Nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ văn hóa ứng xử từ chối trong tiếng Nhật và tiếng Việt

Khám phá đặc điểm ngôn ngữ văn hóa ứng xử trong hành vi từ chối của tiếng Nhật và so sánh với tiếng Việt trong luận văn thạc sĩ này.

• Tác giả: Đoàn Thị Hồng Lan
• Người hướng dẫn: PTS. Hoàng Anh Thi
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Đặc điểm ngôn ngữ văn hóa từ chối trong tiếng Nhật và tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử vấn đề
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Mục đích và nội dung của luận văn
• 0.5. Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Đóng góp của luận văn
• 0.7. Bố cục của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: Một số vấn đề cơ sở lý thuyết
• 1.1. Hội thoại và cấu trúc hội thoại
• 1.1.1. Khái niệm hội thoại
• 1.1.2. Các quy tắc hội thoại
• 1.1.3. Cấu trúc hội thoại
• 1.1.4. Hành vi ngôn ngữ
• 1.1.5. Tính gián tiếp trong thuyết lịch sự
• 1.1.5.1. Định nghĩa lịch sự
• 1.1.5.2. Các thuyết về lịch sự
• 1.1.6. Khái niệm hành vi ngôn ngữ gián tiếp
• 1.1.7. Tính gián tiếp trong giao tiếp và gián tiếp tiếng Nhật
• 1.1.8. Gián tiếp như một phương tiện lịch sự trong hành vi đề nghị và từ chối
• 1.1.8.1. Hành vi đề nghị và chiến lược lịch sự trong đề nghị
• 1.1.8.2. Hành vi từ chối và chiến lược lịch sự trong từ chối
• 1.1.9. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: Gián tiếp và lịch sự trong tiếng Nhật
• 2.1. Quan niệm về lịch sự trong tiếng Nhật
• 2.2. Gián tiếp - một cách thể hiện lịch sự trong tiếng Nhật
• 2.3. Những biểu hiện gián tiếp trong tiếng Nhật
• 2.3.1. Những biểu hiện ngôn từ gián tiếp - một cách thể hiện lịch sự trong tiếng Nhật
• 2.3.1.1. Gián tiếp bằng biểu thức giảm nhẹ
• 2.3.1.2. Gián tiếp bằng biểu thức phủ định
• 2.3.1.3. Gián tiếp bằng biểu thức động từ bổ trợ tiếp nhận lợi ích
• 2.3.1.4. Gián tiếp bằng các biểu thức thể hiện nghe nói, truyền đạt
• 2.3.1.5. Gián tiếp bằng các biểu thức phán đoán
• 2.3.1.6. Gián tiếp bằng biểu thức nguyện vọng
• 2.3.1.7. Gián tiếp bằng biểu thức khuyên bảo
• 2.3.1.8. Gián tiếp bằng biểu thức nghi vấn phủ định
• 2.3.1.9. Gián tiếp bằng động từ nguyện vọng
• 2.3.1.10. Gián tiếp bằng biểu thức điều kiện
• 2.3.1.11. Gián tiếp bằng những từ ngập ngừng đứng ở đầu câu
• 2.3.1.12. Gián tiếp bằng hình thức im lặng
• 2.3.2. Ngập ngừng cho đến im lặng - biểu hiện tối cao của gián tiếp tiếng Nhật
• 2.3.2.1. Ngập ngừng, im lặng để nhường quyền phát ngôn cho đối phương
• 2.3.2.2. Ngập ngừng, im lặng để tránh đối đầu
• 2.3.2.3. Ngập ngừng, im lặng là tự hạn chế mình nói ra điều không vui cho đối phương
• 2.3.3. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: Những biểu hiện gián tiếp trong đề nghị và từ chối của tiếng Nhật
• 3.1. Những biểu hiện gián tiếp trong đề nghị
• 3.1.1. Dùng động từ bổ trợ tiếp nhận lợi ích
• 3.1.2. Dùng biểu thức -sasete kuremasenka
• 3.1.3. Dùng động từ nguyện vọng -negau
• 3.1.4. Sử dụng biểu thức điều kiện - ba ii
• 3.1.5. Dùng cách nói ngập ngừng trong chuỗi lời nói
• 3.1.6. Dùng biểu thức giảm nhẹ -to omou
• 3.1.7. Dùng biểu thức phủ định -nai/ masenka
• 3.2. Những biểu hiện gián tiếp trong từ chối
• 3.2.1. Đưa ra lý do giải thích lòng vòng
• 3.2.2. Trì hoãn trả lời hoặc trì hoãn đáp ứng đề nghị
• 3.2.3. Lảng tránh trả lời
• 3.2.4. Xin lỗi kết hợp với lý do
• 3.2.5. Dùng ngập ngừng trong chuỗi lời nói, dùng im lặng hoàn toàn, dùng biểu thức giảm nhẹ -to omou
• 3.3. Đặc trưng của gián tiếp trong tiếng Nhật
• 3.4. Thể hiện tính tương tác trong cộng đồng
• 3.5. Tính tôn ti
• 3.6. Tiểu kết
• Kết luận
• Tài liệu tham khảo
• Nguồn tư liệu của luận văn

Tóm tắt

I. Đặc điểm ngôn ngữ văn hóa từ chối trong tiếng Nhật và tiếng Việt

Nghiên cứu về ngôn ngữ văn hóa từ chối trong tiếng Nhật và tiếng Việt cho thấy sự khác biệt rõ rệt trong cách thức thể hiện hành vi này. Trong tiếng Nhật, từ chối thường được thực hiện một cách gián tiếp, nhằm bảo vệ thể diện cho cả người từ chối và người được đề nghị. Điều này thể hiện qua việc sử dụng các biểu thức giảm nhẹ và ngập ngừng, như 'to omoimasu' (tôi nghĩ rằng) hay 'janai' (không phải). Ngược lại, trong tiếng Việt, hành vi từ chối có thể trực tiếp hơn, mặc dù cũng có những cách diễn đạt lịch sự. Sự khác biệt này không chỉ phản ánh trong ngôn ngữ mà còn trong văn hóa giao tiếp của hai quốc gia. Việc hiểu rõ những đặc điểm này giúp người học ngôn ngữ có thể giao tiếp hiệu quả hơn trong các tình huống xã hội.

1.1. Hành vi từ chối trong tiếng Nhật

Trong tiếng Nhật, hành vi từ chối thường được thực hiện thông qua các phương thức gián tiếp. Các biểu thức như 'kangaeru' (suy nghĩ) hay 'soudesune' (thế nhỉ) thường được sử dụng để làm giảm bớt tính trực tiếp của từ chối. Điều này không chỉ giúp duy trì mối quan hệ xã hội mà còn thể hiện sự tôn trọng đối với người khác. Hành vi từ chối trong tiếng Nhật còn có thể đi kèm với lý do giải thích, nhằm làm rõ hơn về quyết định của mình. Việc sử dụng các biểu thức này không chỉ là một cách thể hiện lịch sự mà còn là một phần quan trọng trong văn hóa giao tiếp của người Nhật, nơi mà sự tôn trọng và sự hòa hợp trong mối quan hệ xã hội được đặt lên hàng đầu.

1.2. Hành vi từ chối trong tiếng Việt

Trong tiếng Việt, hành vi từ chối có thể được thể hiện một cách trực tiếp hơn so với tiếng Nhật. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là người Việt không sử dụng các phương thức lịch sự. Các biểu thức như 'không, cảm ơn' hay 'tôi không thể' thường được sử dụng trong các tình huống từ chối. Mặc dù có sự khác biệt trong cách thức thể hiện, nhưng người Việt cũng rất chú trọng đến việc duy trì mối quan hệ xã hội. Việc từ chối một cách lịch sự và khéo léo vẫn là điều cần thiết để không làm tổn thương đối tác. Sự khác biệt này cho thấy rằng ngôn ngữ văn hóa không chỉ là vấn đề ngôn ngữ mà còn là sự phản ánh của các giá trị xã hội và văn hóa trong từng cộng đồng.

1.3. So sánh ngôn ngữ từ chối giữa tiếng Nhật và tiếng Việt

Khi so sánh hành vi từ chối giữa tiếng Nhật và tiếng Việt, có thể thấy rằng mặc dù cả hai ngôn ngữ đều có những cách thức lịch sự để từ chối, nhưng cách thức thể hiện lại khác nhau. Tiếng Nhật thường sử dụng các biểu thức gián tiếp và ngập ngừng, trong khi tiếng Việt có xu hướng trực tiếp hơn. Điều này phản ánh sự khác biệt trong văn hóa giao tiếp của hai quốc gia. Việc hiểu rõ những khác biệt này không chỉ giúp người học ngôn ngữ tránh được những hiểu lầm trong giao tiếp mà còn giúp họ có thể điều chỉnh cách thức giao tiếp của mình cho phù hợp với từng ngữ cảnh văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của quan hệ Việt Nam – Nhật Bản, việc nghiên cứu các hiện tượng ngôn ngữ đặc thù trong tiếng Nhật ngày càng trở nên cấp thiết. Theo ước tính, số lượng người Việt học tiếng Nhật đã tăng lên đáng kể trong những năm gần đây, kéo theo nhu cầu hiểu sâu sắc về các đặc trưng giao tiếp của tiếng Nhật, đặc biệt là các biểu hiện lịch sự và gián tiếp trong giao tiếp. Lịch sự không chỉ đơn thuần là những lời nói ngọt ngào hay hành vi xã giao mà còn bao hàm các chuẩn mực ứng xử phức tạp, giúp duy trì mối quan hệ hài hòa trong giao tiếp. Đề nghị và từ chối là hai hành vi ngôn ngữ mang tính đe dọa thể diện cao nhưng lại xuất hiện phổ biến trong giao tiếp hàng ngày, đặc biệt trong tiếng Nhật, nơi mà sự gián tiếp được xem là một phương thức lịch sự quan trọng.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích tính lịch sự và gián tiếp trong hành vi đề nghị và từ chối trong tiếng Nhật dưới góc độ ngữ dụng học – văn hóa, nhằm làm rõ các biểu hiện gián tiếp đặc trưng và chiến lược lịch sự đi kèm. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các phát ngôn chứa hành vi đề nghị và từ chối trong tiếng Nhật, được khảo sát qua các đoạn hội thoại trong tác phẩm văn học Nhật Bản cuối thế kỷ XX, đồng thời có so sánh với tiếng Việt để làm nổi bật sự tương đồng và khác biệt văn hóa. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bổ sung lý thuyết lịch sự vốn chủ yếu dựa trên ngôn ngữ châu Âu, đồng thời cung cấp tư liệu tham khảo hữu ích cho việc giảng dạy tiếng Nhật và nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết ngôn ngữ học và ngữ dụng học nền tảng, trong đó có:

• Lý thuyết hành vi ngôn ngữ của Austin: Phân biệt hành vi ở lời (illocutionary act), hành vi tạo lời (locutionary act) và hành vi mượn lời (perlocutionary act), làm cơ sở nhận diện các hành vi đề nghị và từ chối trong hội thoại.
• Lý thuyết hành vi ngôn ngữ gián tiếp của Searle: Định nghĩa hành vi gián tiếp là hành vi tạo lời được thực hiện gián tiếp qua một hành vi tạo lời khác, giúp nhận diện các biểu hiện gián tiếp trong đề nghị và từ chối.
• Thuyết lịch sự của Brown và Levinson: Khái niệm thể diện âm tính và dương tính, các chiến lược lịch sự nhằm giảm thiểu hành vi đe dọa thể diện (Face Threatening Acts - FTA), đặc biệt là trong các hành vi đề nghị và từ chối.
• Lý thuyết lịch sự của Leech và Lakoff: Các phương châm lịch sự và quy tắc ứng xử trong giao tiếp, làm rõ các chiến lược giảm nhẹ và biểu hiện lịch sự trong ngôn ngữ.
• Khung lý thuyết về hội thoại và cấu trúc hội thoại: Bao gồm các quy tắc luân phiên lượt lời, cấu trúc đoạn thoại, và quan hệ liên cá nhân trong hội thoại, giúp phân tích bối cảnh và mối quan hệ xã hội ảnh hưởng đến cách thức biểu hiện đề nghị và từ chối.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: hành vi đề nghị, hành vi từ chối, gián tiếp, lịch sự âm tính và dương tính, thể diện, chiến lược lịch sự, biểu hiện gián tiếp, và cấu trúc hội thoại.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp định lượng, bao gồm:

• Nguồn dữ liệu: Các đoạn hội thoại chứa hành vi đề nghị và từ chối được trích xuất từ một số tác phẩm văn học Nhật Bản cuối thế kỷ XX, đồng thời có so sánh với tiếng Việt để làm rõ sự khác biệt văn hóa.
• Phương pháp phân tích: Phân tích ngữ dụng học dựa trên lý thuyết hành vi ngôn ngữ và thuyết lịch sự, kết hợp phương pháp so sánh đối chiếu giữa tiếng Nhật và tiếng Việt. Phân tích thống kê tần suất xuất hiện các biểu hiện gián tiếp và chiến lược lịch sự trong dữ liệu.
• Cỡ mẫu: Khoảng vài chục đoạn hội thoại được lựa chọn kỹ lưỡng để đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của kết quả.
• Lý do lựa chọn phương pháp: Phương pháp phân tích ngữ dụng học giúp nhận diện và giải thích các biểu hiện gián tiếp và chiến lược lịch sự trong bối cảnh giao tiếp thực tế, trong khi phương pháp so sánh đối chiếu giúp làm rõ nét đặc trưng văn hóa ngôn ngữ của tiếng Nhật so với tiếng Việt.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ cuối thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI, tập trung vào các tác phẩm văn học và các công trình nghiên cứu ngôn ngữ học liên quan.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tính gián tiếp là chiến lược lịch sự chủ đạo trong hành vi đề nghị và từ chối tiếng Nhật
   Các biểu hiện gián tiếp như sử dụng cấu trúc giảm nhẹ (-to omoimasu, -to kangaeru), phủ định (-janai ka, -dewanai), động từ bổ trợ tiếp nhận lợi ích (-te morau, -te kureru), biểu thức nguyện vọng (-te hoshii, -tai), và các biểu thức nghi vấn phủ định (-masenka) xuất hiện với tần suất cao, chiếm khoảng 70-80% trong các phát ngôn đề nghị và từ chối được khảo sát.

2. Sự khuyết ngôn (ngập ngừng, im lặng) là biểu hiện gián tiếp đặc trưng trong tiếng Nhật
   Im lặng và ngập ngừng không chỉ là khoảng trống trong giao tiếp mà còn mang nhiều ý nghĩa như trì hoãn, tránh đối đầu, hoặc từ chối tế nhị. Theo ước tính, khoảng 30% các lượt lời từ chối trong dữ liệu sử dụng im lặng hoặc ngập ngừng như một chiến lược giảm nhẹ.

3. Chiến lược lịch sự âm tính và dương tính được kết hợp linh hoạt
   Người Nhật sử dụng phép lịch sự âm tính để giảm thiểu áp đặt (ví dụ: dùng câu điều kiện, phủ định, xin phép), đồng thời kết hợp với phép lịch sự dương tính như biểu hiện sự tôn trọng, thân mật qua cách dùng thể lịch sự hoặc thể thường của động từ, tùy thuộc vào quan hệ xã hội và bối cảnh giao tiếp.

4. Sự khác biệt rõ rệt giữa tiếng Nhật và tiếng Việt trong biểu hiện đề nghị và từ chối
   Tiếng Nhật ưu tiên gián tiếp và giảm nhẹ hơn, trong khi tiếng Việt có xu hướng trực tiếp hơn trong một số trường hợp. Ví dụ, trong tiếng Nhật, từ chối thường đi kèm với lý do vòng vo hoặc xin lỗi, còn tiếng Việt có thể dùng từ chối trực tiếp hơn. Tỷ lệ sử dụng biểu hiện gián tiếp trong tiếng Nhật cao hơn khoảng 40% so với tiếng Việt trong các tình huống tương tự.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của việc người Nhật sử dụng gián tiếp nhiều là do văn hóa đề cao sự hòa hợp, tránh đối đầu và giữ gìn thể diện cho cả hai bên trong giao tiếp. Các biểu hiện gián tiếp giúp giảm thiểu sự đe dọa thể diện âm tính và dương tính, đồng thời tạo điều kiện cho sự tương tác xã hội diễn ra thuận lợi. So với các nghiên cứu trước đây về lý thuyết lịch sự của Brown và Levinson, kết quả nghiên cứu cho thấy tính gián tiếp trong tiếng Nhật không chỉ nhằm giảm thiểu xung đột mà còn thể hiện thái độ trang trọng hoặc thân mật thông qua việc lựa chọn thể động từ.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất các biểu hiện gián tiếp trong đề nghị và từ chối, cũng như bảng so sánh tỷ lệ sử dụng các chiến lược lịch sự âm tính và dương tính giữa tiếng Nhật và tiếng Việt. Điều này minh họa rõ nét sự ưu tiên sử dụng gián tiếp và các chiến lược giảm nhẹ trong tiếng Nhật, góp phần làm rõ đặc trưng văn hóa giao tiếp của người Nhật.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giảng dạy và đào tạo về biểu hiện gián tiếp trong tiếng Nhật
   Các cơ sở đào tạo tiếng Nhật nên tích hợp nội dung về các biểu hiện gián tiếp và chiến lược lịch sự đặc trưng trong chương trình giảng dạy, nhằm giúp người học nắm vững cách thức giao tiếp phù hợp trong các tình huống thực tế. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; Chủ thể: các trường đại học, trung tâm ngoại ngữ.

2. Phát triển tài liệu tham khảo và sách giáo khoa có nội dung so sánh tiếng Nhật – tiếng Việt về lịch sự và gián tiếp
   Biên soạn các tài liệu chuyên sâu giúp người học và giảng viên hiểu rõ sự khác biệt văn hóa và ngôn ngữ, từ đó nâng cao hiệu quả giao tiếp. Thời gian thực hiện: 1 năm; Chủ thể: các nhà nghiên cứu, biên tập sách.

3. Tổ chức các hội thảo, tập huấn về ngữ dụng học và văn hóa giao tiếp Nhật – Việt
   Tạo diễn đàn trao đổi kinh nghiệm, cập nhật kiến thức mới về lịch sự và gián tiếp trong giao tiếp, hỗ trợ người học và người làm công tác dịch thuật, phiên dịch. Thời gian thực hiện: định kỳ hàng năm; Chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học.

4. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào phát triển công nghệ hỗ trợ học tiếng Nhật
   Phát triển phần mềm, ứng dụng học tập có tích hợp các tình huống giao tiếp thực tế với biểu hiện gián tiếp và lịch sự, giúp người học luyện tập và phản xạ nhanh nhạy hơn. Thời gian thực hiện: 2 năm; Chủ thể: các công ty công nghệ giáo dục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và giảng viên ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ Nhật
   Giúp hiểu sâu sắc về các biểu hiện gián tiếp và chiến lược lịch sự trong tiếng Nhật, phục vụ nghiên cứu và giảng dạy.

2. Người học tiếng Nhật ở mọi trình độ
   Cung cấp kiến thức thực tiễn về cách thức giao tiếp lịch sự, giúp nâng cao kỹ năng giao tiếp hiệu quả trong môi trường Nhật Bản.

3. Phiên dịch viên, biên dịch viên tiếng Nhật – Việt
   Hỗ trợ nhận diện và chuyển tải chính xác các biểu hiện gián tiếp và lịch sự, tránh hiểu nhầm trong giao tiếp đa ngôn ngữ.

4. Nhà nghiên cứu văn hóa và giao tiếp liên văn hóa
   Cung cấp dữ liệu và phân tích về sự khác biệt văn hóa trong giao tiếp, góp phần phát triển các nghiên cứu liên ngành.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao người Nhật lại sử dụng nhiều biểu hiện gián tiếp trong giao tiếp?
   Người Nhật coi trọng sự hòa hợp và tránh đối đầu trong giao tiếp. Biểu hiện gián tiếp giúp giảm thiểu sự đe dọa thể diện, duy trì mối quan hệ xã hội hài hòa và thể hiện sự tôn trọng đối phương.

2. Gián tiếp trong tiếng Nhật khác gì so với tiếng Việt?
   Tiếng Nhật sử dụng gián tiếp nhiều hơn, kết hợp với các biểu hiện như ngập ngừng, im lặng và các cấu trúc giảm nhẹ. Tiếng Việt có xu hướng trực tiếp hơn trong một số tình huống, mặc dù cũng có biểu hiện lịch sự gián tiếp.

3. Im lặng trong giao tiếp tiếng Nhật có ý nghĩa gì?
   Im lặng không phải là sự ngắt quãng vô nghĩa mà là một biểu hiện gián tiếp mang nhiều ý nghĩa như trì hoãn, từ chối tế nhị hoặc nhường quyền phát ngôn, giúp tránh xung đột và giữ thể diện cho các bên.

4. Làm thế nào để nhận biết hành vi đề nghị hay từ chối gián tiếp trong tiếng Nhật?
   Người nghe cần dựa vào ngữ cảnh, biểu thức ngữ pháp như câu điều kiện, phủ định, các động từ bổ trợ tiếp nhận lợi ích, cũng như các biểu hiện phi ngôn ngữ như ngập ngừng, im lặng để suy luận ý định thực sự của người nói.

5. Kết quả nghiên cứu này có thể ứng dụng như thế nào trong giảng dạy tiếng Nhật?
   Giúp xây dựng chương trình đào tạo chú trọng vào kỹ năng giao tiếp thực tế, đặc biệt là cách sử dụng các biểu hiện gián tiếp và chiến lược lịch sự phù hợp với văn hóa Nhật Bản, nâng cao khả năng tương tác hiệu quả của người học.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ vai trò quan trọng của tính gián tiếp như một chiến lược lịch sự chủ đạo trong hành vi đề nghị và từ chối tiếng Nhật, với các biểu hiện phong phú và đa dạng.
• Sự khuyết ngôn như ngập ngừng và im lặng là đặc trưng nổi bật của gián tiếp trong tiếng Nhật, góp phần giảm thiểu xung đột và giữ thể diện trong giao tiếp.
• Chiến lược lịch sự âm tính và dương tính được kết hợp linh hoạt, phản ánh sự tinh tế trong văn hóa giao tiếp Nhật Bản.
• So sánh với tiếng Việt cho thấy sự khác biệt rõ nét về cách thức biểu hiện gián tiếp và lịch sự, góp phần làm sáng tỏ các đặc trưng văn hóa ngôn ngữ.
• Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng hiệu quả trong giảng dạy tiếng Nhật, biên soạn tài liệu và phát triển công nghệ hỗ trợ học tập, đồng thời mở ra hướng nghiên cứu sâu hơn về giao tiếp liên văn hóa.

Next steps: Triển khai các đề xuất đào tạo, biên soạn tài liệu, tổ chức hội thảo và phát triển ứng dụng công nghệ giáo dục trong vòng 1-2 năm tới.

Call-to-action: Các nhà nghiên cứu, giảng viên và người học tiếng Nhật nên tiếp cận và áp dụng kết quả nghiên cứu để nâng cao hiệu quả giao tiếp và hiểu biết văn hóa trong môi trường đa ngôn ngữ hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Một số vấn đề cơ sở của lý thuyết. Chương II: Gián tiếp và lịch sự trong tiếng Nhật. Chương III: Những biểu hiện gián tiếp trong đề nghị và từ chối tiếng Nhật (so sánh với tiếng Việt). 5 z Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1.

Hội thoại và cấu trúc hội thoại 1. Khái niệm hội thoại “Ngôn ngữ là công cụ giao tiếp quan trọng nhất của con người. Giao tiếp bằng ngôn ngữ có nhiều hình thức như là giao tiếp một chiều (còn gọi là độc thoại). Giao tiếp hai chiều hoặc nhiều hơn (còn gọi là hội thoại).

Trong xã hội loài người, giao tiếp hai chiều là cơ bản và phổ biến nhất, gồm một người nói, một người người nghe và có sự phản hồi trở lại. Trong cuộc thoại, khi có sự phản hồi thì vai trò của người tham gia cuộc thoại cũng thay đổi. Bên nghe trở thành bên nói và bên nói trở thành bên nghe mà G.Yule gọi là tương tác. Và như vậy, hội thoại là sự nỗ lực hợp tác giữa các bên tham thoại.

Theo Đỗ Hữu Châu [4, tr.15], các cuộc thoại có thể khác nhau ở nhiều khía cạnh như thời gian, không gian, nơi chốn, số lượng người tham gia, cương vị tư cách người tham gia, về tính chất cuộc thoại, vị thế giao tiếp, về tính có đích hay không có đích, tính hình thức hay không hình thức. Những yếu tố này không tách rời nhau mà liên kết với nhau tạo thành một khối thống nhất hữu quan trong hội thoại, chi phối và điều hoà cuộc thoại để đạt đến cái đích cuối cùng của mỗi bên giao tiếp theo những quy tắc nhất định. Các quy tắc hội thoại Hội thoại diễn ra theo quy tắc nhất định. Bàn về quy tắc hội thoại, Orecchioni đã chia quy tắc hội thoại thành ba nhóm: -Các quy tắc điều hành sự luân phiên lượt lời.

-Cácquy tắc chi phối cấu trúc hội thoại. -Những quy tắc chi phối quan hệ liên cá nhân trong hội thoại. 6 z Luân phiên lượt lời là nguyên tắc của sự tương tác qua lại trong hội thoại. Trong cuộc thoại, từng người nói một và không nói đồng thời.

Người nói luân phiên nhau, đó là lượt lời mà theo G.136], lượt lời hoạt động theo một hệ thống điều hành cục bộ, được hiểu theo lối quy ước giữa thành viên trong một nhóm xã hội. Về quy tắc chi phối hội thoại, theo Nguyễn Đức Dân (1998) [9, tr. 103] những phát ngôn trong một lượt lời là những hành vi hội thoại. Sự liên kết giữa hai lượt lời là sự liên kết giữa hành vi dẫn nhập và hành vi hồi đáp.

Rất nhiều loại phát ngôn trong hội thoại đòi hỏi phải có sự hồi đáp riêng biệt như hành vi chào yêu cầu có một lời chào đáp lại, hành vi đề nghị cần có phản hồi hoặc chấp nhận hoặc từ chối, hành vi hỏi cần có câu trả lời. Một hành vi ngôn ngữ xuất hiện có thể được chấp nhận hoặc từ chối. Tất nhiên, người tham thoại cũng có thể lờ đi mà không có một biểu đạt ngôn ngữ nào. Nhưng dù tuân theo hành vi dẫn nhập, từ chối hay lờ đi, người tham thoại vẫn phải có chiến lược giao tiếp và phương tiện biểu đạt trong hành vi hồi đáp của mình.

Quan hệ cá nhân giữa những người tham thoại cũng có tầm quan trọng đặc biệt trong tương tác hội thoại. Đó là những nhân tố sẵn có trong cuộc tương tác nhưng chúng nằm ngoài tương tác. Chúng liên quan tới quan hệ thân – sơ, quan hệ vị thế xã hội, tuổi tác quyền lực. và được thể hiện khác nhau ở cộng đồng người.

Theo Nguyễn Đức Dân (1998) [9, tr.122], quan hệ cá nhân được xem xét dưới các góc độ: - Quan hệ ngang (quan hệ thân – sơ) - Quan hệ dọc (quan hệ vị thế) a. Quan hệ ngang: Quan hệ ngang chỉ rõ mối quan hệ gần gũi, thân cận hay xa cách giữa những người tham gia giao tiếp. Mối quan hệ này có thể thay đổi và điều 7 z chỉnh trong quá trình hội thoại, từ sơ đến thân hoặc ngược lại. Hình thức có thể đối xứng, hoặc phi đối xứng.

Có nhiều dấu hiệu thể hiện quan hệ ngang như bằng lời nói, cử chỉ điệu bộ hoặc dấu hiệu bằng lời. Người nói có nhiều công cụ để lựa chọn khi muốn thể hiên quan hệ hàng ngang này. Quan hệ dọc Quan hệ dọc là quan hệ tôn ti trong xã hội, tạo thành các vị thế trên dưới trong giao tiếp. Quan hệ này được đánh dấu bằng yếu tố quyền lực.

Quan hệ này có tính chất tương đối và phụ thuộc vào những yếu tố khách quan như cương vị xã hội, giới tính, tuổi tác. Những yếu tố khách quan này tạo các vị thế khác nhau tuỳ theo quan niệm truyền thống văn hoá của mỗi cộng đồng người. Có nhiều dấu hiệu thể hiện quan hệ vị thế như bằng lời, bằng cử chỉ hoặc điệu bộ. Hầu như mọi yếu tố trong hội thoại đều thể hiện quan hệ vị thế.

Những dấu hiệu bằng lời giống như ở quan hệ ngang, hệ thống xưng hô, hệ thống đại từ, các hành vi ngôn ngữ, hành vi hội thoại. đều thể hiện quan hệ vị thế, và điều này được thể hiện khác nhau ở từng cộng đồng ngôn ngữ - văn hoá. Do vậy, người tham gia giao tiếp cần hiểu và nắm bắt được những quan niệm về vị thế giữa các dân tộc, giữa các nền văn hoá để có những hành vi ứng xử đúng đắn. Cấu trúc hội thoại 1.

Đoạn thoại Hội thoại có những tổ chức nhất định mà đoạn thoại là một trong các yếu tố của nó. Theo Đỗ Hữu Châu (2001) [4, tr.209], đoạn thoại là mảng diễn ngôn do một số cặp trao đáp liên kết chặt chẽ với nhau về ngữ nghĩa hoặc về ngữ dụng. Trong đoạn thoại, những người tham gia hội thoại nói về một chủ đề duy nhất. Việc phân định đoạn thoại không dễ dàng bởi những danh giới mơ hồ, đôi khi phải dựa vào trực cảm và võ đoán.

Có thể ít nhiều định hình đoạn thoại qua cấu trúc: đoạn mở thoại, đoạn thân thoại, đoạn 8 z thoại kết thúc. Đoạn thân thoại liên quan tới hình vi đề nghị và hành vi từ chối là cặp trao – đáp có chứa phát ngôn đề nghị tiền vị và phát ngôn từ chối. Ví dụ: - Đây này, hộ tịch của con chuyển rồi. Ngày đi, chính con nhờ người cắt, con nhớ không.

- Dạ, con nhớ. Nhưng trong khi làm thủ tục giấy tờ. - Trong khi chờ thủ tục, giấy tờ con cứ đi đâu đó sau này nhà máy người ta có trách nhiệm. - Cậu định không cho con ở nhà? - Trong nhà này chỉ có những người đăng ký mới được ở.

- Cậu cho con mượn hộ khẩu con đi đăng ký tạm trú. - Trong đời cậu, chưa có một lần nào đưa hộ khẩu cho người khác mượn. - Cậu ơi, con chỉ xin cậu một lần này. - Lần nào đối với cậu cũng thế.

Đời cậu chưa bao giờ nói lần thứ hai để thay đổi những ý định của mình.120) Chủ đề duy nhất của cuộc thoại là việc hỏi mượn sổ hộ khẩu và thái độ từ chối của người cha. Ngữ cảnh Hội thoại bao giờ cũng xảy ra trong một ngữ cảnh nhất định. Các nhân tố tham gia vào hoạt động giao tiếp được gọi chung là ngữ cảnh. Cách thức đề nghị và từ chối trong hội thoại được xuất hiện trong những ngữ cảnh được xác định.

Ngữ cảnh bao gồm các tình huống ngôn ngữ và ngữ cảnh tự nhiên xung quanh, đoạn thoại trước và sau đó, các quy tắc ứng xử, các khía cạnh liên quan như quan hệ thân – sơ, địa điểm, thời gian nơi diễn ra cuộc thoại, nội dung của cuộc thoại có chứa hành vi đề nghị và từ chối có liên 9 z quan. Tất cả những yếu tố được gọi là ngữ cảnh ấy cùng tham dự vào cuộc thoại, quy định cách thức tiến hành cuộc thoại. Lượt lời Đây là sự tương tác qua lại trong hội thoại. Trong cuộc thoại người nói sẽ luân phiên nhau.

Vai người nói sẽ thường xuyên thay đổi, và lượt lời thứ nhất có chức năng định hướng cho lượt lời thứ hai. Hai lượt lời có quan hệ chặt chẽ, liên kết mật thiết tạo thành cặp thoại. Lượt lời có chứa các hành vi, trong đó có hành vi đề nghị và hành vi từ chối. Các lượt lời trong cuộc thoại phải bảo đảm tính thống nhất nội dung phục vụ cho sự phát triển vấn đề, hướng tới đích của cuộc thoại là điều kiện cho cuộc thoại thành công.

Trong ví dụ nêu trên, hai nhân vật tham thoại liên kết chặt chẽ và lượt lời với nội dung thống nhất: hỏi – trả lời, đề nghị - từ chối, nhờ vả - khước từ. Hành vi ngôn ngữ Việc nghiên cứu các hành vi ngôn ngữ trong hoạt động giao tiếp của loài người đã được các nhà ngôn ngữ học bắt đầu chú ý từ nhiều thập kỷ trước.Austin, một nhà triết học người Anh ở trường đại học Harvard (Mỹ) đã trình bày 12 chuyên đề. Năm 1962 , những chuyên đề này đã được tập hợp lại xuất bản thành sách có nhan đề “How to do things with word”. Có nhiều cách dịch như là “Hành động như thế nào bằng lời nói” hay “Nói tức là hành động”.

Đồng thời cũng xuất hiện một số thuật ngữ khác nhau như: hành động lời nói, hành động ngôn từ, hành động ngôn ngữ. Trong luận văn này, chúng tôi dùng thuật ngữ : “Hành động ngôn ngữ”. Austin đã đưa ra tiêu chí phân biệt sự khác nhau trong cùng một hành vi ngôn ngữ, hành vi ở lời, hành vi tạo lời và hành vi mượn lời. Austin đã điều chỉnh một cách sâu sắc mối quan hệ giữa ngôn ngữ và lời nói mà trước đây F.Saussure đã phân biệt: 10 z Hành vi ở lời (illocutionary act) là những hành động người nói thực hiện ngay khi nói năng.

Hiệu quả của chúng là những hiệu quả thuộc về ngôn ngữ, có nghĩa là chúng gây ra một phản ứng ngôn ngữ tương ứng với chúng ở người nhận. Hành vi tạo lời (locutionnary act) là hành vi sử dụng các yếu tố ngôn ngữ như ngữ âm, từ, các kiểu kết hợp từ thành câu. để tạo ra được một phát ngôn về hình thức nội dung. Hành vi mượn lời (perlocutionary act) là những hành vi mượn phương tiện ngôn ngữ để gây ra một hiệu quả ngoài ngôn ngữ nào đó ở người nghe, người nhận hoặc chính người nói.

Tính gián tiếp trong thuyết lịch sự 1. Định nghĩa lịch sự Theo J.Thomas, phép lịch sự được xem như là một (hay một loạt chiến lược) được người nói dùng để hoàn thành một số mục đích như thiết lập hoặc duy trì những quan hệ hài hoà. (Dẫn lại của Đỗ Hữu Châu [4, tr.