Tài liệu môn học dẫn luận ngôn ngữ học

Tài liệu môn học dẫn luận ngôn ngữ học cung cấp kiến thức cơ bản và nâng cao về lý thuyết và ứng dụng ngôn ngữ học trong nghiên cứu.

• Tác giả: Vũ Thị Hải Hà
• Trường học: Trường Đại Học Phương Đông
• Chuyên ngành: Ngoại Ngữ
• Đề tài: Dẫn Luận Ngôn Ngữ Học
• Loại tài liệu: Tài Liệu Học Tập
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. BÀI 1: ĐỐI TƯỢNG VÀ NHIỆM VỤ CỦA NGÔN NGỮ HỌC
• 2. BÀI 2: BẢN CHẤT VÀ CHỨC NĂNG CỦA NGÔN NGỮ
• 3. BÀI 3: HỆ THỐNG, CẤU TRÚC VÀ TÍN HIỆU NGÔN NGỮ
• 4. BÀI 4: NGUỒN GỐC VÀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA NGÔN NGỮ
• 5. BÀI 5: PHÂN LOẠI NGÔN NGỮ
• 6. BÀI 6: NGỮ ÂM HỌC
• 7. BÀI 7: CHỮ VIẾT VÀ CHÍNH TẢ
• 8. BÀI 8: TỪ VỰNG HỌC
• 9. BÀI 9: NGHĨA CỦA TỪ
• 10. BÀI 10: SỰ BIẾN ĐỔI Ý NGHĨA CỦA TỪ
• 11. BÀI 11: TRƯỜNG TỪ VỰNG NGỮ NGHĨA
• 12. BÀI 12: CÁC LỚP TỪ TRONG TỪ VỰNG
• 13. BÀI 13: TỪ LOẠI
• 14. BÀI 14: PHƯƠNG THỨC NGỮ PHÁP
• 15. BÀI 15: ĐƠN VỊ NGỮ PHÁP
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Dẫn Luận Ngôn Ngữ Học Cho Sinh Viên Khoa Ngoại Ngữ

Dẫn luận ngôn ngữ học là một môn học quan trọng trong chương trình đào tạo của sinh viên khoa Ngoại ngữ. Tài liệu học tập này cung cấp kiến thức cơ bản về ngôn ngữ học, giúp sinh viên hiểu rõ hơn về ngôn ngữ và văn hóa. Nội dung tài liệu được biên soạn từ nhiều nguồn tài liệu uy tín, bao gồm các công trình nghiên cứu của các nhà ngôn ngữ học nổi tiếng. Mục tiêu chính của tài liệu là trang bị cho sinh viên những kiến thức cần thiết để áp dụng trong học tập và nghiên cứu.

1.1. Mục Đích Của Tài Liệu Dẫn Luận Ngôn Ngữ Học

Tài liệu này nhằm cung cấp cho sinh viên những kiến thức cơ bản về ngôn ngữ học, từ đó giúp họ có nền tảng vững chắc cho việc nghiên cứu sâu hơn về ngôn ngữ và văn hóa.

1.2. Cấu Trúc Tài Liệu Dẫn Luận Ngôn Ngữ Học

Tài liệu được chia thành 15 bài học, mỗi bài học bao gồm lý thuyết và bài tập thực hành, giúp sinh viên củng cố kiến thức đã học.

II. Vấn Đề Trong Nghiên Cứu Dẫn Luận Ngôn Ngữ Học

Nghiên cứu ngôn ngữ học gặp nhiều thách thức, từ việc xác định đối tượng nghiên cứu đến việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự đa dạng của ngôn ngữ và văn hóa, điều này đòi hỏi sinh viên phải có khả năng phân tích và so sánh giữa các ngôn ngữ khác nhau.

2.1. Thách Thức Trong Việc Xác Định Đối Tượng Nghiên Cứu

Việc xác định rõ ràng đối tượng nghiên cứu là rất quan trọng, vì ngôn ngữ không chỉ là một hệ thống giao tiếp mà còn phản ánh văn hóa và xã hội.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Áp Dụng Phương Pháp Nghiên Cứu

Sinh viên cần phải làm quen với nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau, từ ngữ âm học đến ngữ nghĩa học, để có thể áp dụng hiệu quả trong nghiên cứu ngôn ngữ.

III. Phương Pháp Giảng Dạy Ngôn Ngữ Học Hiệu Quả

Để giảng dạy ngôn ngữ học hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy hiện đại, kết hợp lý thuyết với thực hành. Việc sử dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy cũng là một yếu tố quan trọng giúp sinh viên tiếp cận kiến thức một cách dễ dàng hơn.

3.1. Sử Dụng Công Nghệ Trong Giảng Dạy

Công nghệ thông tin giúp sinh viên tiếp cận tài liệu học tập một cách nhanh chóng và hiệu quả, từ đó nâng cao chất lượng học tập.

3.2. Kết Hợp Lý Thuyết Và Thực Hành

Việc kết hợp giữa lý thuyết và thực hành giúp sinh viên củng cố kiến thức và áp dụng vào thực tế, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết về ngôn ngữ.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Dẫn Luận Ngôn Ngữ Học

Dẫn luận ngôn ngữ học không chỉ có giá trị trong học thuật mà còn có ứng dụng thực tiễn trong nhiều lĩnh vực khác nhau như giảng dạy, dịch thuật và nghiên cứu văn hóa. Sinh viên có thể áp dụng kiến thức đã học vào thực tiễn để giải quyết các vấn đề liên quan đến ngôn ngữ và giao tiếp.

4.1. Ứng Dụng Trong Giảng Dạy

Kiến thức về ngôn ngữ học giúp giáo viên thiết kế chương trình giảng dạy phù hợp, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục.

4.2. Ứng Dụng Trong Dịch Thuật

Ngôn ngữ học cung cấp nền tảng vững chắc cho việc dịch thuật, giúp người dịch hiểu rõ hơn về ngữ nghĩa và ngữ cảnh của văn bản.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Dẫn Luận Ngôn Ngữ Học

Dẫn luận ngôn ngữ học sẽ tiếp tục phát triển và đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu ngôn ngữ và văn hóa. Với sự phát triển của công nghệ và toàn cầu hóa, nhu cầu về nghiên cứu ngôn ngữ học sẽ ngày càng tăng cao, tạo cơ hội cho sinh viên phát triển sự nghiệp trong lĩnh vực này.

5.1. Xu Hướng Phát Triển Ngôn Ngữ Học

Ngôn ngữ học sẽ tiếp tục phát triển với sự xuất hiện của các phương pháp nghiên cứu mới, giúp sinh viên nắm bắt kịp thời các xu hướng mới trong lĩnh vực này.

5.2. Cơ Hội Nghề Nghiệp Trong Ngôn Ngữ Học

Sinh viên tốt nghiệp ngôn ngữ học có nhiều cơ hội nghề nghiệp trong các lĩnh vực như giảng dạy, nghiên cứu, dịch thuật và truyền thông.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu môn học Dẫn Luận Ngôn Ngữ Học do tác giả Vũ Thị Hải Hà biên soạn, được Khoa Ngoại ngữ thuộc Trường Đại học Phương Đông nghiệm thu và cho phép lưu hành nội bộ vào tháng 7 năm 2024. Trong chương trình đào tạo trình độ đại học ngành ngôn ngữ, Dẫn luận ngôn ngữ học là học phần kiến thức cơ sở bắt buộc, đóng vai trò nhập môn lý thuyết và trang bị hệ thống khái niệm nền tảng cho sinh viên trước khi tiếp cận các học phần chuyên ngành chuyên sâu (như Ngữ âm - Âm vị học, Từ vựng - Ngữ nghĩa học, Ngữ pháp học, Ngôn ngữ học đối chiếu). Về mặt quy mô chương trình, đây là một trong bốn cuốn thuộc bộ tài liệu bổ trợ phục vụ công tác giảng dạy và học tập tại Khoa Ngoại ngữ, Trường Đại học Phương Đông.

Mục tiêu học tập của tài liệu tập trung vào việc cung cấp cho người học các hiểu biết bản chất về ngôn ngữ với tư cách là một hệ thống tín hiệu xã hội đặc biệt; phương thức vận hành của các quy luật ngôn ngữ; tiến trình phát triển và các mô hình phân loại ngôn ngữ trên thế giới. Đồng thời, tài liệu hướng đến việc giúp người học nắm vững các bình diện cấu trúc ngôn ngữ vi mô, bao gồm ngữ âm, chữ viết, từ vựng, ngữ nghĩa và ngữ pháp, đặc biệt là sự vận dụng các nguyên lý này vào phân tích tiếng Việt.

Về mặt cấu trúc, tài liệu được phân định thành 15 bài học chuyên đề, dung lượng 143 trang. Mỗi bài học được thiết kế theo mô hình tài liệu giảng dạy nhập môn: trình bày định nghĩa, phân tích đặc điểm cấu trúc, cung cấp ví dụ minh họa và kết thúc bằng hệ thống câu hỏi ôn tập, bài tập thực hành. Điểm đặc thù của tài liệu là tính kế thừa học thuật rõ ràng, được tổng hợp và tinh giản dựa trên các công trình nghiên cứu chuẩn mực tại Việt Nam: Cơ sở ngôn ngữ học và tiếng Việt (Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến, 2014), Dẫn luận ngôn ngữ học (Nguyễn Thiện Giáp chủ biên, Đoàn Thiện Thuật, Nguyễn Minh Thuyết, 2007) và Giáo trình ngôn ngữ học (Nguyễn Thiện Giáp, 2008).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Tài liệu gồm 15 bài học được sắp xếp theo logic từ lý luận ngôn ngữ học đại cương đến các phân ngành ngôn ngữ học chuyên biệt:

• Bài 1: Đối tượng và nhiệm vụ của ngôn ngữ học: Xác định ngôn ngữ là hệ thống giao tiếp bằng âm thanh hoặc chữ viết của con người. Phân biệt ba khái niệm: ngôn ngữ (hệ thống quy ước chung, trừu tượng), lời nói (sự hiện thực hóa cụ thể) và hoạt động lời nói. Thiết lập hai trục nghiên cứu: đồng đại (trục hiện tượng đồng thời, lát cắt ngang) và lịch đại (trục hiện tượng kế tục theo thời gian, lát cắt dọc) theo quan điểm của Ferdinand de Saussure. Xác lập ba phân môn cốt lõi: ngữ âm học, từ vựng học, ngữ pháp học và phân môn liên đới là phong cách học.
• Bài 2: Bản chất và chức năng của ngôn ngữ: Chứng minh ngôn ngữ là hiện tượng xã hội đặc biệt, không thuộc hiện tượng tự nhiên, không mang tính di truyền sinh học, không thuộc cơ sở hạ tầng hay kiến trúc thượng tầng, và không mang tính giai cấp. Khẳng định hai chức năng căn bản: phương tiện giao tiếp quan trọng nhất của con người (theo quan điểm V.I. Lênin) và hiện thực trực tiếp của tư tưởng (dựa trên luận điểm của C. Mác và Ph. Ăng-ghen trong Hệ tư tưởng Đức). Phân tích quan hệ bộ ba giữa ngôn ngữ (vật chất, tính dân tộc) – tư duy/ý thức (tinh thần, tính nhân loại) – thực tại khách quan.
• Bài 3: Hệ thống, cấu trúc và tín hiệu ngôn ngữ: Định nghĩa hệ thống (tổng thể các yếu tố liên hệ, quy định lẫn nhau) và cấu trúc (phương thức tổ chức, tổng thể các mối quan hệ). Phân cấp 4 đơn vị ngôn ngữ: âm vị (nhỏ nhất, nhận cảm và phân biệt nghĩa), hình vị (nhỏ nhất có nghĩa), từ (định danh), câu (thông báo). Phân tích 3 quan hệ cốt lõi: quan hệ cấp bậc (tôn ti), quan hệ tuyến tính (hình tuyến), quan hệ liên tưởng (hàng dọc). Phân tích bản chất tín hiệu: cái biểu hiện (vỏ âm thanh), cái được biểu hiện (khái niệm/ý nghĩa), tính võ đoán, giá trị khu biệt, tính đa trị và giá trị lịch đại - đồng đại.
• Bài 4: Nguồn gốc và sự phát triển của ngôn ngữ: Tổng thuật các giả thuyết về nguồn gốc ngôn ngữ: thuyết tượng thanh, thuyết cảm thán, thuyết tiếng kêu trong lao động (L. Noiré), thuyết khế ước xã hội (Đêmôcrit, Rousseau, Adam Smith), thuyết ngôn ngữ cử chỉ (Wundt, Marr). Trình bày quan điểm duy vật lịch sử của Mác – Ăng-ghen về vai trò quyết định của lao động đối với sự phát sinh ngôn ngữ và tư duy trừu tượng. Miêu tả tiến trình phát triển: ngôn ngữ bộ lạc $\rightarrow$ ngôn ngữ khu vực $\rightarrow$ ngôn ngữ dân tộc (qua 3 con đường: chất liệu vốn có như tiếng Pháp, pha trộn như tiếng Anh, tập trung tiếng địa phương như tiếng Nga) $\rightarrow$ ngôn ngữ văn hóa $\rightarrow$ ngôn ngữ cộng đồng tương lai (như quốc tế ngữ Esperanto). Nêu rõ quy luật phát triển từ từ, không đột biến và không đồng đều giữa các mặt (từ vựng biến đổi nhanh nhất, ngữ pháp chậm nhất).
• Bài 5: Phân loại ngôn ngữ: Trình bày hai phương pháp phân loại chính:
  1. Phân loại theo nguồn gốc (phổ hệ): Sử dụng phương pháp so sánh - lịch sử để thiết lập quan hệ họ hàng: Ngữ hệ $\rightarrow$ Dòng $\rightarrow$ Ngành $\rightarrow$ Chi nhánh $\rightarrow$ Nhóm $\rightarrow$ Ngôn ngữ. Giới thiệu các ngữ hệ lớn: Ấn - Âu, Xmit - Hmit, Thổ Nhĩ Kì, Hán - Tạng, Nam Phương (trong đó tiếng Việt thuộc nhóm Việt - Mường, chi nhánh Môn - Khơmer, dòng Nam Á, ngữ hệ Nam Phương).
  2. Phân loại theo loại hình: Sử dụng phương pháp so sánh - loại hình trên cơ sở cấu trúc từ pháp. Phân tích 4 loại hình: Loại hình hòa kết (khuất chiết; căn tố kết hợp chặt chẽ với phụ tố, biến đổi hình thái biểu thị ngữ pháp); Loại hình chắp dính (niêm kết; phụ tố ghép cơ giới vào căn tố bất biến, mỗi phụ tố mang một nghĩa); Loại hình đơn lập (tiếng Việt, tiếng Hán; từ không biến đổi hình thái, dùng hư từ, trật tự từ và đơn vị hình tiết); Loại hình hỗn nhập (đa tổng hợp; đơn vị lập khuôn vừa là từ vừa là câu).
• Bài 6 & Bài 7: Ngữ âm học, Chữ viết và Chính tả: Khảo sát ngữ âm từ ba góc độ: sinh vật học (cấu âm), vật lí học (âm học: cao độ, cường độ, trường độ, âm sắc) và chức năng xã hội (ngữ học). Phân loại âm tố dựa trên Bảng ký hiệu phiên âm quốc tế (IPA - thiết lập từ 1886); phân định nguyên âm (dựa vào vị trí lưỡi, độ mở miệng, hình dáng môi; mô hình hình thang nguyên âm) và phụ âm. Nghiên cứu bản chất của chữ viết và các quy tắc chính tả.
• Bài 8 đến Bài 12: Từ vựng học và Ngữ nghĩa học: Nghiên cứu đơn vị cấu tạo từ (hình vị, các loại hình vị, phương thức cấu tạo từ); cấu trúc nghĩa của từ và các quan hệ ngữ nghĩa (đồng âm, đồng nghĩa, trái nghĩa); quy luật biến đổi nghĩa (ẩn dụ, hoán dụ, chuyển loại); lý thuyết trường từ vựng - ngữ nghĩa; phân loại các lớp từ (theo phạm vi sử dụng, mức độ tích cực/tiêu cực, phong cách chức năng và nguồn gốc xuất xứ).
• Bài 13 đến Bài 15: Ngữ pháp học: Khảo sát các lớp từ loại và tiêu chí phân định từ loại (đặc biệt trong tiếng Việt); phân tích các phương thức ngữ pháp phổ biến; xác định các đơn vị ngữ pháp, cấu trúc câu, các thành phần câu và phân loại câu theo cấu trúc cú pháp cũng như mục đích phát ngôn.

Tiến trình cấu trúc của giáo trình:
[Lý luận đại cương (Bài 1 - 5)] 

Kiến thức nền tảng được xây dựng

1. Lý thuyết Hệ thống - Cấu trúc và Tín hiệu học ngôn ngữ: Tiếp thu hệ hình ngôn ngữ học cấu trúc của F. de Saussure, xây dựng nhận thức về ngôn ngữ như một hệ thống ký hiệu hai mặt (cái biểu hiện - signifiant và cái được biểu hiện - signifié), vận hành dựa trên các trục quan hệ đối vị (liên tưởng) và kết hợp (tuyến tính).
2. Quan điểm Duy vật biện chứng và Duy vật lịch sử về Ngôn ngữ: Dựa trên các luận điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin để phân tích bản chất xã hội của ngôn ngữ, nguồn gốc phát sinh gắn liền với quá trình lao động và hình thành ý thức xã hội, cùng các nhân tố khách quan, chủ quan (chính sách ngôn ngữ) tác động đến sự biến đổi ngôn ngữ.
3. Khung phân loại hình thái học và cội nguồn: Cung cấp tiêu chuẩn phân định ranh giới giữa các ngữ hệ trên thế giới và nhận diện đặc trưng loại hình đơn lập của tiếng Việt so với loại hình hòa kết (Ấn - Âu) hoặc chắp dính (Tuyếc, Ugo - Phần Lan).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích ngữ âm: Sử dụng bảng ký hiệu phiên âm quốc tế (IPA), xác định các đặc trưng cấu âm (vị trí lưỡi, độ mở miệng, độ tròn môi) của nguyên âm và phụ âm.
• Kỹ năng phân tích từ vựng và ngữ nghĩa: Nhận diện và phân tách ranh giới hình vị, xác định phương thức tạo từ, phân loại trường nghĩa, giải thích cơ chế chuyển nghĩa (ẩn dụ, hoán dụ) trong ngữ liệu văn bản.
• Kỹ năng phân tích ngữ pháp: Nhận diện từ loại, phân tích thành phần câu, giải cấu trúc cú pháp của tiếng Việt dựa trên phương thức trật tự từ và hư từ, phục vụ trực tiếp cho việc đối chiếu ngôn ngữ khi học ngoại ngữ.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp tiếp cận sư phạm

Tài liệu áp dụng phương pháp diễn dịch kết hợp quy nạp. Các bài học đi từ việc định nghĩa các khái niệm khoa học trừu tượng (như tín hiệu, hình vị, âm vị, loại hình ngôn ngữ), sau đó minh họa cụ thể thông qua ngữ liệu tiếng Việt và các ngoại ngữ phổ biến (tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Nga, tiếng Hán). Cách tiếp cận này giúp sinh viên khối ngành Ngoại ngữ dễ dàng liên hệ lý thuyết đại cương với hoạt động thực hành ngôn ngữ thực tế.

Bài tập và bài tập thực hành

Cuối mỗi bài học đều có hệ thống câu hỏi ôn tập và bài tập thực hành. Cấu trúc câu hỏi được phân hóa thành:

1. Câu hỏi tái hiện lý thuyết: Yêu cầu người học định nghĩa, trình bày bản chất, chức năng hoặc phân loại các hiện tượng ngôn ngữ (Ví dụ: "Ngôn ngữ học là gì?", "Trình bày các chức năng của ngôn ngữ?", "Nêu bản chất tín hiệu của hệ thống ngôn ngữ?").
2. Bài tập phân tích và chứng minh: Yêu cầu người học lập luận, lấy ví dụ thực tế để làm sáng tỏ các luận điểm lý thuyết (Ví dụ: "Vì sao nói ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội đặc biệt?", "Chứng minh ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất của con người?", "Phân tích các đặc điểm của loại hình ngôn ngữ đơn lập?").

Phương pháp đánh giá

• Đánh giá thường xuyên (quá trình): Dựa trên mức độ hoàn thành các câu hỏi ôn tập cuối bài, khả năng tham gia thảo luận phân tích ví dụ ngữ liệu trên lớp.
• Đánh giá định kỳ và kết thúc học phần: Kiểm tra khả năng nắm bắt hệ thống khái niệm, phân biệt các đơn vị ngôn ngữ (âm vị, hình vị, từ, câu), phân tích các quan hệ ngữ pháp và nguồn gốc/loại hình ngôn ngữ thông qua bài thi tự luận hoặc vấn đáp.

Hướng dẫn tự học

Người học được khuyến nghị đọc kỹ nội dung lý thuyết trong từng bài học, ghi chép lại các thuật ngữ then chốt, tự giải quyết toàn bộ các câu hỏi ôn tập ở cuối bài trước khi đến lớp. Trong quá trình học, cần chủ động liên hệ so sánh các đặc điểm ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp giữa tiếng Việt (tiếng mẹ đẻ) với ngoại ngữ chuyên ngành đang theo học tại Khoa Ngoại ngữ để nhận diện sự khác biệt loại hình.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tính tinh giản và chuẩn hóa học thuật: Tài liệu đã chắt lọc những nội dung cốt lõi nhất từ các giáo trình chuẩn mực của các tác giả đầu ngành (Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến, Nguyễn Thiện Giáp, Đoàn Thiện Thuật, Nguyễn Minh Thuyết), loại bỏ các tranh luận học thuật quá phức tạp nhằm phù hợp với đối tượng sinh viên năm đầu khối chuyên ngữ.
• Hệ thống hóa phân loại khoa học: Tài liệu cung cấp bảng phân loại chi tiết và rõ ràng về các ngữ hệ lớn trên thế giới cũng như 4 loại hình ngôn ngữ cơ bản (hòa kết, chắp dính, đơn lập, hỗn nhập), giúp người học có cái nhìn tổng quan về bức tranh ngôn ngữ học toàn cầu.
• Tích hợp bảng phiên âm quốc tế IPA: Đưa hệ thống ký hiệu IPA (khởi xướng từ 1886 và liên tục hoàn thiện) cùng biểu đồ hình thang nguyên âm vào phần Ngữ âm học, tạo công cụ chuẩn xác cho việc phân tích mặt âm thanh của ngôn ngữ.
• Phản ánh chính sách ngôn ngữ thực tiễn: Trình bày rõ ràng các nguyên tắc trong chính sách ngôn ngữ của Đảng và Nhà nước Việt Nam (tôn trọng tiếng mẹ đẻ của các dân tộc thiểu số, khẳng định vị trí quốc ngữ của tiếng Việt, dân chủ hóa và quần chúng hóa ngôn ngữ).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên mục tiêu: Sinh viên năm thứ nhất hoặc năm thứ hai thuộc Khoa Ngoại ngữ (các ngành Ngôn ngữ Anh, Ngôn ngữ Trung Quốc, v.v.), Trường Đại học Phương Đông. Tài liệu cũng phù hợp cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng khối ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn cần tài liệu học phần cơ sở.
• Điều kiện tiên quyết: Người học không bắt buộc phải có kiến thức chuyên sâu về ngôn ngữ học từ trước; chỉ cần nắm vững kiến thức tiếng Việt và ngữ pháp cơ bản ở bậc Trung học phổ thông.
• Giảng viên: Sử dụng làm đề cương bài giảng chuẩn, tài liệu hướng dẫn học tập chính thức cho học phần Dẫn luận ngôn ngữ học tại đơn vị, làm căn cứ biên soạn ngân hàng câu hỏi kiểm tra và đề thi.
• Tự học và tham khảo: Dành cho người học muốn tìm hiểu một cách có hệ thống về bản chất, nguồn gốc, cấu trúc và chức năng của ngôn ngữ loài người.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên Khoa Ngoại ngữ, Trường Đại học Phương Đông đang học học phần Dẫn luận ngôn ngữ học, đồng thời là tài liệu tham khảo cho người học các chuyên ngành ngữ văn, ngôn ngữ và khoa học xã hội.

2. Cần kiến thức nền nào để tiếp thu tốt giáo trình?

Người học chỉ cần nắm vững kiến thức tiếng Việt phổ thông. Các khái niệm chuyên ngành ngôn ngữ học (như âm vị, hình vị, cấu trúc tín hiệu, quan hệ tuyến tính, loại hình ngôn ngữ) đều được giải thích tuần tự và rõ ràng từ bài đầu tiên.

3. Điểm khác biệt của tài liệu này so với các giáo trình ngôn ngữ học chuyên sâu khác là gì?

Tài liệu mang tính chất tinh giản, nhập môn, tập trung vào các khái niệm nền tảng thiết yếu nhất, phân chia dung lượng đều đặn thành 15 bài học có kèm câu hỏi ôn tập, giảm bớt các luận điểm tranh giải lý thuyết phức tạp để phù hợp với định hướng ứng dụng thực hành tiếng của sinh viên ngoại ngữ.

4. Làm sao để tự học tài liệu đạt hiệu quả cao?

Người học nên học tuần tự theo từng bài, trả lời đầy đủ các câu hỏi ôn tập cuối mỗi bài học, đồng thời luôn lấy ví dụ đối chiếu giữa tiếng Việt và ngoại ngữ mà mình đang học để minh họa cho các khái niệm lý thuyết.

5. Tài liệu dựa trên những nguồn tham khảo chính nào?

Nội dung tài liệu kế thừa trực tiếp từ ba công trình nghiên cứu chính:

1. Cơ sở ngôn ngữ học và tiếng Việt (Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến, 2014);
2. Dẫn luận ngôn ngữ học (Nguyễn Thiện Giáp chủ biên, Đoàn Thiện Thuật, Nguyễn Minh Thuyết, 2007);
3. Giáo trình ngôn ngữ học (Nguyễn Thiện Giáp, 2008).

---

Kết luận

Tài liệu môn học Dẫn Luận Ngôn Ngữ Học của tác giả Vũ Thị Hải Hà là một tài liệu học tập nhập môn hoàn chỉnh, hệ thống hóa đầy đủ các tri thức cơ bản về ngôn ngữ học đại cương và tiếng Việt. Với kết cấu 15 bài học mạch lạc, tài liệu thiết lập lộ trình học tập khoa học: đi từ việc nhận thức bản chất xã hội, nguồn gốc, chức năng và bản chất tín hiệu của ngôn ngữ, cho đến việc phân tích chuyên sâu các bình diện ngữ âm, từ vựng, ngữ nghĩa và ngữ pháp.

Để mở rộng và nâng cao tri thức sau khi hoàn thành tài liệu này, người học được khuyến nghị tiếp tục nghiên cứu các giáo trình tham khảo chuyên sâu của GS. Nguyễn Thiện Giáp và nhóm tác giả GS. Mai Ngọc Chừ, PGS. Vũ Đức Nghiệu, GS. Hoàng Trọng Phiến.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU Dẫn luận ngôn ngữ học là một trong bốn cuốn của bộ tài liệu bổ trợ được biên soạn nhằm giúp sinh viên khoa Ngoại ngữ, trường Đại học Phương Đông nắm được những kiến thức cơ sở về ngôn ngữ học và tiếng Việt. Nội dung tài liệu bao gồm 15 bài học, mỗi bài học được trình bày tương đối đơn giản, dễ hiểu mang tính chất nhập môn. Cuối mỗi bài học có hệ thống các câu hỏi ôn tập và bài tập thực hành nhằm giúp sinh viên củng cố, ôn tập lại kiến thức trên lớp. Cuốn tài liệu được biên soạn chủ yếu dựa vào các công trình của các tác giả đi trước: 1/ Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến (2014), Cơ sở ngôn ngữ học và tiếng Việt; 2/ Nguyễn Thiện Giáp (Chủ biên), Đoàn Thiện Thuật, Nguyễn Minh Thuyết (2007), Dẫn luận ngôn ngữ học; 3/ Nguyễn Thiện Giáp (2008), Giáo trình ngôn ngữ học.

Ngoài ra, tài liệu còn tham khảo một số công trình khác. Chúng tôi xin phép được sử dụng kiến thức trong công trình nghiên cứu của các nhà khoa học nói trên để biên soạn tài liệu học tập này. Xin trân trọng cảm ơn Khoa Ngoại ngữ, trường Đại học Phương Đông tạo điều kiện cho chúng tôi biên soạn và cho phép lưu hành nội bộ cuốn tài liệu môn học này; Trân trọng cảm ơn các thầy cô đọc phản biện, các thầy cô trực tiếp giảng dạy đã đóng góp ý kiến để tài liệu được hoàn thiện tốt hơn. Trong quá trình biên soạn tài liệu, cho dù chúng tôi đã cố gắng hết sức nhưng khó tránh khỏi những thiếu sót.

Rất mong nhận được ý kiến đóng góp từ các thầy cô và các em sinh viên để bộ tài liệu được hoàn thiện hơn trong những lần in tiếp theo. Trân trọng cảm ơn! Hà Nội, ngày 10 tháng 7 năm 2024 Người biên soạn Vũ Thị Hải Hà MỤC LỤC BÀI 1: ĐỐI TƯỢNG VÀ NHIỆM VỤ CỦA NGÔN NGỮ HỌC. Ngôn ngữ là gì?. Đối tượng nghiên cứu và nhiệm vụ của ngôn ngữ học.1 BÀI 2: BẢN CHẤT VÀ CHỨC NĂNG CỦA NGÔN NGỮ.

Bản chất của ngôn ngữ. Chức năng của ngôn ngữ.7 BÀI 3: HỆ THỐNG, CẤU TRÚC VÀ TÍN HIỆU NGÔN NGỮ. Khái niệm hệ thống và cấu trúc. Hệ thống và cấu trúc của ngôn ngữ.

Tín hiệu và hệ thống tín hiệu ngôn ngữ.17 BÀI 4: NGUỒN GỐC VÀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA NGÔN NGỮ. Một số giả thuyết về nguồn gốc ngôn ngữ. Quá trình phát triển của ngôn ngữ.25 BÀI 5: PHÂN LOẠI NGÔN NGỮ. Các ngôn ngữ xét về mặt nguồn gốc.

Các ngôn ngữ xét về mặt loại hình.34 BÀI 6: NGỮ ÂM HỌC. Đối tượng, phương pháp nghiên cứu và tầm quan trọng của ngữ âm học. Âm tố và phân loại các âm tố. Các hiện tượng ngôn điệu.

Giới thiệu Bảng phiên âm quốc tế IPA.53 BÀI 7: CHỮ VIẾT VÀ CHÍNH TẢ. Khái niệm chữ viết, phân loại chữ viết. Chính tả.59 BÀI 8: TỪ VỰNG HỌC. Đơn vị cấu tạo từ: hình vị, các loại hình vị.

Các phương thức cấu tạo từ cơ bản.65 BÀI 9: NGHĨA CỦA TỪ. Khái niệm nghĩa của từ và các thành phần nghĩa của từ. Quan hệ đồng âm, đồng nghĩa và trái nghĩa trong từ vựng.84 BÀI 10: SỰ BIẾN ĐỔI Ý NGHĨA CỦA TỪ. Biến đổi ý nghĩa trong từ vựng.

Ẩn dụ, hoán dụ, chuyển loại.96 BÀI 11: TRƯỜNG TỪ VỰNG NGỮ NGHĨA. Khái niệm trường từ vựng ngữ nghĩa. Các loại trường từ vựng - ngữ nghĩa tiêu biểu.106 BÀI 12: CÁC LỚP TỪ TRONG TỪ VỰNG. Phân lớp từ ngữ theo phạm vi sử dụng.

Phân lớp từ ngữ tích cực và tiêu cực. Phân lớp từ ngữ theo phong cách sử dụng. Phân lớp từ ngữ theo nguồn gốc.114 BÀI 13: TỪ LOẠI. Khái niệm từ loại và cơ sở để phân định từ loại.

Các lớp từ loại cơ bản. Các từ loại của tiếng Việt.118 BÀI 14: PHƯƠNG THỨC NGỮ PHÁP. Khái niệm phương thức ngữ pháp. Các phương thức ngữ pháp phổ biến.128 BÀI 15: ĐƠN VỊ NGỮ PHÁP.

Khái niệm câu. Phân loại câu và thành phần câu. Các kiểu câu xét theo cấu tạo ngữ pháp. Các loại câu xét theo mục đích phát ngôn.139 1 TÀI LIỆU THAM KHẢO.143 2 BÀI 1: ĐỐI TƯỢNG VÀ NHIỆM VỤ CỦA NGÔN NGỮ HỌC 1.

Ngôn ngữ là gì? Ngôn ngữ là một hệ thống giao tiếp được sử dụng bởi con người. Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp chính của con người, tồn tại ở dạng lời nói hoặc ký hiệu chữ viết. Phần lớn các ngôn ngữ trên thế giới sở hữu các hệ chữ viết có chức năng kí âm và bảo tồn lời nói. Trong số các hệ thống giao tiếp, ngôn ngữ của con người ưu việt ở nhiều điểm như: ngôn ngữ không phụ thuộc vào một phương thức truyền tải duy nhất nào, ngôn ngữ khác biệt giữa từng nền văn hóa và từng giai đoạn lịch sử, ngôn ngữ có phạm vi biểu đạt rộng hơn nhiều so với các hệ thống khác.

Đối tượng nghiên cứu và nhiệm vụ của ngôn ngữ học 2. Đối tượng của ngôn ngữ học Ngôn ngữ học là khoa học nghiên cứu các ngôn ngữ. Để nhận diện rõ đối tượng nghiên cứu của ngôn ngữ học, cần phân biệt ba khái niệm: ngôn ngữ, lời nói và hoạt động lời nói. Ngôn ngữ là một hệ thống những đơn vị vật chất phục vụ cho việc giao tiếp của con người và được phản ánh trong ý thức của tập thể một cách độc lập với ý tưởng, tình cảm và nguyện vọng cụ thể của con người, cũng như trừu tượng hoá khỏi những tư tưởng, tình cảm và nguyện vọng đó.

Lời nói là kết quả của việc vận dụng các phương pháp khác nhau của ngôn ngữ để truyền đạt thông tin, kêu gọi người nghe có hành động tương ứng. Như vậy, ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp ở dạng khả năng tiềm tàng, trừu tượng hoá khỏi bất kì một sự áp dụng cụ thể nào của chúng. Còn lời nói là phương tiện giao tiếp ở dạng hiện thực hoá, tức là ở dạng hoạt động, gắn liền với những nội dung cụ thể. Trong giao tiếp, người ta chỉ tiếp xúc trực tiếp với lời nói.

Các ngôn bản viết hay nói miệng đều có thể gọi là lời nói. Người ta chỉ có thể giao tiếp nếu văn bản viết hay lời nói bao gồm những yếu tố có giá trị chung, hoạt động theo những nguyên tắc chung. Ngôn ngữ chính là hệ thống những yếu 1 tố và nguyên tắc có giá trị chung, làm cơ sở để cấu tạo văn bản hay lời nói. Ngôn ngữ và lời nói thống nhất nhưng không đồng nhất.

Bất cứ nhà ngôn ngữ học nào cũng phải đụng chạm đến cả hai đối tượng này. Vì ngôn ngữ được hiện thực hoá trong lời nói cho nên muốn khám phá ra những đơn vị và những quy luật hoạt động của ngôn ngữ cần phải xuất phát từ tất cả những lời nói phong phú và đa dạng. Nhiệm vụ của Ngôn ngữ học Nhiệm vụ của ngôn ngữ học là: - Phải miêu tả và tìm ra lịch sử cho tất cả các ngôn ngữ, các ngữ tộc mà nó với tới. - Phải tìm ra những quy luật thường xuyên và phổ biến trong các ngôn ngữ, rút ra những quy luật khái quát có thể giải thích tất cả các hiện tượng đặc biệt.

Nhiệm vụ đa dạng và phức tạp trên đây của ngôn ngữ học sẽ được thực hiện trong các ngành, các bộ môn ngôn ngữ học. Trước hết, người ta phân biệt hai ngành ngôn ngữ học: Ngôn ngữ học lịch sử và ngôn ngữ học miêu tả. Ngôn ngữ học lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ trong sự phát triển lịch sử của nó, còn ngôn ngữ học miêu tả nghiên cứu một trạng thái nào đó của ngôn ngữ. Sự phân biệt ngôn ngữ học lịch sử với ngôn ngữ học miêu tả bắt nguồn từ sự đối lập giữa đồng đại và lịch đại.

Đồng đại là trục những hiện tượng đồng thời (AB), liên quan đến những sự vật đang cùng tồn tại, loại trừ mọi sự can thiệp của thời gian. Lịch đại là trục của những hiện tượng kế tục (CD), trên đó bao giờ cũng chỉ có thể xét một sự vật trong một lúc mà thôi, nhưng trên đó có tất cả những sự vật của trục thứ nhất với những sự thay đổi của nó.Saussure so sánh đồng đại và lịch đại với lát cắt ngang và lát cắt dọc một thân cây: khi cắt dọc, ta trông thấy bản thân các thớ gỗ làm thành thân cây, còn khi cắt ngang ta thấy cách tập hợp các thớ đó trên một bình diện đặc biệt. Nhưng cách cắt thứ hai khác cách cắt thứ nhất vì nó cho thấy rõ giữa các thớ có một số quan hệ mà khi cắt dọc không thể nào trông thấy được. Như vậy, cần phân biệt đồng đại và lịch đại nhưng không nên đối lập chúng một cách tuyệt đối.

Cả trong trạng thái hiện tại lẫn trong trạng thái quá 2 khứ, ngôn ngữ bao giờ cũng là một hệ thống. Cần phải nghiên cứu các hiện tượng ngôn ngữ cả trong mối liên hệ lẫn nhau trong sự phát triển một cách đồng thời. Trong mỗi trạng thái ngôn ngữ, cần vạch ra những hiện tượng đang lùi vào quá khứ và những hiện tượng đang xuất hiện trên cái nền của những hiện tượng ổn định, có tính chuẩn mực đối với trạng thái ngôn ngữ đó. Ngôn ngữ gồm ba bộ phận cấu thành là ngữ âm, từ vựng và ngữ pháp.

Trên cơ sở đó, hình thành ba bộ môn ngôn ngữ học khác nhau: ngữ âm học, từ vựng học và ngữ pháp học. Ngữ âm học là bộ môn nghiên cứu mặt âm thanh của ngôn ngữ. Ngữ âm có mặt tự nhiên và mặt xã hội của nó. Mặt tự nhiên của ngữ âm là những thuộc tính về âm học (cao độ, trường độ, âm sắc…) và những thuộc tính về cấu âm (hoạt động của bộ máy hô hấp và chuyển động của các cơ quan phát âm như môi, lưỡi… tạo ra một âm nào đó) của chúng.

Mặt xã hội hay chức năng của ngữ âm là những quy định, những giá trị mà cộng đồng người sử dụng chung một ngôn ngữ gán cho các đặc trưng âm thanh. Ngữ âm học nghiên cứu toàn bộ phương tiện ngữ âm trong tất cả những hình thái và chức năng của nó và mối liên hệ giữa hình thức âm thanh và chữ viết của ngôn ngữ. Từ vựng học là bộ môn ngôn ngữ học nghiên cứu các từ và các đơn vị tương đương với từ (cụm từ cố định, thành ngữ, quán ngữ) trong các ngôn ngữ. Nội dung của từ vựng học rất phong phú và đa dạng, do đó đã hình thành một số phân môn như từ nguyên học, ngữ nghĩa học, danh học và từ điển học.