Luận án Tiến sĩ: Nghiên cứu so sánh tục ngữ Hán - Việt

Luận án tiến sĩ chuyên sâu về lý luận ngôn ngữ. Nghiên cứu đối chiếu cấu trúc ngữ nghĩa tục ngữ tiếng Hán hiện đại và tiếng Việt, khám phá sự tương đồng, khác biệt.

• Tác giả: Phạm Thanh Hằng
• Người hướng dẫn: PTS. Nguyễn Đức Dân
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý Luận Ngôn Ngữ
• Đề tài: So sánh Tục ngữ Hán - Việt: Nghiên cứu Ngữ nghĩa và Cấu trúc
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. QUY ƯỚC TRÌNH BÀY
• 2. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 3. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
• 3.1. Tình hình nghiên cứu tục ngữ ở Trung Quốc
• 3.2. Nghiên cứu tục ngữ từ góc độ cấu trúc cú pháp
• 3.3. Nghiên cứu tục ngữ từ góc độ ngữ nghĩa
• 3.4. Tình hình nghiên cứu tục ngữ ở Việt Nam
• 3.5. Tiếp cận cấu trúc cú pháp tục ngữ theo quan điểm ngữ pháp chức năng
• 3.6. Tiếp cận cú pháp tục ngữ từ góc độ cấu trúc lôgích - ngữ nghĩa
• 3.7. Tiếp cận cú pháp tục ngữ từ các kiểu khuôn hình tục ngữ
• 3.8. Tiếp cận nghiên cứu tục ngữ từ góc độ ngữ nghĩa

Tóm tắt

I. Tóm tắt So sánh Tục ngữ Hán Việt Giá trị Văn hóa Giáo dục 55 ký tự

Nghiên cứu so sánh tục ngữ Hán Việt ngày càng được coi trọng trong giới ngôn ngữ học. Nhiều công trình chuyên khảo và từ điển về tục ngữ Hán Việt đã ra đời, chứng tỏ sức hút của đề tài này. Tuy nhiên, các công trình đối chiếu tục ngữ Hán - Việt chuyên sâu về ngữ nghĩa tục ngữ và cấu trúc tục ngữ còn hạn chế. Luận án này nhằm góp phần vào việc nghiên cứu, đối chiếu tục ngữ Hán và tục ngữ Việt, tìm ra những nét tương đồng và dị biệt. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng đối với việc nghiên cứu văn hóa dân tộc hai nước, đồng thời cung cấp tài liệu tham khảo tin cậy cho những người muốn tìm hiểu tục ngữ Hán. Tục ngữ phản ánh sâu sắc cuộc sống văn hóa xã hội, là kết tinh trí tuệ của quần chúng qua nhiều thế hệ, là sự tổng kết kinh nghiệm sản xuất và cuộc sống, thể hiện văn hóa dân tộc.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu so sánh Tục ngữ Hán Việt

Nghiên cứu so sánh tục ngữ Hán Việt không chỉ có giá trị về mặt ngôn ngữ học, mà còn góp phần vào việc hiểu rõ hơn về văn hóa hai nước. Sự giao thoa văn hóa lâu đời giữa Việt Nam và Trung Quốc thể hiện rõ nét trong kho tàng tục ngữ. Việc phân tích và đối chiếu tục ngữ Hán Việt giúp ta nhận diện được những ảnh hưởng lẫn nhau, đồng thời làm nổi bật những giá trị bản địa. Luận án này hướng đến việc cung cấp một cái nhìn toàn diện về tục ngữ Hán Việt, từ đó góp phần vào việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống.

1.2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu về Tục ngữ Hán Việt

Luận án này tập trung vào việc so sánh ngữ nghĩa và cấu trúc của tục ngữ Hán Việt. Đối tượng nghiên cứu là phương diện ngôn ngữ của tục ngữ và những vấn đề liên quan mật thiết với phương diện này. Những vấn đề cơ bản như cấu trúc cú pháp, các mô hình ngữ nghĩa, nghĩa biểu trưng trong tục ngữ được đặc biệt chú ý. Luận án chỉ tập trung tìm hiểu những phương diện trên thể hiện trong tục ngữ Hán và tục ngữ Việt. Thông qua luận án này, hy vọng góp một phần sức lực vào việc so sánh đối chiếu, tìm ra những nét tương đồng, dị biệt giữa tục ngữ hai nước.

II. Cách Phân tích Ngữ nghĩa Tục ngữ Hán Việt 3 Nhóm Nghĩa 58 ký tự

Các nhà Hán học nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nắm vững ngữ nghĩa tục ngữ để lí giải và vận dụng chúng một cách chính xác. Ôn Đoan Chính [134] phân biệt nghĩa mặt chữ và nghĩa thực tế của tục ngữ. Sau khi phân tích mối quan hệ giữa hai loại nghĩa này, tác giả chia chúng thành ba nhóm: (1) Nghĩa mặt chữ và nghĩa thực tế giống nhau; (2) Nghĩa mặt chữ và nghĩa thực tế không giống nhau; (3) Có hai nghĩa thực tế, một nghĩa giống nghĩa mặt chữ, một nghĩa là nghĩa phái sinh. Tính đơn nghĩa và đa nghĩa cũng được đề cập đến, với hiện tượng “nhất ngữ đa ngôn”. Tục ngữ thiên nghĩa cũng được Từ Tông Tài [141] đưa ra, trong đó một bộ phận là chính, một bộ phận là phụ, làm rõ nghĩa mà tục ngữ muốn biểu đạt. Thực ra, nghĩa mặt chữ hay nghĩa thực tế tương đương với nghĩa đen hay nghĩa bóng.

2.1. Phân biệt nghĩa đen và nghĩa bóng trong Tục ngữ Hán Việt

Nghĩa đen của tục ngữ là nghĩa được hiểu trực tiếp từ các từ và quan hệ ngữ pháp. Nghĩa bóng, hay nghĩa biểu trưng, là nghĩa được suy ra từ ngữ cảnh và kinh nghiệm văn hóa. Việc phân biệt nghĩa đen và nghĩa bóng là rất quan trọng để hiểu đúng ý nghĩa của tục ngữ. Ví dụ, tục ngữ “Uống nước nhớ nguồn” có nghĩa đen là khi uống nước phải nhớ đến nơi bắt nguồn, nhưng nghĩa bóng là nhắc nhở con người phải biết ơn những người đã giúp đỡ mình.

2.2. Tính đơn nghĩa và đa nghĩa trong Tục ngữ Hán Việt

Một số tục ngữ chỉ có một nghĩa duy nhất, gọi là đơn nghĩa. Ví dụ, tục ngữ “Một vốn bốn lời” chỉ có nghĩa là kinh doanh có lãi cao. Tuy nhiên, nhiều tục ngữ lại có nhiều nghĩa khác nhau, tùy thuộc vào ngữ cảnh sử dụng, gọi là đa nghĩa. Việc hiểu rõ các nghĩa khác nhau của tục ngữ đa nghĩa đòi hỏi người sử dụng phải có kiến thức sâu rộng về văn hóa và xã hội. Điều này làm cho việc sử dụng tục ngữ trở nên phong phú và linh hoạt hơn.

III. Phương pháp Phân tích Cấu trúc Tục ngữ Hán Việt Mô hình 53 ký tự

Các sách nghiên cứu tục ngữ Hán hiện nay đều đề cập đến nhiều khía cạnh, trong đó có cấu trúc cú pháp. Mã Quốc Phàm, Mã Thúc Tuấn [127], Vũ Chiêm Khôn [138] phân tích tục ngữ theo quan điểm ngữ pháp truyền thống của tiếng Hán, coi tục ngữ tương đương với đơn vị câu và phân tích theo các kiểu câu đơn, câu ghép. Không có ý kiến khác biệt đáng kể về cấu trúc cú pháp, các nhà nghiên cứu hoặc không phân tích sâu, hoặc đều phân tích chúng theo cấu trúc cú pháp truyền thống. Tại Việt Nam, có thể thấy cách tiếp cận nghiên cứu tục ngữ theo các khuynh hướng như tiếp cận cấu trúc cú pháp theo quan điểm ngữ pháp chức năng, tiếp cận từ góc độ cấu trúc lôgích - ngữ nghĩa, tiếp cận từ các kiểu khuôn hình tục ngữ.

3.1. Tiếp cận cấu trúc cú pháp Tục ngữ Hán Việt theo ngữ pháp chức năng

Theo quan điểm ngữ pháp chức năng, cấu trúc câu là mô hình Đề - Thuyết. Cao Xuân Hạo [54] là người đầu tiên phân tích cú pháp tục ngữ Việt theo mô hình này, phân nhỏ thành câu một bậc và câu nhiều bậc. Các tác giả còn đưa ra một số từ giữ vai trò là phương tiện phân giới Đề — Thuyết, như “thì”, “là”, “mà”. Nguyễn Đức Dương [32] cũng sử dụng cách biểu diễn cấu trúc cú pháp bằng biểu đồ hình cây của Cao Xuân Hạo để phân tích cấu trúc cú pháp tục ngữ. Vận dụng mô hình đề-thuyết giúp nhận diện cấu trúc cú pháp của mọi đơn vị tục ngữ dễ dàng, mau lẹ.

3.2. Tiếp cận cấu trúc lôgích ngữ nghĩa của Tục ngữ Hán Việt

Nguyễn Đức Dân [25] gợi mở hướng nghiên cứu cấu trúc tục ngữ theo quan điểm lô gích — ngữ nghĩa. Tác giả đưa ra những dẫn chứng cụ thể cho thấy rằng tục ngữ có những cấu trúc đặc thù ít thấy ở câu thông thường. Bằng những cấu trúc lô gích - ngữ nghĩa khái quát, tác giả chứng minh rằng một số câu tục ngữ tuy dùng những phương thức biểu đạt ngôn ngữ khác nhau nhưng lại có cấu trúc lô gích như nhau. Thực tế cho thấy một số câu tục ngữ là những biến thể ngôn ngữ của một bất biến ngữ nghĩa.

IV. Ứng dụng Nghiên cứu Tục ngữ Hán Việt Bảo tồn Văn hóa 52 ký tự

Việc nghiên cứu tục ngữ Hán Việt có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống. Tục ngữ là một phần không thể thiếu của ngôn ngữ và văn hóa dân tộc, là kho tàng kinh nghiệm sống quý báu được đúc kết qua nhiều thế hệ. Nghiên cứu tục ngữ Hán Việt giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử, phong tục tập quán, và tư tưởng của người Việt Nam và người Trung Quốc. Đồng thời, nó cũng giúp chúng ta nhận diện được những ảnh hưởng văn hóa lẫn nhau giữa hai quốc gia, góp phần củng cố mối quan hệ hữu nghị và hợp tác.

4.1. Tục ngữ Hán Việt trong giáo dục và giảng dạy

Tục ngữ Hán Việt có thể được sử dụng như một công cụ hữu ích trong giáo dục và giảng dạy, đặc biệt là trong việc dạy tiếng Việt và văn học. Việc sử dụng tục ngữ giúp học sinh hiểu rõ hơn về ngôn ngữ và văn hóa, đồng thời phát triển khả năng tư duy và diễn đạt. Giáo viên có thể sử dụng tục ngữ để minh họa cho các khái niệm trừu tượng, hoặc để tạo ra các bài tập thực hành thú vị và hấp dẫn.

4.2. Tục ngữ Hán Việt trong giao tiếp hàng ngày

Tục ngữ Hán Việt vẫn được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp hàng ngày, đặc biệt là trong các tình huống trang trọng hoặc cần biểu đạt ý kiến một cách sâu sắc và ý nhị. Việc sử dụng tục ngữ không chỉ giúp người nói diễn đạt ý kiến một cách hiệu quả, mà còn thể hiện sự am hiểu về văn hóa và truyền thống. Tuy nhiên, việc sử dụng tục ngữ cũng cần phải phù hợp với ngữ cảnh và đối tượng giao tiếp để tránh gây phản cảm hoặc hiểu lầm.

V. Kết luận Hướng Nghiên cứu Tục ngữ Hán Việt Tương lai 54 ký tự

Nghiên cứu so sánh tục ngữ Hán Việt là một lĩnh vực đầy tiềm năng, với nhiều khía cạnh chưa được khám phá. Luận án này đã góp phần vào việc làm sáng tỏ những nét tương đồng và khác biệt về ngữ nghĩa và cấu trúc giữa tục ngữ Hán và tục ngữ Việt. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn, như ảnh hưởng của văn hóa Hán đối với sự hình thành và phát triển của tục ngữ Việt Nam, sự biến đổi của tục ngữ theo thời gian, và ứng dụng của tục ngữ Hán Việt trong xã hội hiện đại. Hy vọng rằng những nghiên cứu tiếp theo sẽ tiếp tục mở rộng và làm phong phú thêm kho tàng tri thức về tục ngữ Hán Việt.

5.1. Hướng nghiên cứu sâu hơn về biến đổi ngữ nghĩa Tục ngữ

Một hướng nghiên cứu tiềm năng là đi sâu vào việc tìm hiểu sự biến đổi ngữ nghĩa của tục ngữ theo thời gian. Nhiều tục ngữ có thể đã thay đổi ý nghĩa ban đầu do sự thay đổi của xã hội và văn hóa. Việc nghiên cứu sự biến đổi ngữ nghĩa này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử phát triển của tục ngữ và cách mà nó phản ánh những thay đổi trong xã hội.

5.2. Nghiên cứu về ảnh hưởng của văn hóa Hán đối với Tục ngữ Việt Nam

Một hướng nghiên cứu khác là tập trung vào việc tìm hiểu ảnh hưởng của văn hóa Hán đối với sự hình thành và phát triển của tục ngữ Việt Nam. Việt Nam đã chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Trung Quốc trong suốt lịch sử, và điều này chắc chắn đã ảnh hưởng đến kho tàng tục ngữ của chúng ta. Việc nghiên cứu ảnh hưởng này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về nguồn gốc và đặc điểm của tục ngữ Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn của nghiên cứu sinh Phạm Thanh Hằng, chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ (mã số 62.01), được bảo vệ năm 2010 tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Nguyễn Đức Dân và PGS. Chu Xuân Diên. Công trình mang tên "Đối chiếu cấu trúc – ngữ nghĩa tục ngữ tiếng Hán hiện đại và tục ngữ tiếng Việt", tập trung giải quyết các vấn đề ngôn ngữ học liên quan đến cấu trúc cú pháp và ngữ nghĩa biểu trưng của tục ngữ trong hai ngôn ngữ.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Tục ngữ là một bộ phận cấu thành của hệ thống ngôn ngữ, kết tinh trí tuệ, kinh nghiệm sản xuất và đời sống xã hội qua nhiều thế hệ của nhân dân. Vị trí địa lý và lịch sử giao lưu văn hóa lâu đời giữa hai dân tộc Việt Nam và Trung Quốc đã tạo nên sự ảnh hưởng, thúc đẩy lẫn nhau trong quá trình hình thành và phát triển tục ngữ.

Trong giới ngôn ngữ học hai nước, số lượng từ điển và chuyên khảo về tục ngữ xuất hiện ngày càng nhiều. Ở Trung Quốc có các công trình tiêu biểu như Hán ngữ tục ngữ đại từ điển (Ôn Đoan Chính chủ biên), Tục ngữ từ điển (Từ Tông Tài, Ứng Tuấn Linh). Ở Việt Nam có Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam (Vũ Ngọc Phan), Tục ngữ Việt Nam (Chu Xuân Diên, Lương Văn Đang, Phương Tri), Từ điển thành ngữ – tục ngữ Việt Nam (Nguyễn Lân), Từ điển thành ngữ – tục ngữ – ca dao Việt Nam (Việt Chương). Tuy nhiên, các công trình chuyên sâu đối chiếu tục ngữ Hán – Việt còn rất khiêm tốn. Đa số các tài liệu đối chiếu chỉ xuất hiện dưới dạng phần giới thiệu trong một số từ điển (Lê Khánh Trường và Lê Việt Anh; Nguyễn Bích Hằng và Trần Thanh Liêm) và chủ yếu dừng lại ở việc dịch nghĩa, chưa đi sâu phân tích cấu trúc cú pháp hay đặc điểm ngữ nghĩa. Một số luận án trước đó như của Nguyễn Quí Thành (2001) có so sánh tục ngữ Việt với tục ngữ của một số dân tộc khác (bao gồm tiếng Hán) nhưng chỉ dừng ở mức độ minh họa. Do đó, việc nghiên cứu đối chiếu chuyên sâu về cấu trúc cú pháp và ngữ nghĩa giữa tục ngữ Hán và tục ngữ Việt là khoảng trống khoa học cần được giải quyết.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là xác định các nét tương đồng và dị biệt về phương diện ngôn ngữ học giữa tục ngữ tiếng Hán hiện đại và tục ngữ tiếng Việt. Để đạt được mục tiêu này, luận án xác định 4 nhiệm vụ cụ thể:

1. (i) Khảo sát cấu trúc cú pháp tục ngữ Hán hiện đại và tục ngữ Việt trên cơ sở cấu trúc cú pháp của tiếng Hán hiện đại và tiếng Việt, trong đó nhấn mạnh đến một số cấu trúc cú pháp đặc thù của tục ngữ.
2. (ii) Đối chiếu cấu trúc cú pháp tục ngữ Hán hiện đại và tục ngữ Việt để tìm những nét tương đồng, dị biệt.
3. (iii) Khảo sát ngữ nghĩa tục ngữ Hán hiện đại và tục ngữ tiếng Việt trên cơ sở nghĩa biểu trưng của tục ngữ, trọng tâm đặt vào các kiểu nghĩa biểu trưng.
4. (iv) Đối chiếu ngữ nghĩa giữa tục ngữ Hán hiện đại và tục ngữ Việt để tìm những nét tương đồng, dị biệt thông qua nghĩa biểu trưng, từ đó làm rõ bức tranh văn hóa của hai dân tộc thể hiện qua tục ngữ.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Phương diện ngôn ngữ của tục ngữ, bao gồm cấu trúc cú pháp (quan hệ Chủ – Vị, câu đơn, câu ghép, các cấu trúc đặc thù như điệp, đối, vần) và các mô hình ngữ nghĩa, nghĩa biểu trưng.
• Phạm vi nghiên cứu: Khảo sát ngữ liệu tục ngữ tiếng Hán hiện đại và tục ngữ tiếng Việt hiện đại được lưu trữ trong các từ điển và tổng tập chuyên khảo xuất bản chính thức.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng kết lịch sử nghiên cứu tục ngữ tại Trung Quốc và Việt Nam theo các giai đoạn và các khuynh hướng học thuật chính.

Tình hình nghiên cứu tục ngữ ở Trung Quốc

• Lịch sử hình thành thuật ngữ và sưu tầm: Từ "tục ngữ" xuất hiện sớm nhất trong Sử ký của Tư Mã Thiên với tư cách là từ thông thường chỉ cách nói dân gian. Đến tác phẩm Thuyết uyển của Lưu Hướng, từ này bắt đầu mang tính thuật ngữ chỉ ngữ cố định. Thời Tiên Tần và thời Hán, tục ngữ và ngạn ngữ cùng chung một khái niệm (còn gọi là "tục ngạn"). Đến thế kỷ XVIII, hoạt động sưu tầm phát triển qua các sách như Thông tục biên, Hằng ngôn lục, Cổ dao ngạn, Thường ngữ lục nguyên, song các công trình giai đoạn này mang tính chất mông lung, chưa có hệ thống lý luận rõ ràng.
• Giai đoạn sau năm 1949: Nhiều chuyên khảo lý luận xuất hiện như Ngạn ngữ (Ôn Đoan Chính), Tục ngữ (Mã Quốc Phàm, Mã Thúc Tuấn), Trung Hoa ngạn dao nghiên cứu (Vũ Chiêm Khôn), Tục ngữ (Từ Tông Tài).
• Các hướng tiếp cận chính:
  • Góc độ cấu trúc cú pháp: Mã Quốc Phàm, Mã Thúc Tuấn và Vũ Chiêm Khôn phân tích tục ngữ theo ngữ pháp truyền thống tiếng Hán, xem tục ngữ tương đương đơn vị câu (gồm câu đơn, câu ghép và cấu trúc đặc thù).
  • Góc độ ngữ nghĩa: Ôn Đoan Chính phân biệt nghĩa mặt chữ (tự diện ý nghĩa) và nghĩa thực tế (thực tế ý nghĩa), chia thành 3 nhóm quan hệ: (1) nghĩa mặt chữ trùng nghĩa thực tế; (2) nghĩa thực tế không phụ thuộc nghĩa mặt chữ; (3) có hai nghĩa thực tế (nghĩa đen và nghĩa phái sinh). Tác giả Ôn cũng chỉ ra tính đơn nghĩa và đa nghĩa (thiển tầng nghĩa - nghĩa bề mặt, và thâm tầng nghĩa - nghĩa bề sâu). Từ Tông Tài bổ sung khái niệm tính thiên nghĩa (thiên nghĩa) gồm bộ phận chính biểu đạt ý nghĩa cốt lõi và bộ phận phụ dùng để so sánh, làm rõ nghĩa.

Tình hình nghiên cứu tục ngữ ở Việt Nam

• Giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX: Xuất hiện các tài liệu sưu tầm, biên soạn chữ quốc ngữ như Tục ngữ cổ ngữ gia ngôn của Huỳnh Tịnh Của (1896), Nam ngạn chích cẩm của Phạm Quang Sán (1918), Việt Nam ngạn ngữ phương ngôn thư của Nguyễn Văn Lễ (1931), cùng các ghi chép trong Nam âm sự loại.
• Giai đoạn sau năm 1975: Nghiên cứu lý luận phát triển mạnh với công trình của Chu Xuân Diên, Lương Văn Đang, Phương Tri (Tục ngữ Việt Nam); Nguyễn Thái Hòa (Tục ngữ Việt Nam, cấu trúc & thi pháp); Phan Thị Đào (Tìm hiểu thi pháp tục ngữ Việt Nam).
• Bốn khuynh hướng tiếp cận chính trong Việt ngữ học:
  1. Tiếp cận cú pháp theo ngữ pháp chức năng: Cao Xuân Hạo (Ngữ pháp chức năng tiếng Việt) khởi xướng mô hình Đề – Thuyết (gồm câu một bậc và câu nhiều bậc, dùng các tác tử phân giới thì, là, mà). Nguyễn Đức Dương (Tìm về bản sắc tiếng Việt) áp dụng biểu đồ hình cây để phân tích cú pháp tục ngữ. Hoàng Diệu Minh (So sánh cấu trúc – chức năng của thành ngữ và tục ngữ tiếng Việt) dùng mô hình Đề – Thuyết kết hợp tác tử phân giới để phân loại câu đơn, câu ghép.
  2. Tiếp cận cú pháp từ góc độ cấu trúc lôgích – ngữ nghĩa: Nguyễn Đức Dân xem cấu trúc lôgích là bất biến ngữ nghĩa của các biến thể ngôn ngữ. Nguyễn Quí Thành (Cấu trúc cú pháp – ngữ nghĩa của tục ngữ Việt trong sự so sánh với tục ngữ của một số dân tộc khác, 2001) xác lập 3 cặp mệnh đề ngữ nghĩa khái quát và thiết lập 116 mô hình ngữ nghĩa – cú pháp của tục ngữ Việt.
  3. Tiếp cận cú pháp từ các kiểu khuôn hình tục ngữ: Nguyễn Thái Hòa phân tích dựa trên vần, nhịp, kiến trúc sóng đôi và chia thành 3 kiểu câu khuôn hình cơ bản: câu có quan hệ hạn định trực tiếp, câu so sánh, câu phối thuộc, đồng thời vẫn gắn kết với cấu trúc Chủ – Vị truyền thống.
  4. Tiếp cận từ góc độ ngữ nghĩa học: Chu Xuân Diên xác định tục ngữ có tính hai tầng nghĩa (nghĩa đen và nghĩa bóng). Hoàng Văn Hành phân biệt tầng nghĩa cơ sở và tầng nghĩa liên hội. Trần Mạnh Thường, Hoàng Tiến Tựu, Bùi Mạnh Nhị nhấn mạnh tính đa nghĩa và cơ chế tạo nghĩa liên tục trong ngữ cảnh giao tiếp (phần "ý tại ngôn ngoại"). Ngược lại, Nguyễn Xuân Đức cho rằng trong mỗi lần phát ngôn cụ thể, tục ngữ chỉ mang một nghĩa duy nhất gắn liền với môi trường ứng dụng. Nguyễn Văn Nở (Biểu trưng trong tục ngữ Việt Nam) đi sâu khảo sát hệ thống tín hiệu và chất liệu tạo nghĩa biểu trưng.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án kế thừa các kết quả nghiên cứu đi trước nhưng lựa chọn hướng đi riêng: thay vì phân tích cú pháp theo mô hình Đề – Thuyết hay cấu trúc lôgích thuần túy, luận án tiếp cận cấu trúc cú pháp tục ngữ Hán và Việt từ quan điểm ngữ pháp truyền thống (cấu trúc Chủ – Vị), kết hợp khảo sát các cấu trúc đặc thù (điệp, đối, vần). Đồng thời, luận án giải quyết khoảng trống so sánh đối chiếu hệ thống ngữ nghĩa biểu trưng qua 4 trường từ vựng và làm rõ nhóm 267 câu tục ngữ âm Hán – Việt.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm công cụ

• Quan niệm về tục ngữ: Luận án điểm lại các quan điểm quốc tế như Archer Taylor (The Proverb - nhấn mạnh việc nhận diện tục ngữ dựa trên trực giác hơn là định nghĩa hình thức), John Lyons (xếp vào nhóm phát ngôn tạo sẵn ready-made utterances), Rosalind Fergusson (phát biểu ngắn gọn, có vần điệu, giàu ẩn dụ), cùng định nghĩa của Đinh Gia Khánh, Nguyễn Đức Dân, Sách giáo khoa Ngữ văn 7 (2004). Trên cơ sở đó, tác giả xác lập định nghĩa làm việc:

  "Tục ngữ là những câu nói ngắn gọn, súc tích, giàu hình ảnh đúc kết kinh nghiệm, tri thức dân gian của một dân tộc về thế giới khách quan, tự nhiên cũng như xã hội, có tính cố định tương đối, chủ yếu do quần chúng nhân dân sáng tác."

• Phân biệt Tục ngữ và Thành ngữ:
  • Trong tiếng Việt: Dương Quảng Hàm, Vũ Ngọc Phan, Nguyễn Văn Mệnh, Cù Đình Tú, Chu Xuân Diên, Nguyễn Thái Hòa, Nguyễn Đức Dân đều thống nhất: thành ngữ tương đương cụm từ (biểu thị khái niệm, kết cấu một trung tâm), còn tục ngữ tương đương câu (biểu thị phán đoán hoặc thông báo trọn vẹn, kết cấu hai trung tâm). Luận án cũng chỉ ra hiện tượng giao thoa giữa hai đơn vị do luật tiết kiệm ngôn ngữ (rút ngắn tục ngữ thành thành ngữ) hoặc thêm từ nối khẩu ngữ.
  • Trong tiếng Hán: Thành ngữ mang phong cách sách vở (nhã), nguồn gốc từ điển tích, thần thoại, tác phẩm cổ (như Luận ngữ), kết cấu chặt chẽ; tục ngữ mang phong cách khẩu ngữ (tục), do nhân dân sáng tạo, kết cấu linh hoạt hơn.
• Phân biệt Tục ngữ và Ngạn ngữ:
  • Giới Hán học chia "thục ngữ" (nghĩa rộng, mượn từ thuật ngữ Nga phraseologia) bao gồm thành ngữ, tục ngữ, ngạn ngữ, yết hậu ngữ, quán dụng ngữ. Tục ngữ (nghĩa hẹp) tồn tại song song với ngạn ngữ. Vũ Chiêm Khôn phân biệt: ngạn ngữ biểu đạt tri thức, đạo lý, mang nghĩa đen, không dùng tu từ; tục ngữ mang tính tu từ, thẩm mỹ và nghĩa bóng.
  • Trong tiếng Việt, các tác giả Đào Duy Anh, Nguyễn Văn Tố, Hồ Lê, Lê Đình Bích đều xem ngạn ngữ là lời truyền tụng đời xưa, là một bộ phận của tục ngữ biểu hiện bằng từ Hán – Việt. Luận án quy ước nội hàm tục ngữ nghiên cứu bao gồm cả ngạn ngữ (tức "tục ngạn").
• Khái niệm Yết hậu ngữ và Quán dụng ngữ tiếng Hán: Yết hậu ngữ là cấu trúc cố định gồm hai vế: vế trước (yết diện - ẩn ngữ, ví von) và vế sau (yết để - lời giải thích, ý chính). Cơ chế tạo nghĩa dựa trên lối ví von, hài âm hoặc chơi chữ đồng âm.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp 4 phương pháp nghiên cứu chính:

1. Phương pháp thống kê: Khảo sát toàn bộ kho ngữ liệu để lập bảng biểu số lượng, tính tỷ lệ phần trăm các mô hình cấu trúc cú pháp và các nhóm hình ảnh biểu trưng của tục ngữ hai nước.
2. Phương pháp miêu tả – phân tích: Phân tích chi tiết các dạng thức cấu trúc câu và các tầng nghĩa biểu trưng của từng đơn vị ngữ liệu.
3. Phương pháp quy nạp: Khái quát các mô hình ngữ pháp, tổng hợp các nhóm ngữ nghĩa tương đồng và dị biệt.
4. Phương pháp đối chiếu: Lấy hệ thống cấu trúc và ngữ nghĩa tục ngữ tiếng Hán hiện đại làm cơ sở để so sánh đối chiếu với tục ngữ tiếng Việt.

Nguồn ngữ liệu nghiên cứu

Ngữ liệu được trích xuất từ hai nguồn tài liệu từ điển và tổng tập:

• Ngữ liệu tiếng Hán: Từ điển tục ngữ (Tục ngữ từ điển) của Từ Tông Tài và Ứng Tuấn Linh, gồm 10.300 câu tục ngữ Hán.
• Ngữ liệu tiếng Việt: Tổng tập văn học dân gian người Việt (Tập 1 và Tập 2 chuyên về tục ngữ) do Nguyễn Xuân Kính chủ biên, gồm 10.625 câu tục ngữ Việt.
• Quy ước trình bày ngữ liệu: Câu tục ngữ Hán được ghi bằng chữ Hán giản thể, kèm phiên âm Hán Việt đặt trong dấu nháy đơn '' và bản dịch nghĩa tiếng Việt.

---

Nội dung chính theo từng chương

Luận án có dung lượng 200 trang chính văn (gồm Dẫn nhập, 3 chương nội dung, Kết luận, Tài liệu tham khảo) và 30 trang Phụ lục.

Bố cục luận án:

Chương 1: Cơ sở lí luận

Chương 1 tập trung xây dựng nền tảng lý thuyết cho việc nghiên cứu tục ngữ từ góc độ ngôn ngữ học. Tác giả phân tích lịch sử nghiên cứu của hai khuynh hướng lớn trên thế giới: khuynh hướng châu Âu (tập trung vào hình thức, ngữ nghĩa, quan hệ lôgích) và khuynh hướng Anh – Mỹ (tập trung vào môi trường giao tiếp, ngữ cảnh hành chức).

Chương này trình bày chi tiết ba đặc điểm bản chất của tục ngữ: tính lịch sử, tính dân tộc và tính biến thể. Đồng thời, tác giả phân định ranh giới học thuật giữa tục ngữ với các thể loại cố định khác:

Đơn vị ngôn ngữ	Cấp độ ngữ pháp	Đơn vị tư duy	Đặc điểm kết cấu	Chức năng chủ yếu
Thành ngữ	Cụm từ (tương đương từ)	Khái niệm	Kết cấu 1 trung tâm, cố định chặt chẽ	Định danh (gọi tên sự vật, tính chất)
Tục ngữ	Câu hoàn chỉnh	Phán đoán	Kết cấu 2 trung tâm (C – V), có tính biến thể	Thông báo (truyền đạt kinh nghiệm, quy luật)
Ngạn ngữ	Câu hoàn chỉnh	Phán đoán	Kết cấu ổn định, thường mang nghĩa đen	Truyền thụ tri thức, giảng giải đạo lý
Yết hậu ngữ	Hai vế (Yết diện – Yết để)	Ẩn ngữ và giải thích	Kết cấu hỏi – đáp, ví von, hài âm	Tu từ, tạo sắc thái châm biếm, biểu cảm

Chương 1 cũng khảo sát các hiện tượng giao thoa giữa thành ngữ và tục ngữ tiếng Việt qua bảng dẫn chứng thực tế:

Dạng giao thoa	Ví dụ Thành ngữ	Ví dụ Tục ngữ tương ứng
Xuất hiện từ ngữ tương đồng	Ếch ngồi đáy giếng	Ếch ngồi đáy giếng coi trời bằng vung
	Công dã tràng	Dã tràng xe cát biển Đông / Nhọc lòng mà chẳng nên công cán gì
Cấu trúc cụm C – V chuyển hóa	Cá nằm trên thớt	(Lâm vào cảnh) Cá nằm trên thớt
	Nước mắt chảy xuôi	(Bao giờ) Nước mắt (cũng) chảy xuôi
Biến đổi từ 1 trung tâm sang 2 trung tâm	Mèo già hóa cáo	Mèo già thì sẽ hóa cáo / Mèo già mà chẳng hóa cáo

Chương 2: Đối chiếu đặc điểm cấu trúc cú pháp tục ngữ Hán hiện đại và tục ngữ Việt

Chương 2 là một trong hai chương trọng tâm của luận án. Tác giả giới thiệu khái quát hệ thống ngữ pháp tiếng Hán hiện đại và ngữ pháp tiếng Việt, sau đó khảo sát và đối chiếu cấu trúc cú pháp của tục ngữ hai nước dựa trên mô hình ngữ pháp truyền thống:

• Cấu trúc câu đơn và câu ghép: Phân loại và thống kê các dạng câu đơn (đầy đủ nòng cốt Chủ – Vị, câu khuyết thành phần, câu tỉnh lược) và câu ghép (ghép đẳng lập, ghép chính phụ, câu ghép qua lại không dùng từ nối).
• Các cấu trúc cú pháp đặc thù: Khảo sát và đối chiếu cấu trúc sóng đôi, cấu trúc điệp từ/điệp ngữ, cấu trúc đối ngẫu (đối thanh, đối ý, đối từ loại) và cấu trúc vần (vần liền, vần cách, vần lưng) vốn là các phương thức tổ chức hình thức đặc trưng giúp tục ngữ dễ nhớ, dễ lưu truyền trong dân gian.

Chương 3: Đối chiếu đặc điểm ngữ nghĩa tục ngữ Hán hiện đại và tục ngữ Việt

Chương 3 triển khai theo hai nội dung lớn:

1. Phân loại ngữ nghĩa và cơ chế biểu trưng: Luận án làm rõ mối quan hệ giữa nghĩa mặt chữ và nghĩa biểu trưng trong tục ngữ. Cơ chế chuyển nghĩa từ cái cụ thể sang cái trừu tượng, khái quát được thực hiện thông qua hệ thống hình ảnh biểu trưng. Luận án tập trung khảo sát 4 trường hình ảnh biểu trưng chính:
   • Động vật (các loài thú, gia súc, côn trùng...).
   • Thực vật (cây cối, hoa quả, lúa ngô...).
   • Món ăn (cơm, cá, dưa, cà...).
   • Đồ dùng (nồi, vung, dao, rổ...).
2. Đối chiếu ngữ nghĩa theo phương pháp biểu trưng: Phân loại toàn bộ ngữ liệu đối chiếu thành 3 nhóm quan hệ:
   • Nhóm 1: Tục ngữ Hán và Việt có hình ảnh biểu trưng giống nhau, nội dung ý nghĩa giống nhau.
   • Nhóm 2: Tục ngữ Hán và Việt có hình ảnh biểu trưng khác nhau, nội dung ý nghĩa giống nhau.
   • Nhóm 3: Tục ngữ Hán và Việt có hình ảnh biểu trưng giống nhau, nội dung ý nghĩa khác nhau.
3. Phân tích nhóm tục ngữ âm Hán – Việt: Khảo cứu chuyên sâu nhóm 267 câu tục ngữ âm Hán – Việt, chứng minh người Việt đã tiếp thu các yếu tố ngôn ngữ Hán và sử dụng âm Hán – Việt để sáng tạo nên những câu tục ngữ mang đậm tư duy và bản sắc văn hóa Việt.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Tiếp cận cấu trúc cú pháp theo hướng ngữ pháp truyền thống: Khác với các công trình trước đây tại Việt Nam vốn phân tích tục ngữ thuần túy theo ngữ pháp chức năng (Đề – Thuyết) hoặc mô hình lôgích – ngữ nghĩa, luận án sử dụng khung ngữ pháp truyền thống (cấu trúc Chủ – Vị) kết hợp khảo sát các cấu trúc đặc thù (điệp, đối, vần). Hướng tiếp cận này giúp mô tả cấu trúc tục ngữ một cách trực quan, đồng bộ trên bình diện kết học và ngữ nghĩa học.
• Hệ thống hóa ngữ nghĩa biểu trưng qua 4 trường chất liệu: Luận án phân tích có hệ thống mối quan hệ giữa tín hiệu biểu trưng và nghĩa khái quát của tục ngữ qua 4 nhóm hình ảnh cụ thể (động vật, thực vật, món ăn, đồ dùng), làm rõ bức tranh văn hóa tộc người ẩn chứa trong ngôn ngữ.
• Khảo cứu nhóm tục ngữ âm Hán – Việt: Luận án thống kê và phân loại 267 câu tục ngữ sử dụng âm Hán – Việt, đưa ra các chứng cứ ngôn ngữ học khẳng định quá trình người Việt sử dụng vỏ ngữ âm và từ tố Hán – Việt để sáng tạo tục ngữ dân tộc.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp tư liệu đối chiếu ngôn ngữ Hán – Việt: Kết quả chỉ ra các điểm tương đồng và dị biệt về cấu trúc và ngữ nghĩa giúp ích trực tiếp cho công tác nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu, biên dịch và giảng dạy tiếng Hán cho người Việt cũng như dạy tiếng Việt cho người Trung Quốc.
• Đóng góp tư liệu thư mục: Hệ thống 30 trang phụ lục với hàng nghìn câu tục ngữ được đối chiếu cấu trúc, nghĩa biểu trưng và nhóm 267 câu tục ngữ âm Hán – Việt là nguồn dữ liệu khoa học có độ tin cậy cao cho các công trình nghiên cứu tiếp theo.
• Góp phần giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt: Giúp người học và người sử dụng nhận biết chính xác cấu trúc, sắc thái ngữ nghĩa, phân biệt thành ngữ với tục ngữ, tránh dùng sai các đơn vị cố định trong giao tiếp.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Phạm vi ngữ liệu: Ngữ liệu khảo sát được giới hạn trong hai bộ sách chính (Tục ngữ từ điển của Từ Tông Tài, Ứng Tuấn Linh gồm 10.300 câu Hán; và Tổng tập văn học dân gian người Việt của Nguyễn Xuân Kính chủ biên gồm 10.625 câu Việt). Mặc dù có dung lượng lớn, ngữ liệu khảo sát chủ yếu dựa trên văn bản đã được ấn hành, chưa bao quát hết các biến thể tục ngữ địa phương chưa được sưu tầm.
• Phạm vi khảo sát biểu trưng: Phân tích ngữ nghĩa biểu trưng mới chỉ tập trung vào 4 trường chất liệu chủ đạo (động vật, thực vật, món ăn, đồ dùng), chưa mở rộng sang tất cả các trường từ vựng khác như hiện tượng thiên văn, thời tiết, hoạt động xã hội.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi đối chiếu sang các trường biểu trưng văn hóa khác trong kho tàng tục ngữ hai nước.
• Đi sâu nghiên cứu tục ngữ từ bình diện ngữ dụng học trong môi trường giao tiếp khẩu ngữ đương đại của xã hội Việt Nam và Trung Quốc.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho nhiều nhóm đối tượng:

• Học viên, nghiên cứu sinh và giảng viên: Chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ, Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu, Ngôn ngữ và Văn hóa Trung Quốc, Việt ngữ học. Chương 1 cung cấp hệ thống tổng quan lý luận toàn diện về các thể loại ngữ cố định; Chương 2 và Chương 3 cung cấp khung phân tích cấu trúc cú pháp và ngữ nghĩa biểu trưng.
• Các nhà biên soạn từ điển và dịch thuật: Nắm vững các mô hình tương đương về cấu trúc và nghĩa biểu trưng (đặc biệt là nhóm tục ngữ khác hình ảnh biểu trưng nhưng cùng ý nghĩa) để dịch thuật chính xác giữa hai ngôn ngữ Hán – Việt.
• Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian: Khai thác bức tranh văn hóa dân tộc và tư duy dân gian thể hiện qua hệ thống hình ảnh biểu trưng và nhóm tục ngữ âm Hán – Việt.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng những nguồn ngữ liệu chính nào và dung lượng khảo sát là bao nhiêu câu?

Luận án dựa trên hai nguồn ngữ liệu chính:

• Tiếng Hán: Tục ngữ từ điển của Từ Tông Tài và Ứng Tuấn Linh, gồm 10.300 câu tục ngữ Hán.
• Tiếng Việt: Tổng tập văn học dân gian người Việt (tập 1, tập 2 chuyên về tục ngữ) do Nguyễn Xuân Kính chủ biên, gồm 10.625 câu tục ngữ Việt.

2. Tác giả phân biệt tục ngữ và thành ngữ dựa trên những tiêu chí cốt lõi nào?

Tác giả tổng hợp các ý kiến học thuật và xác định tiêu chí phân biệt:

• Về cấp độ ngữ pháp và kết cấu: Thành ngữ là cụm từ (kết cấu 1 trung tâm, tương đương từ), trong khi tục ngữ là câu hoàn chỉnh (kết cấu 2 trung tâm Chủ – Vị).
• Về tư duy và chức năng: Thành ngữ biểu thị khái niệm, mang chức năng định danh; tục ngữ biểu thị phán đoán, mang chức năng thông báo một nhận định, kinh nghiệm hoặc quy luật.

3. Việc đối chiếu ngữ nghĩa biểu trưng giữa tục ngữ Hán và tục ngữ Việt được phân chia thành những nhóm nào?

Phần đối chiếu ngữ nghĩa biểu trưng ở Chương 3 được chia làm 3 nhóm:

1. Tục ngữ Hán – Việt có hình ảnh biểu trưng giống nhau, nội dung ý nghĩa giống nhau.
2. Tục ngữ Hán – Việt có hình ảnh biểu trưng khác nhau, nội dung ý nghĩa giống nhau.
3. Tục ngữ Hán – Việt có hình ảnh biểu trưng giống nhau, nội dung ý nghĩa khác nhau.

4. Luận án đã phát hiện và thống kê được bao nhiêu câu tục ngữ âm Hán – Việt?

Qua quá trình khảo cứu, luận án đã thống kê và phân tích chuyên sâu 267 câu tục ngữ âm Hán – Việt, chứng minh quá trình người Việt sử dụng chất liệu âm Hán – Việt để sáng tạo tục ngữ.

5. Cấu trúc và cơ chế tạo nghĩa của Yết hậu ngữ trong tiếng Hán được trình bày như thế nào?

Yết hậu ngữ gồm hai vế: vế trước (yết diện) là phần ví von hoặc ẩn ngữ; vế sau (yết để) là phần giải thích, thể hiện ý nghĩa thực tế. Cơ chế tạo nghĩa chủ yếu dựa vào lối ví von hoặc nghệ thuật chơi chữ đồng âm, hài âm.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Thanh Hằng là công trình ngôn ngữ học đối chiếu hệ thống giữa tục ngữ tiếng Hán hiện đại và tục ngữ tiếng Việt dựa trên quy mô ngữ liệu hơn 20.000 câu. Công trình đã phân tích cấu trúc cú pháp theo ngữ pháp truyền thống kết hợp các cấu trúc đặc thù, đồng thời giải mã cơ chế ngữ nghĩa biểu trưng qua 4 trường chất liệu và 267 câu tục ngữ âm Hán – Việt. Luận án cung cấp cơ sở dữ liệu học thuật có giá trị cho nghiên cứu lý luận ngôn ngữ, giảng dạy tiếng Hán – Việt và gìn giữ sự trong sáng của tiếng Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 được viết là bảng 1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Ngày nay việc nghiên cứu tục ngữ trong giới ngôn ngữ học của hai nước Việt Nam và Trung Quốc rất được coi trọng. Số lượng học giả cũng như những thành quả trong việc nghiên cứu tục ngữ ngày càng nhiều. Hệ quả của điều này là sự xuất hiện rất đa dạng các chuyên khảo cũng như các từ điển về tục ngữ.

Về các từ điển tục ngữ Hán có thể kể ra một số công trình tiêu biểu như “Hán ngữ tục ngữ đại từ điển” do Ôn Đoan Chính chủ biên [132], “Tục ngữ từ điển” của Từ Tông Tài, Ứng Tuấn Linh [142], v. Ở Việt Nam có “Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam” của Vũ Ngọc Phan [89], “Tục ngữ Việt Nam” của nhóm Chu Xuân Diên, Lưu Văn Đang, Phương Tri [27], “Từ điển thành ngữ — tục ngữ Việt Nam” của Nguyễn Lân [69], “Từ điển thành ngữ - tục ngữ - ca dao Việt Nam” của Việt Chương [16], v. So với sự xuất hiện rất đa dạng, phong phú các từ điển tục ngữ, những công trình chuyên về nghiên cứu tục ngữ nói chung cũng như các công trình đối chiếu tục ngữ Hán - Việt, Việt - Hán còn rất ít. Ngoài một số bài viết và luận án tiến sĩ có dé cập đến việc so sánh tục ngữ, chẳng hạn, luận án tiến sĩ “Cấu trúc cú pháp — ngữ nghĩa của tục ngữ Việt trong sự so sánh với tục ngữ của một số dân tộc khác” (2001) của Nguyễn Quí Thành, chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu và so sánh ngữ nghĩa cũng như cấu trúc giữa tục ngữ Hán và tục ngữ Việt.

Chính vì vậy, chúng tôi cho rằng tiến hành nghiên cứu, đối chiếu tục ngữ Hán và tục ngữ Việt là việc làm có ý nghĩa và có giá trị nhất định. Ngôn ngữ và văn hoá có quan hệ mật thiết với nhau. Hệ thống ngôn ngữ của một dân tộc, trong đó tục ngữ là một bộ phận cấu thành, không những truyén tải văn hoá của dân tộc đó, xét về góc độ lịch sử, còn là tinh hoa về văn hoá của dân tộc. Tục ngữ Hán cũng như tục ngữ Việt đều mang đậm tính nhân văn.

Nó phản ánh một cách sâu sắc và toàn diện cuộc sống văn hoá xã hội của dân tộc Hán và dân tộc Việt. Tục ngữ là kết tinh trí tuệ của quần chúng nhân dân qua nhiều thế hệ, là sự tổng kết kinh nghiệm sản xuất và cuộc sống xã hội của quảng đại quần chúng, và còn là sự thể hiện sâu sắc, sinh động văn hoá dân tộc Việt và Hán. VỊ trí địa lí và lịch sử giao lưu văn hoá lâu đời của nhân dân hai nước Việt —Trung khiến cho tục ngữ Hán và tục ngữ Việt trong sự phát triển và hình thành của mình đã có sự ảnh hưởng, thúc đẩy lẫn nhau. Do đó nghiên cứu tục ngữ Hán và tục ngữ Việt là việc làm có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu văn hoá dân tộc hai nước, việc đối chiếu tục ngữ Hán và Việt có giá trị tham khảo quan trọng.

Việc nghiên cứu tục ngữ Hán cũng như tục ngữ Việt đã được giới nghiên cứu tiến hành từ lâu và càng ngày càng nhận được nhiều quan tâm. Với nội dung phong phú, bao quát nhiều lĩnh vực, với cấu trúc đặc thù, nhiều loại hình, tục ngữ không chỉ là đối tượng nghiên cứu của ngành văn học dân gian, như quan niệm của một số tác giả trước đây, mà trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học khác như triết học, dân tộc học, tâm lý học, xã hội học, đặc biệt là ngôn ngữ học.