực hiện trong các ngành, các bộ môn ngôn ngữ học. Trước hết, người ta phân biệt hai ngành ngôn ngữ học: Ngôn ngữ học lịch sử và ngôn ngữ học miêu tả. Ngôn ngữ học lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ trong sự phát triển lịch sử của nó, còn ngôn ngữ học miêu tả nghiên cứu một trạng thái nào đó của ngôn ngữ. Sự phân biệt ngôn ngữ học lịch sử với ngôn ngữ học miêu tả bắt nguồn từ sự đối lập giữa đồng đại và lịch đại.
Đồng đại là trục những hiện tượng đồng thời (AB), liên quan đến những sự vật đang cùng tồn tại, loại trừ mọi sự can thiệp của thời gian. Lịch đại là trục của những hiện tượng kế tục (CD), trên đó bao giờ cũng chỉ có thể xét một sự vật trong một lúc mà thôi, nhưng trên đó có tất cả những sự vật của trục thứ nhất với những sự thay đổi của nó.Saussure so sánh đồng đại và lịch đại với lát cắt ngang và lát cắt dọc một thân cây: khi cắt dọc, ta trông thấy bản thân các thớ gỗ làm thành thân cây, còn khi cắt ngang ta thấy cách tập hợp các thớ đó trên một bình diện đặc biệt. Nhưng cách cắt thứ hai khác cách cắt thứ nhất vì nó cho thấy rõ giữa các thớ có một số quan hệ mà khi cắt dọc không thể nào trông thấy được. Như vậy, cần phân biệt đồng đại và lịch đại nhưng không nên đối lập chúng một cách tuyệt đối.
Cả trong trạng thái hiện tại lẫn trong trạng thái quá 2 khứ, ngôn ngữ bao giờ cũng là một hệ thống. Cần phải nghiên cứu các hiện tượng ngôn ngữ cả trong mối liên hệ lẫn nhau trong sự phát triển một cách đồng thời. Trong mỗi trạng thái ngôn ngữ, cần vạch ra những hiện tượng đang lùi vào quá khứ và những hiện tượng đang xuất hiện trên cái nền của những hiện tượng ổn định, có tính chuẩn mực đối với trạng thái ngôn ngữ đó. Ngôn ngữ gồm ba bộ phận cấu thành là ngữ âm, từ vựng và ngữ pháp.
Trên cơ sở đó, hình thành ba bộ môn ngôn ngữ học khác nhau: ngữ âm học, từ vựng học và ngữ pháp học. Ngữ âm học là bộ môn nghiên cứu mặt âm thanh của ngôn ngữ. Ngữ âm có mặt tự nhiên và mặt xã hội của nó. Mặt tự nhiên của ngữ âm là những thuộc tính về âm học (cao độ, trường độ, âm sắc…) và những thuộc tính về cấu âm (hoạt động của bộ máy hô hấp và chuyển động của các cơ quan phát âm như môi, lưỡi… tạo ra một âm nào đó) của chúng.
Mặt xã hội hay chức năng của ngữ âm là những quy định, những giá trị mà cộng đồng người sử dụng chung một ngôn ngữ gán cho các đặc trưng âm thanh. Ngữ âm học nghiên cứu toàn bộ phương tiện ngữ âm trong tất cả những hình thái và chức năng của nó và mối liên hệ giữa hình thức âm thanh và chữ viết của ngôn ngữ. Từ vựng học là bộ môn ngôn ngữ học nghiên cứu các từ và các đơn vị tương đương với từ (cụm từ cố định, thành ngữ, quán ngữ) trong các ngôn ngữ. Nội dung của từ vựng học rất phong phú và đa dạng, do đó đã hình thành một số phân môn như từ nguyên học, ngữ nghĩa học, danh học và từ điển học.