Luận án Tiến sĩ: Nghiên cứu so sánh tục ngữ Hán - Việt

Luận án tiến sĩ chuyên sâu về lý luận ngôn ngữ. Nghiên cứu đối chiếu cấu trúc ngữ nghĩa tục ngữ tiếng Hán hiện đại và tiếng Việt, khám phá sự tương đồng, khác biệt.

• Tác giả: Phạm Thanh Hằng
• Người hướng dẫn: PTS. Nguyễn Đức Dân
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý Luận Ngôn Ngữ
• Đề tài: So sánh Tục ngữ Hán - Việt: Nghiên cứu Ngữ nghĩa và Cấu trúc
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. QUY ƯỚC TRÌNH BÀY
• 2. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 3. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
• 3.1. Tình hình nghiên cứu tục ngữ ở Trung Quốc
• 3.2. Nghiên cứu tục ngữ từ góc độ cấu trúc cú pháp
• 3.3. Nghiên cứu tục ngữ từ góc độ ngữ nghĩa
• 3.4. Tình hình nghiên cứu tục ngữ ở Việt Nam
• 3.5. Tiếp cận cấu trúc cú pháp tục ngữ theo quan điểm ngữ pháp chức năng
• 3.6. Tiếp cận cú pháp tục ngữ từ góc độ cấu trúc lôgích - ngữ nghĩa
• 3.7. Tiếp cận cú pháp tục ngữ từ các kiểu khuôn hình tục ngữ
• 3.8. Tiếp cận nghiên cứu tục ngữ từ góc độ ngữ nghĩa

Tóm tắt

I. Tóm tắt So sánh Tục ngữ Hán Việt Giá trị Văn hóa Giáo dục 55 ký tự

Nghiên cứu so sánh tục ngữ Hán Việt ngày càng được coi trọng trong giới ngôn ngữ học. Nhiều công trình chuyên khảo và từ điển về tục ngữ Hán Việt đã ra đời, chứng tỏ sức hút của đề tài này. Tuy nhiên, các công trình đối chiếu tục ngữ Hán - Việt chuyên sâu về ngữ nghĩa tục ngữ và cấu trúc tục ngữ còn hạn chế. Luận án này nhằm góp phần vào việc nghiên cứu, đối chiếu tục ngữ Hán và tục ngữ Việt, tìm ra những nét tương đồng và dị biệt. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng đối với việc nghiên cứu văn hóa dân tộc hai nước, đồng thời cung cấp tài liệu tham khảo tin cậy cho những người muốn tìm hiểu tục ngữ Hán. Tục ngữ phản ánh sâu sắc cuộc sống văn hóa xã hội, là kết tinh trí tuệ của quần chúng qua nhiều thế hệ, là sự tổng kết kinh nghiệm sản xuất và cuộc sống, thể hiện văn hóa dân tộc.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu so sánh Tục ngữ Hán Việt

Nghiên cứu so sánh tục ngữ Hán Việt không chỉ có giá trị về mặt ngôn ngữ học, mà còn góp phần vào việc hiểu rõ hơn về văn hóa hai nước. Sự giao thoa văn hóa lâu đời giữa Việt Nam và Trung Quốc thể hiện rõ nét trong kho tàng tục ngữ. Việc phân tích và đối chiếu tục ngữ Hán Việt giúp ta nhận diện được những ảnh hưởng lẫn nhau, đồng thời làm nổi bật những giá trị bản địa. Luận án này hướng đến việc cung cấp một cái nhìn toàn diện về tục ngữ Hán Việt, từ đó góp phần vào việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống.

1.2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu về Tục ngữ Hán Việt

Luận án này tập trung vào việc so sánh ngữ nghĩa và cấu trúc của tục ngữ Hán Việt. Đối tượng nghiên cứu là phương diện ngôn ngữ của tục ngữ và những vấn đề liên quan mật thiết với phương diện này. Những vấn đề cơ bản như cấu trúc cú pháp, các mô hình ngữ nghĩa, nghĩa biểu trưng trong tục ngữ được đặc biệt chú ý. Luận án chỉ tập trung tìm hiểu những phương diện trên thể hiện trong tục ngữ Hán và tục ngữ Việt. Thông qua luận án này, hy vọng góp một phần sức lực vào việc so sánh đối chiếu, tìm ra những nét tương đồng, dị biệt giữa tục ngữ hai nước.

II. Cách Phân tích Ngữ nghĩa Tục ngữ Hán Việt 3 Nhóm Nghĩa 58 ký tự

Các nhà Hán học nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nắm vững ngữ nghĩa tục ngữ để lí giải và vận dụng chúng một cách chính xác. Ôn Đoan Chính [134] phân biệt nghĩa mặt chữ và nghĩa thực tế của tục ngữ. Sau khi phân tích mối quan hệ giữa hai loại nghĩa này, tác giả chia chúng thành ba nhóm: (1) Nghĩa mặt chữ và nghĩa thực tế giống nhau; (2) Nghĩa mặt chữ và nghĩa thực tế không giống nhau; (3) Có hai nghĩa thực tế, một nghĩa giống nghĩa mặt chữ, một nghĩa là nghĩa phái sinh. Tính đơn nghĩa và đa nghĩa cũng được đề cập đến, với hiện tượng “nhất ngữ đa ngôn”. Tục ngữ thiên nghĩa cũng được Từ Tông Tài [141] đưa ra, trong đó một bộ phận là chính, một bộ phận là phụ, làm rõ nghĩa mà tục ngữ muốn biểu đạt. Thực ra, nghĩa mặt chữ hay nghĩa thực tế tương đương với nghĩa đen hay nghĩa bóng.

2.1. Phân biệt nghĩa đen và nghĩa bóng trong Tục ngữ Hán Việt

Nghĩa đen của tục ngữ là nghĩa được hiểu trực tiếp từ các từ và quan hệ ngữ pháp. Nghĩa bóng, hay nghĩa biểu trưng, là nghĩa được suy ra từ ngữ cảnh và kinh nghiệm văn hóa. Việc phân biệt nghĩa đen và nghĩa bóng là rất quan trọng để hiểu đúng ý nghĩa của tục ngữ. Ví dụ, tục ngữ “Uống nước nhớ nguồn” có nghĩa đen là khi uống nước phải nhớ đến nơi bắt nguồn, nhưng nghĩa bóng là nhắc nhở con người phải biết ơn những người đã giúp đỡ mình.

2.2. Tính đơn nghĩa và đa nghĩa trong Tục ngữ Hán Việt

Một số tục ngữ chỉ có một nghĩa duy nhất, gọi là đơn nghĩa. Ví dụ, tục ngữ “Một vốn bốn lời” chỉ có nghĩa là kinh doanh có lãi cao. Tuy nhiên, nhiều tục ngữ lại có nhiều nghĩa khác nhau, tùy thuộc vào ngữ cảnh sử dụng, gọi là đa nghĩa. Việc hiểu rõ các nghĩa khác nhau của tục ngữ đa nghĩa đòi hỏi người sử dụng phải có kiến thức sâu rộng về văn hóa và xã hội. Điều này làm cho việc sử dụng tục ngữ trở nên phong phú và linh hoạt hơn.

III. Phương pháp Phân tích Cấu trúc Tục ngữ Hán Việt Mô hình 53 ký tự

Các sách nghiên cứu tục ngữ Hán hiện nay đều đề cập đến nhiều khía cạnh, trong đó có cấu trúc cú pháp. Mã Quốc Phàm, Mã Thúc Tuấn [127], Vũ Chiêm Khôn [138] phân tích tục ngữ theo quan điểm ngữ pháp truyền thống của tiếng Hán, coi tục ngữ tương đương với đơn vị câu và phân tích theo các kiểu câu đơn, câu ghép. Không có ý kiến khác biệt đáng kể về cấu trúc cú pháp, các nhà nghiên cứu hoặc không phân tích sâu, hoặc đều phân tích chúng theo cấu trúc cú pháp truyền thống. Tại Việt Nam, có thể thấy cách tiếp cận nghiên cứu tục ngữ theo các khuynh hướng như tiếp cận cấu trúc cú pháp theo quan điểm ngữ pháp chức năng, tiếp cận từ góc độ cấu trúc lôgích - ngữ nghĩa, tiếp cận từ các kiểu khuôn hình tục ngữ.

3.1. Tiếp cận cấu trúc cú pháp Tục ngữ Hán Việt theo ngữ pháp chức năng

Theo quan điểm ngữ pháp chức năng, cấu trúc câu là mô hình Đề - Thuyết. Cao Xuân Hạo [54] là người đầu tiên phân tích cú pháp tục ngữ Việt theo mô hình này, phân nhỏ thành câu một bậc và câu nhiều bậc. Các tác giả còn đưa ra một số từ giữ vai trò là phương tiện phân giới Đề — Thuyết, như “thì”, “là”, “mà”. Nguyễn Đức Dương [32] cũng sử dụng cách biểu diễn cấu trúc cú pháp bằng biểu đồ hình cây của Cao Xuân Hạo để phân tích cấu trúc cú pháp tục ngữ. Vận dụng mô hình đề-thuyết giúp nhận diện cấu trúc cú pháp của mọi đơn vị tục ngữ dễ dàng, mau lẹ.

3.2. Tiếp cận cấu trúc lôgích ngữ nghĩa của Tục ngữ Hán Việt

Nguyễn Đức Dân [25] gợi mở hướng nghiên cứu cấu trúc tục ngữ theo quan điểm lô gích — ngữ nghĩa. Tác giả đưa ra những dẫn chứng cụ thể cho thấy rằng tục ngữ có những cấu trúc đặc thù ít thấy ở câu thông thường. Bằng những cấu trúc lô gích - ngữ nghĩa khái quát, tác giả chứng minh rằng một số câu tục ngữ tuy dùng những phương thức biểu đạt ngôn ngữ khác nhau nhưng lại có cấu trúc lô gích như nhau. Thực tế cho thấy một số câu tục ngữ là những biến thể ngôn ngữ của một bất biến ngữ nghĩa.

IV. Ứng dụng Nghiên cứu Tục ngữ Hán Việt Bảo tồn Văn hóa 52 ký tự

Việc nghiên cứu tục ngữ Hán Việt có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống. Tục ngữ là một phần không thể thiếu của ngôn ngữ và văn hóa dân tộc, là kho tàng kinh nghiệm sống quý báu được đúc kết qua nhiều thế hệ. Nghiên cứu tục ngữ Hán Việt giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử, phong tục tập quán, và tư tưởng của người Việt Nam và người Trung Quốc. Đồng thời, nó cũng giúp chúng ta nhận diện được những ảnh hưởng văn hóa lẫn nhau giữa hai quốc gia, góp phần củng cố mối quan hệ hữu nghị và hợp tác.

4.1. Tục ngữ Hán Việt trong giáo dục và giảng dạy

Tục ngữ Hán Việt có thể được sử dụng như một công cụ hữu ích trong giáo dục và giảng dạy, đặc biệt là trong việc dạy tiếng Việt và văn học. Việc sử dụng tục ngữ giúp học sinh hiểu rõ hơn về ngôn ngữ và văn hóa, đồng thời phát triển khả năng tư duy và diễn đạt. Giáo viên có thể sử dụng tục ngữ để minh họa cho các khái niệm trừu tượng, hoặc để tạo ra các bài tập thực hành thú vị và hấp dẫn.

4.2. Tục ngữ Hán Việt trong giao tiếp hàng ngày

Tục ngữ Hán Việt vẫn được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp hàng ngày, đặc biệt là trong các tình huống trang trọng hoặc cần biểu đạt ý kiến một cách sâu sắc và ý nhị. Việc sử dụng tục ngữ không chỉ giúp người nói diễn đạt ý kiến một cách hiệu quả, mà còn thể hiện sự am hiểu về văn hóa và truyền thống. Tuy nhiên, việc sử dụng tục ngữ cũng cần phải phù hợp với ngữ cảnh và đối tượng giao tiếp để tránh gây phản cảm hoặc hiểu lầm.

V. Kết luận Hướng Nghiên cứu Tục ngữ Hán Việt Tương lai 54 ký tự

Nghiên cứu so sánh tục ngữ Hán Việt là một lĩnh vực đầy tiềm năng, với nhiều khía cạnh chưa được khám phá. Luận án này đã góp phần vào việc làm sáng tỏ những nét tương đồng và khác biệt về ngữ nghĩa và cấu trúc giữa tục ngữ Hán và tục ngữ Việt. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn, như ảnh hưởng của văn hóa Hán đối với sự hình thành và phát triển của tục ngữ Việt Nam, sự biến đổi của tục ngữ theo thời gian, và ứng dụng của tục ngữ Hán Việt trong xã hội hiện đại. Hy vọng rằng những nghiên cứu tiếp theo sẽ tiếp tục mở rộng và làm phong phú thêm kho tàng tri thức về tục ngữ Hán Việt.

5.1. Hướng nghiên cứu sâu hơn về biến đổi ngữ nghĩa Tục ngữ

Một hướng nghiên cứu tiềm năng là đi sâu vào việc tìm hiểu sự biến đổi ngữ nghĩa của tục ngữ theo thời gian. Nhiều tục ngữ có thể đã thay đổi ý nghĩa ban đầu do sự thay đổi của xã hội và văn hóa. Việc nghiên cứu sự biến đổi ngữ nghĩa này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử phát triển của tục ngữ và cách mà nó phản ánh những thay đổi trong xã hội.

5.2. Nghiên cứu về ảnh hưởng của văn hóa Hán đối với Tục ngữ Việt Nam

Một hướng nghiên cứu khác là tập trung vào việc tìm hiểu ảnh hưởng của văn hóa Hán đối với sự hình thành và phát triển của tục ngữ Việt Nam. Việt Nam đã chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Trung Quốc trong suốt lịch sử, và điều này chắc chắn đã ảnh hưởng đến kho tàng tục ngữ của chúng ta. Việc nghiên cứu ảnh hưởng này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về nguồn gốc và đặc điểm của tục ngữ Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ của nghiên cứu sinh Phạm Thanh Hằng (2010) với đề tài "Đối chiếu cấu trúc – ngữ nghĩa tục ngữ tiếng Hán hiện đại và tục ngữ tiếng Việt", được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Đức Dân và PGS. Chu Xuân Diên tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh (Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ, Mã số: 62.01), là một nghiên cứu tiên phong trong lĩnh vực ngôn ngữ học đối chiếu (contrastive linguistics) và thi pháp học dân gian (paremiology). Trong bối cảnh giao lưu văn hóa và ngôn ngữ lâu đời giữa hai cộng đồng Hán và Việt, việc phân tích tục ngữ từ góc độ ngôn ngữ học thuần túy thay vì chỉ dừng lại ở văn học dân gian mang tính đột phá về mặt học thuật.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án giải quyết xuất phát từ thực tế: mặc dù hệ thống từ điển tục ngữ ở cả hai ngôn ngữ rất phong phú (tiêu biểu như Hán ngữ tục ngữ đại từ điển của Ôn Đoan Chính [132], Tục ngữ từ điển của Từ Tông Tài và Ứng Tuấn Linh [142], Tục ngữ Việt Nam của Chu Xuân Diên, Lương Văn Đang, Phương Tri [27], Từ điển thành ngữ - tục ngữ Việt Nam của Nguyễn Lân [69]), nhưng các công trình đối chiếu chuyên sâu về cấu trúc cú pháp và hệ thống ngữ nghĩa còn rất thưa thớt. Các nghiên cứu trước đó, chẳng hạn như luận án của Nguyễn Quí Thành (2001) về "Cấu trúc cú pháp – ngữ nghĩa của tục ngữ Việt trong sự so sánh với tục ngữ của một số dân tộc khác", chỉ dừng lại ở cấp độ minh họa đơn lẻ hoặc khái quát chung, chưa xây dựng một hệ thống đối chiếu cấu trúc - ngữ nghĩa toàn diện và thực chứng trên dung lượng ngữ liệu lớn.

Để giải quyết khoảng trống này, luận án xác lập 4 câu hỏi nghiên cứu và nhiệm vụ trọng tâm:

1. Đặc điểm cấu trúc cú pháp của tục ngữ tiếng Hán hiện đại và tục ngữ tiếng Việt được tổ chức như thế nào theo khung ngữ pháp truyền thống và các cấu trúc đặc thù (điệp, đối, vần)?
2. Đâu là những nét tương đồng và dị biệt về mặt cú pháp giữa tục ngữ Hán và tục ngữ Việt khi đối chiếu trực tiếp?
3. Các mô hình ngữ nghĩa và đặc trưng của nghĩa biểu trưng trong tục ngữ hai ngôn ngữ được hình thành qua những chất liệu biểu trưng cụ thể nào?
4. Bức tranh văn hóa tộc người và tư duy dân gian phản chiếu qua các tương đồng/dị biệt ngữ nghĩa - biểu trưng giữa hai ngôn ngữ Hán - Việt ra sao?

Khung lý thuyết của công trình tích hợp lý thuyết cấu trúc cú pháp Chủ ngữ - Vị ngữ (C - V), ngữ pháp chức năng Đề - Thuyết, lý thuyết bất biến lôgích - ngữ nghĩa, và lý thuyết ngữ nghĩa biểu trưng văn hóa. Luận án đạt quy mô khảo sát đồ sộ với tổng dung lượng ngữ liệu lên tới 20.925 câu tục ngữ, bao gồm 10.300 câu tục ngữ Hán (trích từ Tục ngữ từ điển của Từ Tông Tài và Ứng Tuấn Linh) và 10.625 câu tục ngữ Việt (trích từ Tổng tập văn học dân gian người Việt, tập 1 và 2 do Nguyễn Xuân Kính chủ biên). Đồng thời, luận án nhận diện và giải mã một tập hợp đặc biệt gồm 267 câu tục ngữ âm Hán - Việt, minh chứng cho cơ chế tiếp nhận và bản địa hóa ngôn ngữ. Toàn bộ công trình được trình bày trong 200 trang chính văn và 30 trang phụ lục, tạo nên một đóng góp thực chứng và lý luận vững chắc cho ngôn ngữ học đối chiếu khu vực Đông Á.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn trong nghiên cứu tục ngữ học quốc tế và khu vực ghi nhận hai luồng tiếp cận lý thuyết kinh điển:

• Luồng tiếp cận hình thức và cấu trúc ngữ nghĩa (châu Âu lục địa): Tập trung vào đặc điểm hình thức, trật tự cú pháp và cấu trúc quan hệ lôgích nội tại của phát ngôn tục ngữ (tiêu biểu như các nghiên cứu của Permyakov và trường phái thi pháp học cấu trúc).
• Luồng tiếp cận ngữ dụng và chức năng giao tiếp (Anh - Mỹ): Nhấn mạnh vai trò của phát ngôn tục ngữ trong hành chức xã hội và bối cảnh giao tiếp cụ thể. Điển hình là quan điểm của Archer Taylor (1931) trong The Proverb, John Lyons (1971) với khái niệm "phát ngôn tạo sẵn" (ready-made utterances), và Rosalind Fergusson (1983) khi định nghĩa tục ngữ là phát biểu ngắn gọn, có tính thi ca, ẩn dụ và chuyển tải bài học ứng xử.

Tại Trung Quốc, nghiên cứu tục ngữ có lịch sử từ thời Tiên Tần và thời Hán, xuất hiện sớm nhất trong Sử ký của Tư Mã Thiên và Thuyết uyển của Lưu Hướng dưới các thuật ngữ "tục ngạn", "thường ngôn", "thục ngữ". Sau năm 1949, các công trình chuyên khảo lý luận phát triển mạnh mẽ với các tác giả trụ cột: Ôn Đoan Chính (1985, Ngạn ngữ), Mã Quốc Phàm và Mã Thúc Tuấn (1989, Tục ngữ), Vũ Chiêm Khôn (1995, Trung Hoa ngạn dao nghiên cứu), Từ Tông Tài (1998, Tục ngữ). Điểm tranh luận học thuật lớn nằm ở sự phân định giữa "tục ngữ" và "ngạn ngữ": Vũ Chiêm Khôn cho rằng ngạn ngữ nghiêng về truyền thụ tri thức khoa học/đạo lý thuần túy (chỉ mang nghĩa đen) không dùng biện pháp tu từ, trong khi tục ngữ mang tính thẩm mỹ và tu từ cao (nghiêng về nghĩa bóng); ngược lại, Ôn Đoan Chính và Từ Tông Tài lại xem chúng là những dạng thức đan xen trong phạm trù rộng là "thục ngữ" (tương đương khái niệm phraseology trong ngôn ngữ học Nga). Về ngữ nghĩa, Ôn Đoan Chính phân biệt "tự diện ý nghĩa" (nghĩa mặt chữ) và "thực tế ý nghĩa" (nghĩa thực tế), từ đó chỉ ra hiện tượng "thiển tầng nghĩa" (nghĩa bề mặt) và "thâm tầng nghĩa" (nghĩa tầng sâu).

Tại Việt Nam, các hướng tiếp cận tục ngữ diễn ra sôi nổi qua nhiều trường phái:

1. Ngữ pháp chức năng (Functional Grammar): Cao Xuân Hạo (1991), Nguyễn Đức Dương (1997), Hoàng Diệu Minh (2002) áp dụng mô hình cấu trúc Đề - Thuyết (câu một bậc và câu nhiều bậc) kết hợp các tác tử phân giới (thì, là, mà) để giải cấu trúc chuỗi câu rút gọn đặc thù trong tục ngữ.
2. Lôgích - Ngữ nghĩa (Logical Semantics): Nguyễn Đức Dân (1996, 1998) tiếp cận tục ngữ như các bất biến ngữ nghĩa (semantic invariants) được hiện thực hóa qua các biến thể ngôn ngữ. Kế thừa hướng này, Nguyễn Quí Thành (2001) đã mô hình hóa 116 cấu trúc ngữ nghĩa - cú pháp dựa trên 3 cặp mệnh đề logic khái quát.
3. Thi pháp học cấu trúc: Nguyễn Thái Hòa (1997) phân loại tục ngữ theo 3 kiểu khuôn hình (hạn định trực tiếp, so sánh, phối thuộc) gắn với thi pháp vần và nhịp đối xứng.
4. Bình diện ngữ nghĩa và văn hóa: Chu Xuân Diên (1975) nhấn mạnh tính hai tầng nghĩa (nghĩa đen - nghĩa bóng); Hoàng Văn Hành (1976) phân tích chức năng định danh và thông tin; Hoàng Tiến Tựu (1990) và Bùi Mạnh Nhị (1999) chỉ ra tính đa nghĩa năng động và hiện tượng "ý tại ngôn ngoại"; Nguyễn Xuân Đức (1998) đề xuất quan điểm đơn nghĩa ngữ dụng theo ngữ cảnh phát ngôn; Nguyễn Văn Nở (2003) khai thác hệ thống nghĩa biểu trưng qua các chất liệu văn hóa.

Luận án định vị chính xác điểm giao thoa chưa được giải quyết: Các học giả đi trước hoặc tiếp cận đơn ngữ, hoặc chỉ dừng lại ở ngữ pháp chức năng/lôgích mà bỏ quên sự đối chiếu hệ thống giữa ngữ pháp truyền thống C - V và các biểu trưng văn hóa cụ thể giữa hai ngôn ngữ Hán - Việt. Công trình tiến xa hơn các nghiên cứu quốc tế của Permyakov hay Taylor bằng cách kiểm chứng các quy luật đối chiếu ngữ nghĩa trên một cặp ngôn ngữ cụ thể có mối quan hệ tiếp xúc văn hóa - từ vựng sâu rộng bậc nhất ở châu Á.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết ngôn ngữ học nền tảng thông qua các luận điểm khoa học có tính hệ thống:

1. Bổ khuyết lý thuyết phân định Thành ngữ - Tục ngữ: Luận án tổng hợp và xác lập rõ ranh giới nhận thức luận giữa thành ngữ và tục ngữ. Kế thừa quan điểm của Cù Đình Tú (kết cấu một trung tâm định danh vs. kết cấu hai trung tâm thông báo) và Chu Xuân Diên (khái niệm vs. phán đoán), luận án chỉ ra cơ chế chuyển hóa động: tục ngữ rút gọn thành thành ngữ qua luật tiết kiệm ngôn ngữ (ví dụ: "Ếch ngồi đáy giếng coi trời bằng vung" $\rightarrow$ "Ếch ngồi đáy giếng"), hoặc thành ngữ mở rộng cú pháp thành phán đoán độc lập thông qua việc bổ sung tiền giả định ngôn ngữ hoặc tác tử liên kết (ví dụ: "Miệng ăn núi lở" $\rightarrow$ "Miệng mà ăn thì núi cũng phải lở").
2. Phát triển lý thuyết Bất biến Ngữ nghĩa (Semantic Invariants): Dựa trên nền tảng của Nguyễn Đức Dân, luận án chứng minh rằng trong tục ngữ Hán và Việt, một bất biến ngữ nghĩa có thể được hiện thực hóa bằng nhiều biến thể hình ảnh biểu trưng khác nhau tùy thuộc vào điều kiện sinh thái văn hóa nông nghiệp lúa nước (Việt) hay nông nghiệp thảo nguyên/khô hạn (Hán).
3. Xác lập mô hình biểu trưng ngữ nghĩa tam phân: Luận án xây dựng 3 kiểu quan hệ biểu trưng đối chiếu mang tính phạm trù:
   • $P_1$: Hình ảnh biểu trưng đồng nhất - Ý nghĩa đồng nhất (Isomorphic imagery & Identical semantics).
   • $P_2$: Hình ảnh biểu trưng dị biệt - Ý nghĩa đồng nhất (Heteromorphic imagery & Synonymous semantics).
   • $P_3$: Hình ảnh biểu trưng đồng nhất - Ý nghĩa dị biệt (Identical imagery & Divergent semantics).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng lý thuyết:

• Tầng cú pháp hình thức: Sử dụng mô hình cú pháp truyền thống (Subject - Predicate / C - V) chia thành câu đơn, câu ghép và các cấu trúc đặc thù (kết cấu sóng đôi, điệp từ, hài thanh, hiệp vần). Cách tiếp cận này tạo đối trọng học thuật trực tiếp với các mô hình ngữ pháp chức năng Đề - Thuyết của Cao Xuân Hạo, cho phép đối chiếu trực tiếp trên bình diện cấu trúc hình thức chuẩn tắc của tiếng Hán hiện đại và tiếng Việt.
• Tầng ngữ nghĩa biểu trưng: Phân tích cơ chế chuyển nghĩa từ tầng nghĩa cơ sở (nghĩa đen/tự diện ý nghĩa) sang tầng nghĩa biểu trưng (nghĩa bóng/thực tế ý nghĩa) thông qua 4 trường từ vựng văn hóa - vật chất: Động vật (thú), Thực vật, Món ăn, và Đồ dùng sinh hoạt.
• Tầng tiếp xúc ngôn ngữ: Thiết lập khung phân tích chuyên biệt cho nhóm "Tục ngữ âm Hán - Việt", bóc tách hiện tượng giao thoa ngữ âm, vay mượn từ vựng và sự tái cấu trúc ngữ nghĩa trong môi trường văn hóa bản địa.

Boundary conditions (điều kiện biên) của khung phân tích được xác định rõ: tập trung vào tiếng Hán hiện đại (dạng chữ giản thể và phiên âm Hán-Việt) và tiếng Việt hiện đại, lấy tục ngữ trong các tổng tập từ điển quy chuẩn làm đơn vị ngữ liệu tĩnh trước khi phân tích chuyển dịch dụng học.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường bản thể luận khách quan (objectivism) kết hợp nhận thức luận diễn giải văn hóa (cultural interpretivism), triển khai thiết kế nghiên cứu phức hợp (mixed-method comparative design) với các đặc điểm:

• Thiết kế đối chiếu đa tầng (Multi-level comparative design): Cấp độ 1 phân tích cấu trúc cú pháp hình thức; Cấp độ 2 phân tích cơ chế ngữ nghĩa - biểu trưng; Cấp độ 3 phân tích giao thoa tiếp xúc ngôn ngữ (tục ngữ âm Hán - Việt).
• Khung so sánh lấy tiếng Hán hiện đại làm hệ quy chiếu đối sánh (comparative baseline) để làm nổi bật các đặc trưng cấu trúc và ngữ nghĩa của tiếng Việt.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được tiến hành nghiêm ngặt qua 4 bước:

1. Thu thập ngữ liệu: Trích xuất toàn bộ tục ngữ từ hai bộ từ điển quy chuẩn có uy tín học thuật cao nhất thời điểm nghiên cứu: Tục ngữ từ điển (Từ Tông Tài, Ứng Tuấn Linh) và Tổng tập văn học dân gian người Việt (tập 1, 2, Nguyễn Xuân Kính chủ biên).
2. Lọc và phân loại tiêu chí: Loại bỏ các đơn vị thuần túy là thành ngữ hoặc quán dụng ngữ không thỏa mãn tiêu chí cú pháp vị ngữ tính (predicative structure) và tiêu chí phán đoán logic hoàn chỉnh.
3. Tam giác đạc dữ liệu (Data triangulation): Đối chiếu chéo giữa văn bản chữ Hán giản thể, phiên âm Hán - Việt, bản dịch nghĩa tương đương và ngữ cảnh xuất hiện thực tế; kiểm chứng nghĩa biểu trưng qua các từ điển giải thích của Ôn Đoan Chính [132], Vũ Chiêm Khôn [138], Chu Xuân Diên [27], Vũ Ngọc Phan [89].
4. Quy nạp và mô hình hóa: Phân nhóm ngữ liệu theo 4 miền chất liệu biểu trưng và lập bảng phân bổ tần số cấu trúc cú pháp.

Data và phân tích

Chỉ số / Tiêu chí	Ngữ liệu Tục ngữ Hán	Ngữ liệu Tục ngữ Việt	Tương quan / Giao thoa
Tổng quy mô ngữ liệu khảo sát	10.300 câu	10.625 câu	Tổng cộng 20.925 đơn vị
Nguồn trích xuất chính	Tục ngữ từ điển (Từ Tông Tài, Ứng Tuấn Linh)	Tổng tập VHDG người Việt (Nguyễn Xuân Kính c.b)	Nguồn ngữ liệu quy chuẩn quốc gia
Nhóm tục ngữ âm Hán - Việt	Khung đối sánh gốc	267 câu xác thực	Minh chứng tiếp xúc & chuyển di
Trường biểu trưng khảo sát sâu	4 nhóm (Động vật, Thực vật, Món ăn, Đồ dùng)	4 nhóm tương ứng	Cơ sở đối chiếu liên văn hóa
Mô hình cú pháp quy chiếu	C - V, Điệp, Đối, Vần	C - V, Điệp, Đối, Vần	Phân tích hình thức ngữ pháp truyền thống

Phương pháp định lượng thống kê kết hợp miêu tả - phân tích định tính giúp đảm bảo tính khách quan tối đa. Các hiện tượng đặc thù như "tính thiên nghĩa" (cơm nhiều hại dạ dày, lời nhiều hại người - bộ phận phụ làm nổi bật bộ phận chính) hay "yết hậu ngữ chơi chữ đồng âm" (Khổng Tử chuyển nhà - toàn sách/thua) được phân tích tỉ mỉ bằng phương pháp giải cấu trúc ngữ nghĩa học.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự tương thích và phân hóa trong cấu trúc C - V: Cả hai ngôn ngữ đều sử dụng cấu trúc Chủ - Vị làm nòng cốt câu tục ngữ, nhưng tiếng Việt thể hiện tính linh hoạt cao hơn trong việc tỉnh lược chủ ngữ và sử dụng các kết cấu sóng đôi không liên từ, trong khi tục ngữ Hán duy trì kết cấu đối xứng ngặt nghèo về số lượng âm tiết (4 chữ, 5 chữ, 7 chữ) chịu ảnh hưởng của thi pháp Hán cổ.
2. Phát hiện 267 câu tục ngữ âm Hán - Việt độc lập: Luận án chứng minh người Việt không chỉ vay mượn nguyên xi tục ngữ Hán mà đã sử dụng các yếu tố âm Hán - Việt để sáng tạo nên những câu tục ngữ hoàn toàn mới, mang đậm tư duy và trải nghiệm lịch sử - xã hội của người Việt.
3. Quy luật phân hóa biểu trưng theo sinh thái văn hóa ($P_2$): Cùng biểu đạt một bất biến ngữ nghĩa, tục ngữ Hán và Việt sử dụng các hình ảnh văn hóa đặc trưng khác biệt:
   • Tục ngữ Hán dùng hình ảnh gắn với môi trường thảo nguyên, lục địa, thú dữ: "Mông con hổ không thể sờ được" (nguy hiểm), "Kiến gặm xương" (kiên trì).
   • Tục ngữ Việt khai thác triệt để hệ sinh thái sông nước, nông nghiệp lúa nước: "Bới bèo ra bọ", "Dã tràng xe cát biển Đông".
4. Hiện tượng cùng hình ảnh biểu trưng nhưng phân kỳ ngữ nghĩa ($P_3$): Cùng một hình tượng động vật (ví dụ: con chó, con mèo, con hổ), nhưng do tâm lý tiếp nhận và kinh nghiệm lịch sử khác nhau, giá trị biểu trưng đạo đức và bài học nhân sinh ở hai ngôn ngữ có sự phân hóa rõ rệt.
5. Giải mã cấu trúc Yết hậu ngữ và Quán dụng ngữ trong quan hệ với Tục ngữ: Luận án làm rõ cơ chế tạo nghĩa độc đáo của Yết hậu ngữ (gồm vế "yết diện" đưa ra ẩn dụ/câu đố và "yết đề" giải đáp/nghĩa thực tế), từ đó chỉ ra ranh giới mong manh giữa tu từ dân gian và phán đoán tục ngữ.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Đóng góp một khung đối chiếu thực chứng cho lý thuyết ngữ nghĩa biểu trưng và ngôn ngữ học tri nhận (cognitive linguistics); khẳng định tính quy luật của hiện tượng bất biến ngữ nghĩa trong văn hóa phương Đông.
• Về phương pháp luận: Cung cấp quy trình thao tác hóa việc phân tích đối chiếu ngữ liệu tục ngữ quy mô lớn (>20.000 câu) có thể áp dụng cho các cặp ngôn ngữ khác (Việt - Mường, Việt - Tày, Hán - Hàn, Hán - Nhật).
• Về ứng dụng thực tiễn và giảng dạy: Là tài liệu tham khảo thiết thực cho công tác biên dịch Hán - Việt/Việt - Hán, biên soạn từ điển đối chiếu, và giảng dạy tiếng Hán/tiếng Việt như một ngoại ngữ.
• Về chính sách văn hóa: Cung cấp luận cứ khoa học cho việc bảo tồn sự trong sáng của tiếng Việt, nhận diện đúng đắn các yếu tố văn hóa Hán đã được bản địa hóa trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn về phương diện tiếp cận cú pháp: Việc tập trung vào mô hình cú pháp truyền thống (C - V) tạo thuận lợi cho việc đối chiếu hình thức nhưng chưa khai thác triệt để thế mạnh giải thích của ngữ pháp chức năng Đề - Thuyết đối với các phát ngôn tỉnh lược sâu hoặc phi chuẩn cú pháp.
• Giới hạn ngữ liệu tĩnh: Ngữ liệu khảo sát chủ yếu dựa trên các bộ từ điển xuất bản, chưa tích hợp các dữ liệu ngôn ngữ thực tế thu thập từ ngôn ngữ mạng xã hội hoặc giao tiếp khẩu ngữ đương đại của giới trẻ.
• Phạm vi trường biểu trưng: Luận án mới chỉ khảo sát sâu 4 trường chất liệu biểu trưng (Động vật, Thực vật, Món ăn, Đồ dùng); các trường biểu trưng trừu tượng khác như Thiên văn, Địa lý, Thể chế, Tôn giáo - Tín ngưỡng chưa được bao quát toàn diện.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Ứng dụng ngôn ngữ học ngữ đoàn (Corpus Linguistics) để đo lường tần suất xuất hiện thực tế của 20.925 câu tục ngữ trong văn bản số hóa đương đại.
2. Mở rộng khung phân tích sang Ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics), khảo sát các mô hình ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor) và hoán dụ ý niệm (Conceptual Metonymy).
3. Nghiên cứu đối chiếu tục ngữ trong bối cảnh khu vực văn hóa chữ Hán (Sinosphere: Hán - Việt - Triều - Nhật).
4. Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa đối chiếu tục ngữ đa ngữ tích hợp công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP).

Tác động và ảnh hưởng

Công trình của NCS. Phạm Thanh Hằng đã tạo dựng những ảnh hưởng học thuật và xã hội rõ nét:

• Giá trị học thuật: Trở thành công trình đối chiếu toàn diện đầu tiên giữa tục ngữ Hán hiện đại và tục ngữ Việt quy mô trên 20.000 câu, là tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các luận án tiến sĩ và thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu tại Việt Nam.
• Giáo dục và Đào tạo: Ứng dụng trực tiếp vào các chương trình đào tạo Cử nhân, Thạc sĩ ngành Ngôn ngữ Trung Quốc, Ngữ văn, và Việt Nam học tại các trường Đại học Sư phạm, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn trên toàn quốc.
• Dịch thuật và Xuất bản: Cung cấp giải pháp xử lý tương đương ngữ nghĩa - văn hóa cho các dịch giả dịch thuật văn học và tài liệu chuyên ngành Hán - Việt.
• Bảo tồn di sản văn hóa: Đóng góp thiết thực vào việc số hóa, giải nghĩa và lưu giữ các giá trị nhân văn, tri thức dân gian của hai dân tộc trong kỷ nguyên hội nhập quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Học viên cao học ngành Ngôn ngữ học: Tiếp cận một quy trình nghiên cứu đối chiếu mẫu mực, từ thiết kế phương pháp, xử lý ngữ liệu dung lượng lớn đến cách thức mô hình hóa ngữ nghĩa.
• Các nhà nghiên cứu Hán học và Việt học: Khai thác nguồn ngữ liệu đã được phân loại chi tiết (đặc biệt là 267 câu tục ngữ âm Hán - Việt) và các phân tích đối sánh chuyên sâu.
• Giảng viên và Biên phiên dịch viên tiếng Trung: Nắm vững sự tương đồng và dị biệt về biểu trưng văn hóa để giải thích chính xác các phát ngôn hàm súc, tránh hiện tượng chuyển dịch cơ học sai ngữ cảnh.
• Các nhà biên soạn từ điển và giáo trình: Có cơ sở khoa học để chuẩn hóa các mục từ tục ngữ, giải thích nghĩa đen, nghĩa bóng và ngữ cảnh hành chức chính xác.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng lý thuyết Bất biến Ngữ nghĩa của Nguyễn Đức Dân bằng việc thiết lập mô hình 3 kiểu quan hệ biểu trưng đối chiếu ($P_1, P_2, P_3$), chứng minh thực nghiệm rằng sự tương đồng hay dị biệt về cấu trúc hình thức và hình ảnh biểu trưng phản ánh chính xác quy luật thích ứng sinh thái - văn hóa của tư duy ngôn ngữ dân gian.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với 2 nghiên cứu quốc tế tiêu biểu? Khác với Archer Taylor (1931) vốn tiếp cận tục ngữ qua trực giác và mô tả định tính, hoặc John Lyons (1971) chỉ xem tục ngữ là "phát ngôn tạo sẵn" bất biến, luận án kết hợp phương pháp thống kê định lượng trên quy mô 20.925 câu với phương pháp đối chiếu cấu trúc - ngữ nghĩa hệ thống, giải mã cả tính ổn định tương đối lẫn tính linh hoạt động của cấu trúc tục ngữ.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng là gì? Sự hiện diện của 267 câu tục ngữ âm Hán - Việt độc lập: người Việt không chỉ vay mượn thụ động mà đã sử dụng chất liệu vỏ ngữ âm Hán - Việt để sáng tạo ra những cấu trúc tục ngữ mới, phục vụ nhu cầu biểu đạt kinh nghiệm sống bản địa mà tiếng Hán nguyên bản không có.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Toàn bộ tiêu chí phân loại, phương pháp trích xuất từ 2 bộ từ điển gốc, hệ thống bảng biểu thống kê và 30 trang phụ lục chứa danh mục ngữ liệu đối chiếu được trình bày minh bạch, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng hoặc mở rộng trên các bộ ngữ liệu mới.

5. Luận án đề xuất chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào? Định hướng chuyển dịch từ đối chiếu văn bản tĩnh sang khảo sát ngữ dụng học tri nhận, tích hợp công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên để xây dựng ngân hàng ngữ liệu đối chiếu tục ngữ đa ngữ (Hán - Việt - Triều - Nhật).

Kết luận

1. Luận án "Đối chiếu cấu trúc – ngữ nghĩa tục ngữ tiếng Hán hiện đại và tục ngữ tiếng Việt" của NCS. Phạm Thanh Hằng là công trình khoa học quy chuẩn, tiên phong giải quyết toàn diện bài toán đối chiếu tục ngữ Hán - Việt trên bình diện ngôn ngữ học.
2. Xử lý thành công dung lượng dữ liệu lớn gồm 10.300 câu tục ngữ Hán và 10.625 câu tục ngữ Việt, đem lại độ tin cậy khoa học và tính khách quan vượt trội.
3. Xác lập hệ thống tiêu chí phân định rõ ràng giữa tục ngữ với thành ngữ, ngạn ngữ, yết hậu ngữ và quán dụng ngữ dựa trên nền tảng nhận thức luận và cấu trúc cú pháp.
4. Phát hiện và giải mã xuất sắc 267 câu tục ngữ âm Hán - Việt, khẳng định năng lực sáng tạo và bản địa hóa ngôn ngữ của người Việt.
5. Xây dựng thành công mô hình phân tích ngữ nghĩa biểu trưng 3 tầng bậc trên 4 miền chất liệu văn hóa, mở ra hướng tiếp cận liên ngành giữa ngôn ngữ học đối chiếu, ngôn ngữ học tri nhận và nhân học văn hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 được viết là bảng 1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Ngày nay việc nghiên cứu tục ngữ trong giới ngôn ngữ học của hai nước Việt Nam và Trung Quốc rất được coi trọng. Số lượng học giả cũng như những thành quả trong việc nghiên cứu tục ngữ ngày càng nhiều. Hệ quả của điều này là sự xuất hiện rất đa dạng các chuyên khảo cũng như các từ điển về tục ngữ.

Về các từ điển tục ngữ Hán có thể kể ra một số công trình tiêu biểu như “Hán ngữ tục ngữ đại từ điển” do Ôn Đoan Chính chủ biên [132], “Tục ngữ từ điển” của Từ Tông Tài, Ứng Tuấn Linh [142], v. Ở Việt Nam có “Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam” của Vũ Ngọc Phan [89], “Tục ngữ Việt Nam” của nhóm Chu Xuân Diên, Lưu Văn Đang, Phương Tri [27], “Từ điển thành ngữ — tục ngữ Việt Nam” của Nguyễn Lân [69], “Từ điển thành ngữ - tục ngữ - ca dao Việt Nam” của Việt Chương [16], v. So với sự xuất hiện rất đa dạng, phong phú các từ điển tục ngữ, những công trình chuyên về nghiên cứu tục ngữ nói chung cũng như các công trình đối chiếu tục ngữ Hán - Việt, Việt - Hán còn rất ít. Ngoài một số bài viết và luận án tiến sĩ có dé cập đến việc so sánh tục ngữ, chẳng hạn, luận án tiến sĩ “Cấu trúc cú pháp — ngữ nghĩa của tục ngữ Việt trong sự so sánh với tục ngữ của một số dân tộc khác” (2001) của Nguyễn Quí Thành, chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu và so sánh ngữ nghĩa cũng như cấu trúc giữa tục ngữ Hán và tục ngữ Việt.

Chính vì vậy, chúng tôi cho rằng tiến hành nghiên cứu, đối chiếu tục ngữ Hán và tục ngữ Việt là việc làm có ý nghĩa và có giá trị nhất định. Ngôn ngữ và văn hoá có quan hệ mật thiết với nhau. Hệ thống ngôn ngữ của một dân tộc, trong đó tục ngữ là một bộ phận cấu thành, không những truyén tải văn hoá của dân tộc đó, xét về góc độ lịch sử, còn là tinh hoa về văn hoá của dân tộc. Tục ngữ Hán cũng như tục ngữ Việt đều mang đậm tính nhân văn.

Nó phản ánh một cách sâu sắc và toàn diện cuộc sống văn hoá xã hội của dân tộc Hán và dân tộc Việt. Tục ngữ là kết tinh trí tuệ của quần chúng nhân dân qua nhiều thế hệ, là sự tổng kết kinh nghiệm sản xuất và cuộc sống xã hội của quảng đại quần chúng, và còn là sự thể hiện sâu sắc, sinh động văn hoá dân tộc Việt và Hán. VỊ trí địa lí và lịch sử giao lưu văn hoá lâu đời của nhân dân hai nước Việt —Trung khiến cho tục ngữ Hán và tục ngữ Việt trong sự phát triển và hình thành của mình đã có sự ảnh hưởng, thúc đẩy lẫn nhau. Do đó nghiên cứu tục ngữ Hán và tục ngữ Việt là việc làm có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu văn hoá dân tộc hai nước, việc đối chiếu tục ngữ Hán và Việt có giá trị tham khảo quan trọng.

Việc nghiên cứu tục ngữ Hán cũng như tục ngữ Việt đã được giới nghiên cứu tiến hành từ lâu và càng ngày càng nhận được nhiều quan tâm. Với nội dung phong phú, bao quát nhiều lĩnh vực, với cấu trúc đặc thù, nhiều loại hình, tục ngữ không chỉ là đối tượng nghiên cứu của ngành văn học dân gian, như quan niệm của một số tác giả trước đây, mà trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học khác như triết học, dân tộc học, tâm lý học, xã hội học, đặc biệt là ngôn ngữ học. Tục ngữ không chỉ được tìm hiểu ở phương diện giá trị phan ánh đời sống, nhận thức; ở những đúc kết kinh nghiệm về tự nhiên, về xã hội mà còn được khai thác ở nhiều góc độ khác. Đứng từ phương diện ngôn ngữ học, luận án này xác định đối tượng nghiên cứu là phương diện ngôn ngữ của tục ngữ và những vấn dé liên quan mật thiết với phương diện này.

Những vấn dé cơ bản về tục ngữ như cấu trúc cú pháp, các mô hình ngữ nghĩa, nghĩa biểu trưng trong tục ngữ được đặc biệt chú ý. Vì nhiều lí do, luận án chỉ tập trung tìm hiểu những phương diện trên thể hiện trong tục ngữ Hán và tục ngữ Việt. Thông qua luận án này, chúng tôi mong muốn được góp một phần sức lực vào việc so sánh đối chiếu, tìm ra những nét tương đồng, dị biệt giữa tục ngữ hai nước Việt — Trung. Chúng tôi hy vọng đây sé là một tài liệu tham khảo tin cậy, có giá trị cho những người muốn nghiên cứu, tìm hiểu tục ngữ Hán.

Những nội dung của luận án cũng sẽ góp phần nhất định vào việc gìn giữ sự trong sáng của tiếng Việt. LICH SỬ VẤN DE 2. Tình hình nghiên cứu tục ngữ ở Trung Quốc Theo chuyên khảo nghiên cứu tục ngữ tiếng Hán ở thế kỉ XX [135], từ “tục ngữ” xuất hiện sớm nhất trong “Sử kí” của Tư Mã Thiên. Nếu từ “tục ngữ” trong “Sử kí” là từ thông thường, chỉ cách nói lưu truyén trong dân gian, thì từ “tục ngữ” trong “Thuyết uyển” của Lưu Hướng đã mang tính thuật ngữ, chỉ những ngữ cố định lưu truyền trong dân gian.

Vào thời Tiên Tần và thời nhà Hán, tục ngữ và ngạn ngữ thuộc về cùng một khái niệm, cho nên sau này còn có tên gọi là “tục ngạn”. Nếu tính từ thế ki XVIII, có thể nói là việc sưu tầm và chú thích tục ngữ ở Trung Quốc cũng khá rầm rộ và đạt được những kết quả nhất định. Những đầu sách tiêu biểu là “Thông tục biên”, “Hằng ngôn lục”, “Cổ dao ngạn”, “Thường ngữ lục nguyên”, v. Tuy nhiên, những sách về tục ngữ của thời kì này chủ yếu thiên về sưu tầm, thu thập các câu tục ngữ, không mang tính chất lí luận, nghiên cứu.

Ngay cả nhận thức về vấn để cơ bản nhất “tục ngữ là gì” cũng rất mơ hồ. Nhận định về việc nghiên cứu tục ngữ trong giai đoạn này, tác giả cho rằng: “#h{\Wf3ìã1Z y5 AMS PRD RM , RAR , XE AEA B 89 RRHÈ1ÄÑZ§ (nghiên cứu tục ngữ thời cổ của nước ta tuy đạt được một số thành tựu, nhưng tóm lại vẫn ở trong tình trạng mông lung, không rõ ràng)” [135, tr. Sau khi nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa ra đời (1949), công việc nghiên cứu và thu thập, chỉnh lí tục ngữ đạt được rất nhiều thành quả và có những bước phát triển mới. Những chuyên khảo nghiên cứu lí luận về tục ngữ được triển khai toàn diện.

Có thể kể đến “Ngạn ngữ” của Ôn Đoan Chính [134]; “Tục ngữ” của Mã Quốc Phàm, Mã Thúc Tuấn [127]; “Trung Hoa ngạn dao nghiên cứu” của Vũ Chiêm Khôn [138]; “Tục ngữ” của Từ Tông Tài [141] và nhiều bài nghiên cứu khác đăng trên tạp chí khoa học. Nhìn chung, phạm vi nghiên cứu tục ngữ ngày nay tương đối sâu, rộng. Các tác giả không những chỉ chú ý đến tính chất, nội dung và hình thức của tục ngữ mà còn chú ý nghiên cứu phương diện ngữ dụng nữa. Nghiên cứu tục ngữ từ góc độ cấu trúc cú pháp Như trên đã nói, các sách nghiên cứu tục ngữ Hán hiện nay đa số đều dé cập đến nhiều khía cạnh của tục ngữ.

Nhưng cũng có thể nhận thấy khuynh hướng đi sâu nghiên cứu tục ngữ ở một số lĩnh vực của một số tác giả. Chú ý phân tích cấu trúc cú pháp tục ngữ có Mã Quốc Phàm, Mã Thúc Tuấn [127], Vũ Chiêm Khôn [138]. Đồng tình với quan điểm chung của các nhà Hán học, cho rằng tục ngữ tương đương với đơn vị câu, tác giả Mã và Vũ đều phân tích tục ngữ theo quan điểm ngữ pháp truyén thống của tiếng Hán [x. Theo họ, cấu trúc cú pháp tục ngữ cũng có các kiểu câu đơn, câu ghép và một số cấu trúc đặc thù.

Trong các tài liệu chúng tôi khảo sát không thấy có ý kiến khác biệt, không thấy khuynh hướng nghiên cứu khác về cấu trúc cú pháp tục ngữ, các nhà nghiên cứu hoặc không phân tích sâu, hoặc đều phân tích chúng theo cấu trúc cú pháp truyền thống. Nghiên cứu tục ngữ từ góc độ ngữ nghĩa Các nhà Hán học nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nắm vững ngữ nghĩa tục ngữ vì nó liên quan trực tiếp đến việc lí giải và vận dụng tục ngữ một cách chính xác. Ngoài ra ho còn để cập cụ thể đến những vấn dé như: nghĩa mặt chữ và nghĩa thực tế của tục ngữ; tính đơn nghĩa và tính đa nghĩa của tục ngữ; tục ngữ đồng nghĩa và tục ngữ phản nghĩa. Theo Ôn Đoan Chính [134], nghĩa mặt chữ (FMB tự diện ý nghĩa) của tục ngữ là nghĩa được suy ra trực tiếp từ những từ và quan hệ ngữ pháp bao hàm trong tục ngữ.

Nghĩa thực tế ( SSERß thực tế ý nghĩa ) của tục ngữ chỉ nghĩa được sử dụng trong thực tế của tục ngữ. Sau khi phân tích mối quan hệ giữa nghĩa mặt chữ và nghĩa thực tế, tác giả phân chúng thành ba nhóm sau: (1) Nghĩa mặt chữ và nghĩa thực tế giống nhau, nghĩa mặt chữ là nghĩa đen. (2) Nghĩa mặt chữ và nghĩa thực tế không giống nhau. Nghĩa mặt chữ không có tác dụng biểu ý, nghĩa thực tế trong câu mới là nghĩa được sử dụng.

(3) Có hai nghĩa thực tế, một nghĩa giống nghĩa mặt chữ, còn một nghĩa là nghĩa phái sinh. Về tính đơn nghĩa và đa nghĩa của tục ngữ, tác giả Ôn cho rằng tục ngữ đơn nghĩa là một câu tục ngữ chỉ truyền thụ tri thức ở một lĩnh vực nào đó, những tri thức đó được xác nhận và chỉ có một cách giải thích. Tục ngữ đa nghĩa là tục ngữ có từ hai ý nghĩa trở lên. Trong tục ngữ không hiếm hiện tượng “nhất ngữ đa ngôn”, có tục ngữ có hai nghĩa thực tế — nghĩa đen và nghĩa phái sinh, từ đó hình thành hiện tượng cùng tôn tại tầng nghĩa bể mặt (3š thiển tầng nghĩa) và tầng nghĩa bên trong ( Š§ thâm tầng nghĩa ).

Tuy có thể đa nghĩa, nhưng khi sử dụng trong ngữ cảnh cụ thể, mỗi câu tục ngữ thường cũng chỉ mang một nghĩa nhất định. Cùng quan điểm trên còn có Từ Tông Tài [141], ngoài việc để cập tới tính đơn nghĩa và đa nghĩa của tục ngữ, ông còn đưa ra một loại nữa là tính thiên nghĩa (fm SCM). Tục ngữ thiên nghĩa là dạng thức tục ngữ do hai bộ phận tạo thành, trong đó một bộ phận là chính, một bộ phận là phụ. Bộ phận chính biểu thị nghĩa chính của tục ngữ, bộ phận phụ biểu thị nghĩa phụ, nó có tác dụng so sánh và làm rõ nghĩa mà tục ngữ muốn biểu đạt.