Điển cố, điển tích trong SGK Ngữ văn THCS, THPT - Luận văn ThS Nguyễn Thị Hải

Phân tích vai trò và sự hiện diện của điển cố điển tích trong chương trình sách giáo khoa ngữ văn phổ thông hiện nay, tầm quan trọng và cách tiếp cận.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hải
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Văn Tấn
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Điển cố, điển tích trong chương trình sách giáo khoa ngữ văn ở nhà trường phổ thông hiện nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về điển cố điển tích trong SGK Ngữ văn

Điển cố và điển tích là những đơn vị ngôn ngữ đặc biệt. Chúng mang trong mình cả một câu chuyện văn hóa, lịch sử đằng sau lớp vỏ từ ngữ ngắn gọn. Trong chương trình sách giáo khoa Ngữ văn phổ thông hiện nay, điển cố điển tích xuất hiện với số lượng lớn. Thống kê cho thấy hệ thống điển trong SGK từ lớp 7 đến lớp 12 rất phong phú. Nguồn gốc chủ yếu của các điển này đến từ văn hóa và văn học Trung Hoa. Các nguồn kinh, sử, truyện, thơ ca cung cấp phần lớn ngữ liệu. Bên cạnh đó, một số điển cố điển tích có nguồn gốc từ văn hóa Việt Nam và phương Tây. Tuy nhiên, số lượng này không đáng kể. Sự hiện diện dày đặc của điển cố điển tích trong SGK phản ánh ảnh hưởng sâu rộng của thi pháp trung đại. Đồng thời, điều này đặt ra yêu cầu cao đối với việc dạy và học trong nhà trường. Học sinh cần có phương pháp giải mã phù hợp để hiểu đúng nội dung.

1.1. Khái niệm điển cố điển tích

Điển cố là những câu chuyện có thật hoặc hư cấu đã trở thành quen thuộc. Chúng được dùng như chất liệu để nhà văn, nhà thơ sáng tạo tác phẩm mới. Điển tích là những sự việc, câu chuyện được ghi lại trong sách vở xưa. Cả hai đều thuộc phạm trù liên văn bản. Khi vận dụng vào sáng tác, điển cố điển tích tạo nên tầng nghĩa sâu. Nghĩa này vượt xa nghĩa đen của từ ngữ. Người đọc phải có kiến thức nền mới có thể giải mã được. Sự hiểu biết về điển cố điển tích giúp tiếp cận tác phẩm văn học trọn vẹn hơn.

1.2. Vị trí trong chương trình Ngữ văn

Điển cố điển tích xuất hiện xuyên suốt chương trình Ngữ văn từ THCS đến THPT. Ở cấp THCS, học sinh bắt đầu tiếp xúc với các điển đơn giản. Các tác phẩm như Truyện Kiều, Chinh phụ ngâm chứa nhiều điển cố điển tích. Ở cấp THPT, mức độ phức tạp tăng dần. Các tác phẩm thơ ca trung đại đòi hỏi khả năng giải mã cao hơn. Số lượng điển cố điển tích trong SGK Ngữ văn 10, 11, 12 chiếm tỷ trọng lớn. Việc nắm vững hệ thống điển là điều kiện tiên quyết để hiểu sâu văn bản.

II. Phân tích vấn đề về điển cố điển tích trong SGK

Vấn đề lớn nhất nằm ở sự đa dạng nguồn gốc và cấu tạo. Điển cố điển tích trong SGK có cấu tạo rất phong phú. Chúng có thể là một từ đơn, một ngữ hoặc một câu trọn vẹn. Xét về từ loại, điển có thể là danh từ, động từ, tính từ hoặc lượng từ. Thành tố cấu tạo chủ yếu là từ Hán Việt. Một số ít là thành tố thuần Việt. Sự đa dạng này đòi hỏi học sinh phải có vốn kiến thức văn hóa rộng. Nhiều học sinh gặp khó khăn khi giải mã điển cố điển tích. Nguyên nhân là thiếu kiến thức nền về lịch sử, văn hóa cổ. Giáo viên cũng gặp thách thức trong việc truyền đạt đầy đủ. Phương pháp giảng dạy hiện tại chưa đồng bộ và hệ thống. Học sinh thường học thuộc lòng mà không hiểu bản chất. Điều này ảnh hưởng đến khả năng cảm thụ văn học. Cần có cách tiếp cận mới để giải quyết vấn đề này.

2.1. Nguồn gốc điển cố điển tích

Nguồn gốc điển cố điển tích trong SGK rất đa chiều. Phần lớn đến từ văn hóa, văn học Trung Hoa. Các nguồn kinh điển như Tứ thư, Ngũ kinh cung cấp nhiều điển. Lịch sử Trung Quốc với các triều đại cũng là nguồn phong phú. Truyện cổ, thơ ca trung đại Việt Nam đóng góp một phần. Điển từ phương Tây xuất hiện ít và không mấy đặc sắc. Sự tập trung nguồn gốc từ văn hóa Trung Hoa phản ánh ảnh hưởng của thi pháp thể loại. Điều này hé mở sự tiếp thu sáng tạo có chọn lọc của các nhà văn Việt Nam.

2.2. Cấu tạo và đặc điểm ngữ nghĩa

Cấu tạo điển cố điển tích thể hiện sự linh hoạt về ngôn ngữ. Về số lượng từ, điển có thể chỉ một từ hoặc một ngữ phức tạp. Dạng thức chủ yếu là ngữ, tức cụm từ có nhiều thành tố. Một vài trường hợp điển có cấu tạo là một câu hoàn chỉnh. Về mặt từ loại, điển đóng vai trò danh từ hoặc tính từ là phổ biế. Cơ chế biến đổi ngữ nghĩa hoạt động mạnh mẽ. Nghĩa đen của từ chuyển thành nghĩa bóng qua quá trình liên tưởng. Người đọc phải tái hiện câu chuyện gốc để hiểu nghĩa thực sự.

III. Phương pháp giảng dạy điển cố điển tích hiệu quả

Giảng dạy điển cố điển tích cần phương pháp tiếp cận đa chiều. Trước hết, giáo viên phải xây dựng hệ thống kiến thức nền cho học sinh. Việc cung cấp thông tin về lịch sử, văn hóa là bước đầu tiên. Tiếp theo, giáo viên hướng dẫn học sinh phân tích cơ chế biến đổi ngữ nghĩa. Học sinh cần hiểu quy trình từ nghĩa đen sang nghĩa bóng. Sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh hình dung mối liên hệ. So sánh điển cố điển tích trong các tác phẩm khác nhau cũng hiệu quả. Phương pháp liên văn bản giúp mở rộng hiểu biết. Giáo viên nên khuyến khích học sinh tự tra cứu điển. Việc sử dụng từ điển điển cố điển tích là cần thiết. Công nghệ thông tin cũng hỗ trợ tốt trong việc tìm kiếm. Bài tập thực hành nên được thiết kế từ dễ đến khó. Đánh giá năng lực giải mã điển cần được đưa vào kiểm tra. Mục tiêu cuối cùng là học sinh tự giải mã được điển trong văn bản mới.

3.1. Phương pháp cho cấp THCS

Ở cấp THCS, học sinh mới bắt đầu làm quen với điển cố điển tích. Phương pháp phù hợp nhất là kể chuyện kết hợp hình ảnh minh họa. Giáo viên kể lại câu chuyện gốc một cách sinh động. Hình ảnh trực quan giúp học sinh ghi nhớ tốt hơn. Bài tập đơn giản như tìm và giải thích điển trong văn bản. Học sinh được khuyến khích ghi chép điển vào sổ tay riêng. Việc lặp lại và ôn tập thường xuyên rất quan trọng. Giáo viên nên liên hệ điển với đời sống hiện tại để tăng hứng thú.

3.2. Phương pháp cho cấp THPT

Cấp THPT đòi hỏi phương pháp phân tích sâu hơn. Học sinh cần hiểu cơ chế hình thành và biến đổi ngữ nghĩa. Phương pháp so sánh liên văn bản phát huy hiệu quả cao. Học sinh so sánh cách dùng điển trong các tác giả khác nhau. Thảo luận nhóm giúp chia sẻ kiến thức và góc nhìn. Giáo viên hướng dẫn học sinh tra cứu tài liệu chuyên sâu. Viết bài phân tích điển cố điển tích nâng cao kỹ năng tư duy. Đưa điển cố điển tích vào đề thi kiểm tra đánh giá năng lực.

IV. Kết luận và ứng dụng điển cố điển tích trong học tập

Điển cố điển tích đóng vai trò quan trọng trong chương trình Ngữ văn. Chúng là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại trong văn học. Hệ thống điển trong SGK phong phú về nguồn gốc và cấu tạo. Việc nắm vững điển cố điển tích giúp học sinh hiểu sâu tác phẩm. Năng lực giải mã điển phản ánh trình độ cảm thụ văn học. Giáo viên cần đổi mới phương pháp giảng dạy liên tục. Học sinh cần chủ động xây dựng vốn kiến thức văn hóa. Từ điển điển cố điển tích là công cụ học tập không thể thiếu. Ứng dụng điển cố điển tích trong viết văn tạo nên chiều sâu ngôn ngữ. Học sinh giỏi văn thường có vốn điển cố điển tích phong phú. Kết quả nghiên cứu cho thấy cần cải thiện cách dạy và học điển. Hệ thống hóa kiến thức là giải pháp then chốt. Mục tiêu cuối cùng là phát triển năng lực ngôn ngữ toàn diện cho học sinh phổ thông.

4.1. Ý nghĩa đối với việc học Ngữ văn

Hiểu biết điển cố điển tích nâng cao khả năng cảm thụ văn học. Học sinh tiếp cận tác phẩm ở tầng nghĩa sâu hơn. Khả năng liên tưởng và tư duy hình tượng được phát triển. Vốn từ vựng Hán Việt mở rộng đáng kể. Kỹ năng viết văn trở nên phong phú và tinh tế hơn. Học sinh hiểu được dụng ý nghệ thuật của tác giả. Đọc hiểu văn bản trung đại trở nên dễ dàng hơn. Năng lực ngôn ngữ được rèn luyện toàn diện qua việc học điển.

4.2. Hướng phát triển trong tương lai

Chương trình Ngữ văn cần tích hợp hệ thống điển cố điển tích rõ ràng hơn. Giáo trình giảng dạy nên có phần chuyên đề về điển. Công nghệ số hỗ trợ xây dựng cơ sở dữ liệu điển cố điển tích. Ứng dụng tra cứu điển trên điện thoại giúp học sinh học mọi lúc. Đào tạo giáo viên về phương pháp giảng dạy điển cần được chú trọng. Nghiên cứu điển cố điển tích trong văn học hiện đại cần được mở rộng. Hội thảo chuyên đề giúp chia sẻ kinh nghiệm giảng dạy hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn dành thời lượng từ 30% đến 40% cho các tác phẩm văn học cổ trung đại, nơi hệ thống điển cố và điển tích xuất hiện với mật độ dày đặc. Khảo sát toàn diện từ luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học thực hiện năm 2021 tại Học viện Khoa học Xã hội đã thống kê được 165 điển cố, điển tích xuất hiện trong sách giáo khoa Ngữ văn từ lớp 7 đến lớp 12. Vấn đề cốt lõi được đặt ra là sự cách biệt về niên đại lịch sử và rào cản ngôn ngữ Hán Việt khiến hơn 70% học sinh gặp khó khăn trong việc tiếp nhận, giải mã chính xác hàm nghĩa nghệ thuật của văn bản.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là nhận diện, thống kê, phân loại nguồn gốc và cấu tạo ngữ pháp của 165 điển tích, đồng thời phân tích cơ chế biến đổi ngữ nghĩa của chúng trong những ngữ cảnh văn học xác định. Phạm vi khảo sát trải rộng qua 6 khối lớp bậc Trung học cơ sở và Trung học phổ thông, bao gồm cả văn bản đọc chính văn và phần đọc thêm. Về mặt giá trị thực tiễn, công trình giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy của giáo viên lên khoảng 85% mức độ chuẩn xác khi thẩm bình văn bản, đồng thời thu hẹp khoảng cách tiếp nhận thẩm mỹ cho thế hệ người học hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của 2 trụ cột lý thuyết chính trong ngôn ngữ học và văn học:

Thứ nhất là lý thuyết về mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ và văn học, khẳng định ngôn ngữ vừa là công cụ tư duy vừa là chất liệu trực tiếp kiến tạo hình tượng nghệ thuật. Ngôn từ văn học là một mã nghệ thuật luôn biến đổi sinh động dựa trên các quy ước thẩm mỹ của từng thời đại.

Thứ hai là lý thuyết biến đổi ngữ nghĩa từ vựng tiếng Việt của các nhà ngôn ngữ học hàng đầu, làm sáng tỏ các hiện tượng biến đổi về ngữ âm, ngữ nghĩa, sự chuyển dịch từ nghĩa gốc sang nghĩa phái sinh, cũng như hiện tượng mờ nghĩa trong các cấu trúc từ ngữ cổ.

Khung lý thuyết tích hợp 5 đặc tính thi pháp cơ bản của điển cố: tính khái quát, tính liên tưởng, tính hình tượng, tính cô đọng hàm súc, cùng tính đa dạng và linh động.

Các khái niệm cốt lõi được xác lập bao gồm:

• Điển cố: Những câu chữ, sự tích mẫu mực rút từ kinh sách đời trước được cô đọng lại nhằm tăng sức biểu đạt.
• Điển tích: Những câu chuyện, sự việc lịch sử hoặc thần thoại xưa được dẫn lại một cách súc tích.
• Đơn vị tương đương từ: Tổ hợp từ cố định có cấu trúc chặt chẽ và ngữ nghĩa hoàn chỉnh tương đương một từ vị trong hệ thống ngôn ngữ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu bao gồm 165 đơn vị ngữ liệu điển cố, điển tích được trích xuất trực tiếp từ toàn bộ hệ thống sách giáo khoa Ngữ văn từ lớp 7 đến lớp 12 đang lưu hành tại Việt Nam.

Nghiên cứu kết hợp 3 phương pháp phân tích chuyên sâu:

• Phương pháp thống kê, phân loại: Định lượng chính xác tần suất, tỷ lệ nguồn gốc và phân loại cấu tạo ngữ pháp của từng đơn vị điển cố.
• Phương pháp phân tích ngôn từ nghệ thuật: Phân tích sâu sắc giá trị biểu đạt và vẻ đẹp tu từ của các điển trong từng tác phẩm văn học cụ thể như Truyện Kiều, Hịch tướng sĩ, Chuyện người con gái Nam Xương.
• Phương pháp so sánh, đối chiếu: Đối chiếu giữa văn bản Hán văn gốc với văn bản dịch Nôm và tiếng Việt hiện đại nhằm chỉ rõ tiến trình tiếp biến ngữ nghĩa.

Timeline nghiên cứu được triển khai tập trung trong giai đoạn 2020 đến 2021 với cỡ mẫu khảo sát thực nghiệm trên 150 giáo viên và 300 học sinh tại các trường phổ thông. Lý do lựa chọn phương pháp hỗn hợp này là nhằm đảm bảo tính bao quát định lượng về mặt cứ liệu, đồng thời đạt được độ sâu sắc định tính khi thẩm định giá trị nghệ thuật trong môi trường sư phạm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát định lượng trên 165 đơn vị ngữ liệu đã mang lại những kết quả quan trọng về đặc trưng ngôn ngữ của điển cố học đường:

Thứ nhất, về nguồn gốc thư tịch: Hơn 95% điển cố trong sách giáo khoa có nguồn gốc từ văn hóa và văn học cổ điển Trung Hoa. Trong đó, nguồn gốc từ sử và truyện chiếm tỷ lệ áp đảo với hơn 65% tổng số mục từ (tiêu biểu như Kỷ Tín, Do Vu, Dự Nhượng, Thuần Vu Phần). Điển cố bắt nguồn từ các bộ kinh điển triết học như Đạo đức kinh, Nam Hoa kinh, Chu lễ, Kinh Thi chiếm khoảng 18% (như điển vô vi, cánh chim bằng, bẻ quế). Nguồn gốc từ thi ca cổ điển chiếm khoảng 12% (như điển ngựa Hồ chim Việt, lá gió cành chim). Nguồn gốc từ phương Tây và văn hóa dân gian bản địa chỉ chiếm tỷ lệ khiêm tốn khoảng 5% (với các trường hợp điển hình như Vọng Phu, Đông Ki-sốt, Giốp).

Thứ hai, về cấu tạo ngữ pháp: Các điển cố tồn tại dưới dạng một cụm ngữ chiếm ưu thế tuyệt đối với hơn 85% (ví dụ: bãi bể nương dâu, quạt nồng ấp lạnh, ngõ liễu tường hoa). Dạng thức cấu tạo là một từ đơn hoặc từ ghép chiếm khoảng 11% (như kinh luân, vô vi, Sâm Thương). Dạng thức cấu tạo thành một câu hoàn chỉnh chỉ chiếm khoảng 3,6% (với 6 trường hợp tiêu biểu như: Mùa dưa chín quá kì, Nước hết chuông rền, Ngựa hồ gầm gió bắc chim Việt đậu cành Nam, Triệu Tử phá vòng Đương Dang, Ta lấy toàn quân là hơn, Đức Chúa Trời quay nhìn về phía Giốp).

Thứ ba, về cấu tạo từ loại: Ngữ danh từ và danh từ chiếm trên 70% tổng số lượng khảo sát, ngữ động từ chiếm khoảng 25%, trong khi lượng từ chỉ chiếm khoảng 5% (gồm các tổ hợp như tam cương, ngũ thường, chín chữ).

Thứ tư, về tiến trình dân tộc hóa: Quá trình Việt hóa điển cố diễn ra mạnh mẽ qua chữ Nôm từ thế kỷ 18 đến thế kỷ 19. Riêng trong kiệt tác Truyện Kiều của Nguyễn Du, số lượng biến thể thuần Việt hóa đã chiếm hơn 60% tổng số lượt dùng điển, chuyển hóa các khái niệm trừu tượng Hán học thành những hình ảnh bình dị, đậm đà bản sắc dân tộc như chuyển hóa thương hải tang điền thành bãi bể nương dâu hay bể dâu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của việc văn học trung đại Việt Nam sử dụng đậm đặc điển cố gốc Hán xuất phát từ hoàn cảnh lịch sử giao lưu văn hóa khu vực và sự chi phối của hệ tư tưởng Nho - Phật - Đạo cùng quan niệm thi pháp từ chương chích cú, quý hồ tinh bất quý hồ đa.

Khi so sánh với các công trình tra cứu thuần túy của Lưu Lực Sinh hay Đào Duy Anh, nghiên cứu này đã đặt hệ thống điển cố vào môi trường tiếp nhận thực tế của học sinh phổ thông. Dữ liệu nghiên cứu chứng minh rằng việc nắm vững ngữ nghĩa gốc là điều kiện tiên quyết để giải mã thông điệp nghệ thuật, nhưng việc thấu hiểu quá trình biến đổi ngữ nghĩa trong ngữ cảnh mới mới chính là chìa khóa để cảm thụ trọn vẹn tư tưởng tác phẩm.

Dữ liệu phân bố nguồn gốc và cấu tạo có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua biểu đồ tròn biểu thị tỷ lệ nguồn gốc thư tịch (Sử, Kinh, Truyện, Thơ ca) và bảng thống kê ma trận phân bổ tần suất xuất hiện của 165 điển cố theo từng khối lớp từ 7 đến 12, giúp giáo viên dễ dàng theo dõi mức độ phức tạp của ngữ liệu qua các cấp học.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng dạy và học điển cố trong chương trình giáo dục phổ thông, 4 giải pháp trọng tâm được kiến nghị thực hiện:

Thứ nhất, chuẩn hóa hệ thống cước chú trong các bộ sách giáo khoa mới. Ban biên soạn sách và Nhà xuất bản Giáo dục cần cấu trúc lại phần giải nghĩa điển tích theo quy trình 3 thành phần: chỉ rõ nguồn gốc xuất xứ, giải thích nghĩa gốc tường minh và diễn giải nghĩa phái sinh trong văn cảnh. Mục tiêu giảm 50% thời gian tra cứu và nhầm lẫn ngữ nghĩa của học sinh, thực hiện hoàn thành trong giai đoạn 2024 đến 2026.

Thứ hai, ứng dụng sơ đồ tư duy và bộ thẻ học thông minh kỹ thuật số trong nhà trường. Tổ chuyên môn Ngữ văn tại các trường trung học triển khai thiết kế 165 thẻ học trực quan có hình ảnh minh họa cho từng điển tích, giúp tăng 40% khả năng ghi nhớ dài hạn của học sinh trong các tiết học văn học trung đại.

Thứ ba, tổ chức tập huấn chuyên đề định kỳ cho đội ngũ giáo viên. Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm tổ chức các lớp bồi dưỡng phương pháp giải mã thi pháp Hán Nôm và kỹ thuật tiếp nhận liên văn bản, duy trì tần suất 1 lần mỗi học kỳ cho 100% giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn cấp Trung học cơ sở và Trung học phổ thông.

Thứ tư, xây dựng ứng dụng tra cứu điển cố học đường trực tuyến. Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì phát triển phần mềm tra cứu ngữ liệu số hóa tích hợp dữ liệu 165 điển cố với tính năng tìm kiếm thông minh theo tác phẩm và khối lớp, hoàn thành và đưa vào sử dụng trước năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn cấp Trung học cơ sở và Trung học phổ thông: Khai thác trực tiếp kho ngữ liệu 165 điển cố đã được giải mã chuẩn xác để biên soạn giáo án, giảm 30% thời gian chuẩn bị bài giảng các tác phẩm cổ điển như Bình Ngô đại cáo hay Truyện Kiều.

Thứ hai, học sinh phổ thông, đặc biệt là học sinh chuyên Văn và học sinh giỏi quốc gia: Nắm bắt phương pháp luận giải mã văn bản trung đại, nâng cao từ 20% đến 25% điểm số ở các phần thi đọc hiểu thẩm mỹ và phân tích nghệ thuật ngôn từ.

Thứ ba, các chuyên gia và tác giả biên soạn sách giáo khoa: Sử dụng số liệu thống kê về cấu tạo và mức độ khó của 165 điển cố làm căn cứ khoa học để phân bổ dung lượng trích đoạn và điều chỉnh cước chú ngữ liệu phù hợp với lứa tuổi học sinh.

Thứ tư, học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Ngôn ngữ học, Văn học trung đại, Hán Nôm: Tham khảo mô hình phân tích liên ngành kết hợp giữa ngôn ngữ học cấu trúc, ngữ nghĩa học từ vựng và thi pháp học cổ điển với độ tin cậy thực nghiệm tuyệt đối.

Câu hỏi thường gặp

Điển cố và điển tích khác nhau như thế nào trong nghiên cứu ngôn ngữ học? Điển cố có phạm vi rộng hơn, bao hàm cả những câu chữ, tứ thơ và tư tưởng mẫu mực trong kinh sách đời trước được vận dụng lại. Điển tích nhấn mạnh cụ thể vào các sự việc, câu chuyện lịch sử hoặc thần thoại xưa. Trong 165 ngữ liệu khảo cứu, luận văn thống nhất xem xét chúng như các tổ hợp tương đương từ nhằm tối ưu hóa hiệu quả tiếp nhận sư phạm.

Tại sao phần lớn điển cố trong sách giáo khoa lại có nguồn gốc từ Trung Hoa? Hơn 95% điển cố bắt nguồn từ thư tịch cổ Trung Hoa do ảnh hưởng sâu sắc của quá trình giao lưu văn hóa và hệ tư tưởng Nho - Phật - Đạo suốt 10 thế kỷ văn học trung đại. Việc sử dụng các hình tượng như cánh chim bằng hay Kỷ Tín là quy ước thi pháp quen thuộc của các bậc túc nho để truyền tải tư tưởng đạo đức và thẩm mỹ.

Quá trình Việt hóa điển cố thể hiện rõ nét nhất qua tác phẩm nào trong chương trình? Quá trình Việt hóa điển cố đạt đỉnh cao trong Truyện Kiều của Nguyễn Du với hơn 60% biến thể dạng Nôm thuần Việt. Thay vì dùng nguyên văn các từ ngữ Hán Việt như tang hải hay xích thằng, tác giả đã chuyển dịch tinh tế thành bãi bể nương dâu, chỉ thắm tơ hồng, tạo nên sức sống lâu bền trong tâm thức người Việt.

Dạng cấu tạo ngữ pháp nào của điển cố chiếm tỷ lệ cao nhất trong sách giáo khoa? Dạng cấu tạo là cụm ngữ chiếm tỷ lệ cao nhất với hơn 85% trong tổng số 165 điển cố được khảo sát. Cấu trúc cụm ngữ danh từ và cụm ngữ động từ như ngõ liễu tường hoa hay nếm mật nằm gai vừa giữ được tính hàm súc của quy tắc thi pháp, vừa dễ dàng hiệp vần và phối thanh trong các thể thơ lục bát, song thất lục bát.

Làm thế nào để học sinh giải mã chính xác một điển cố khó trong tác phẩm trung đại? Người học cần thực hiện quy trình giải mã 3 bước khoa học: tra cứu nguồn gốc thư tịch cổ để hiểu sự tích nguyên bản, phân tích nghĩa biểu vật của tổ hợp từ ngữ, và đặt điển cố vào chỉnh thể tác phẩm để xác định hàm nghĩa biểu cảm phái sinh mà tác giả gửi gắm.

Kết luận

Công trình nghiên cứu luận văn thạc sĩ đã mang lại những đóng góp khoa học và thực tiễn mang tính đột phá:

• Hệ thống hóa toàn diện danh mục 165 điển cố, điển tích xuất hiện trong chương trình sách giáo khoa Ngữ văn từ lớp 7 đến lớp 12.
• Chứng minh quy luật tiếp biến văn hóa với hơn 95% điển cố gốc Hán và làm sáng tỏ tài năng Việt hóa ngôn ngữ của các đại thi hào dân tộc.
• Xác lập đặc trưng cấu tạo ngữ pháp với hơn 85% điển cố tồn tại dưới dạng cụm ngữ giàu hình tượng và giàu sức biểu cảm.
• Cung cấp cơ sở lý luận vững chắc giúp giải mã cơ chế biến đổi ngữ nghĩa của ngôn từ nghệ thuật từ nghĩa gốc đến nghĩa văn cảnh.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp sư phạm khả thi, giúp nâng cao hơn 40% chất lượng tiếp nhận văn học cổ trung đại trong nhà trường phổ thông.

Những phát hiện của luận văn đóng vai trò là tài liệu tham khảo thiết thực cho công cuộc đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn. Quý thầy cô, học sinh và các nhà nghiên cứu hãy vận dụng ngay hệ thống dữ liệu và phương pháp giải mã điển cố này để tối ưu hóa hiệu quả đọc hiểu các kiệt tác văn học cổ điển trong chương trình giáo dục hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, chúng tôi cũng tiến hành khái quát về việc sự xuất hiện điển cố, điển tích trong SGK Ngữ văn ở trường phổ thông hiện nay. Khái niệm ngôn ngữ, văn học và mối quan hệ giữa ngôn ngữ với văn học 1. Khái niệm “ngôn ngữ” Trong tiến trình phát triển của văn minh nhân loại, vấn đề ngôn ngữ là gì đã thu hút được sự quan tâm đáng kể. Ngôn ngữ là kết quả của một quá trình sáng tạo lâu dài, có tổ chức phức tạp bậc nhất và có những năng lực phục vụ cho con người vào loại kỳ diệu nhất trong tất cả những thứ mà con người sáng tạo ra bấy lâu nay.

Ngôn ngữ vốn có nhiều đặc điểm thuộc những bình diện khác nhau cho nên hầu hết các sách nghiên cứu, các giáo trình giảng dạy về ngôn ngữ học đều đưa ra những quan niệm của mình về khái niệm này. Trong giáo trình Dẫn luận ngôn ngữ học, GS. Vũ Đức Nghiệu và GS. Nguyễn Văn Hiệp có đưa ra nhận định về “ngôn ngữ” như sau: “Ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội đặc biệt: Ngôn ngữ chỉ sinh ra và phát triển trong xã hội loài người do ý muốn và nhu cầu của chính loài người là phải giao tiếp với nhau trong quá trình liên kết các cá thể để tổ chức thành những cộng đồng và xã hội, để tồn tại và phát triển.

Bên ngoài xã hội, ngôn ngữ không thể phát sinh. Ngôn ngữ không phải là hiện tượng của cá nhân tôi hay cá nhân anh mà là của chúng ta. Đối với mỗi cá nhân, ngôn ngữ như một thiết chế xã hội chặt chẽ, được giữ gìn và phát triển trong kinh nghiệm, trong truyền thống chung của cả cộng đồng. Ngôn ngữ cũng không phải là hiện tượng sinh vật vì nó không mang tính di truyền.

Ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội đặc biệt. Nó không thuộc về kiến trúc thượng tầng của riêng một xã hội nào. Ngôn ngữ không mang tính giai cấp” [57]. Trong cuốn Ngôn ngữ học đại cương: những nội dung quan yếu, GS.

Đinh Văn Đức lại cho rằng: “Ngôn ngữ là công cụ giao tiếp, công cụ để tư duy, là chất liệu để biểu đạt ý nghĩ của con người. Ngôn ngữ là phương tiện diễn đạt tư duy và phương tiện giao tiếp tốt nhất được tạo ra theo nhu cầu của xã hội, phụng sự các lợi ích xã hội, cũng là động lực cho sự phát triển xã hội và cũng cho chính bản thân nó” [22]… Từ các nhận định trên, có thể khẳng định, ngôn ngữ là một tổ chức chặt chẽ có hệ thống mà con người vận dụng trong quá trình suy nghĩ, nói năng để định hình, để biểu hiện và trao đổi những tư tưởng, tình cảm với nhau. Cơ cấu của ngôn ngữ bao gồm: Hệ thống ngữ âm: mặt âm thanh của lời nói; Hệ thống từ vựng - ngữ nghĩa: tập hợp các đơn vị định danh sự vật, sự tình, biểu hiện các loại ý nghĩa khác nhau của từng từ ngữ; Hệ thống ngữ pháp: tập hợp các quy tắc, cách tổ chức sắp xếp để tạo nên đơn vị câu, đơn vị văn bản thể hiện chức năng thông báo. Khái niệm “văn học” Khái niệm “văn học” ban đầu chỉ là hình thức văn tự của văn học.

Trong tiếng Latin, literature – littera nghĩa là “chữ cái”, tura nghĩa là “sự tổng hợp”; trong tiếng Hán, văn có nghĩa là “hội họp nhiều thứ mà thành văn chương” có thể hiểu là bài văn dưới dạng văn tự. Thoát thai từ văn học dân gian và ra đời cùng với chữ viết để ghi chép các văn thư nhà nước, văn học buổi đầu ở trong tình trạng gọi là “văn sử bất phân”. Người ta nói đến văn, thơ, phú nhưng chưa có khái niệm văn học như một bộ môn nghệ thuật ngôn từ. Từ điển thuật ngữ văn học quan niệm về văn học như sau: Văn học là một sản phẩm lịch sử, văn học tự nó cũng là một quá trình.

Văn học chịu sự chi phối mạnh mẽ của đời sống thực tại, chịu ảnh hưởng của các hình thái ý thức xã hội khác như chính trị, đạo đức, triết học, tôn giáo, khoa học…Những ảnh hưởng cụ thể sẽ quy định bộ mặt văn học của mỗi thời. Văn học có thể phản ánh quá trình vận động không ngừng của đời sống trong không gian và thời gian ở bất kì giới hạn nào. Với chất liệu ngôn từ, văn học có khả năng tái hiện lời nói và thế giới tư tưởng của con người [30]. Như vậy, cách hiểu khái quát nhất thì văn học là một loại hình sáng tác, tái hiện những vấn đề của đời sống xã hội và con người, lấy con người làm đối tượng nhận thức trung tâm.

Phương thức sáng tạo của văn học được thông qua sự hư cấu, cách thể hiện nội dung các đề tài được biểu hiện qua ngôn ngữ. Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn học Lâu nay, các nhà nghiên cứu ngôn ngữ cũng như nghiên cứu văn học đều thống nhất cho rằng, ngôn ngữ và văn học có mối quan hệ chặt chẽ, không thể tách rời. Mối quan hệ khăng khít này có thể được biểu hiện ra bên ngoài thành những phương tiện vật chất cụ thể, nhưng cũng có thể biểu hiện qua mối quan hệ bên trong. Mối quan hệ bên trong này được hình thành từ một trong những chức năng quan trọng nhất của ngôn ngữ, đó là chức năng tư duy.Mác từng nói “Ngôn ngữ là hiện thực trực tiếp của tư tưởng”.

Không có ngôn ngữ, con người không thể tư duy. Nói một cách khác, mọi hoạt động tư duy của con người đều thực hiện trên chất liệu của ngôn ngữ. Lênin ngoài việc đánh giá “Ngôn ngữ là công cụ giao tiếp quan trọng nhất của con người” còn nhấn mạnh đến chức năng quan trọng khác của ngôn ngữ là chức năng tư duy. Lênin cho rằng: “không có tư tưởng nào lại trống rỗng cả”.

Từ phương diện này, chúng ta nhận thấy, ngôn ngữ tham gia trực tiếp vào phần cốt lõi, phần ẩn sâu trong văn học. Mối quan hệ này chỉ được bộc lộ khi ta phân tích vai trò và chức năng của ngôn ngữ khi nó tham gia vào quá trình hình thành nên một tác phẩm văn học cụ thể. Trên phương diện này, ngôn ngữ không chỉ là công cụ của tư duy, là linh hồn cho sự sáng tạo ra các tác phẩm văn học mang tính cá nhân của mỗi tác giả mà còn là một phương tiện lưu giữ thông tin, truyền bá những kinh nghiệm từ thế hệ này qua thế hệ khác. Cụ thể là nhờ có ngôn ngữ làm công cụ để tư duy, sáng tạo các tác phẩm văn học mới được ra đời.

Nếu không có ngôn ngữ thì không thể tư duy, không thể sáng tạo, các tác giả vì thế cũng không thể cho ra đời các tác phẩm văn học mang nét sáng tạo riêng của cá nhân, phản ánh đời sống hiện thực qua góc nhìn và tư duy của tác giả. Xét cho cùng ẩn sau bên trong các tác phẩm văn học cũng chứa đựng mối quan hệ sâu sắc với ngôn ngữ. Nói tới mặt biểu hiện bên ngoài của mối quan hệ giữa văn học và ngôn ngữ là nói tới khả năng quan sát được những sự liên quan giữa văn học và ngôn ngữ trên cơ sở những dấu hiệu, ký hiệu cụ thể. Ngôn ngữ là một hệ thống ký hiệu được hình thành từ những phản xạ không có điều kiện.

Thực chất nó là ký hiệu của ký hiệu và là hệ thống tín hiệu thứ hai, chỉ con người mới có được. Hệ thống ký hiệu này chính là các phương tiện tạo nên các sản phẩm văn hoá mang giá trị tinh thần, gọi là văn hoá phi vật thể. Trong văn học, ngôn ngữ là phương tiện trực tiếp cấu thành tác phẩm. Nó tham gia vào việc diễn đạt tư tưởng của nhà văn thông qua việc sử dụng từ, việc đặt câu và xây dựng văn bản nghệ thuật.

Hay có thể hiểu đơn giản rằng, nhìn từ bên ngoài vào tác phẩm văn học ta có thể thấy rõ ràng các tác phẩm văn học được xây dựng nên từ ngôn ngữ, từ cách chọn lọc từ vựng, cách tổ chức sắp xếp câu cú trong văn bản hay cách sử dụng các biện pháp nghệ thuật đều bắt nguồn từ hệ thống ngôn ngữ. Ngôn từ là yếu tố thứ nhất của văn học. Sáng tạo, tiếp nhận và đánh giá văn học không thể thiếu được yếu tố ấy. Ngôn từ nghệ thuật (ngôn từ văn học) là một sự phân tầng khác của ngôn ngữ tự nhiên, “tương xâm” nhưng không đồng nhất với ngôn ngữ tự nhiên.

Nếu ngôn ngữ tự nhiên thường mang tính ổn định, thì ngôn từ nghệ thuật - đặc biệt là ngôn từ thơ - với tư cách là một “mã” nghệ thuật lại luôn thay đổi. Mỗi thời đại văn học, mỗi trào lưu, khuynh hướng và mỗi tác giả lại có cách sử dụng ngôn ngữ riêng để mang đến một “thực tại” và hình thức mới cho ngôn từ nghệ thuật. Như vậy, cho dù nhìn từ góc độ nào giữa văn học và ngôn ngữ cũng là mối quan hệ không thể tách rời. Mối quan hệ ấy được bộc lộ trên tất cả các cấp độ ngôn ngữ khi được sử dụng vào văn học, cụ thể là từ cấp độ âm vị cho đến cấp độ văn bản.

Về điển cố, điển tích 1. Khái niệm điển cố, điển tích a) Những vấn đề về cách gọi tên khái niệm Trong tiếng Việt, chúng ta thường gặp hai từ “điển tích” và “điển cố”. Có thể hiểu một cách đơn giản nhất như sau: “Điển” là kinh điển, là thường, phép tắc hay chủ trương, coi sóc việc gì đó; “Tích” là xưa, trước, lâu, ban đêm; Cố là bền, vững bền, kín đáo, sẵn, vốn đã, nhiều lần (cố nhiên, tất nhiên); Điển tích là sự tích chép trong sách vở xưa; Điển cố: Điển cũ tích xưa; sự tích, luật lệ cũ… Sử dụng điển cố là một nét đặc thù của văn học trung đại. Tuy nhiên, có một điều bất cập gây nhiều khó khăn cho những người muốn nghiên cứu, tìm hiểu về lĩnh vực này đó là cho tới ngày nay vẫn chưa có một tên gọi thống nhất cho những điển xưa tích cũ.

Mỗi công trình nghiên cứu của mỗi tác giả lại sử dụng một thuật ngữ khác nhau. Có một số tác giả sử dụng thuật ngữ “điển tích” chẳng hạn như: Điển tích truyện Kiều của Phạm Đan Quế [63], Điển tích chọn lọc của Mộng Bình Sơn [68].