Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số vấn đề về lí thuyết tiếp nhận Tiếp nhận văn học là một một lĩnh vực rộng lớn của lí luận văn học. Nếu xem hoạt động văn học gồm hai lĩnh vực lớn: sáng tác và tiếp nhận thì bản thân sự tiếp nhận văn học đã hàm chứa một nửa hoạt động văn học.
Lí thuyết tiếp nhận văn học khởi đầu với trường phái mĩ học tiếp nhận Konstanz xuất hiện ở Đức vào khoảng những năm 20 – 40 của thế kỉ XX với các đại biểu như Hans Robert Jauss, Wolfgan Iser, Roman Ingarden… Trường phái này đòi hỏi cách tân đối tượng và phương pháp nghiên cứu văn học sử, chống lại việc thuần tuý xem tác phẩm văn học là đối tượng nghiên cứu mà phải mở rộng phạm vi nghiên cứu sang lĩnh vực tiếp nhận, khám phá mối quan hệ qua lại, tác động lẫn nhau giữa sáng tác và tiếp nhận, nhà văn và bạn đọc, khảo sát điều kiện, phương thức, quá trình và kết quả của hoạt động tiếp nhận đối với văn học và nhấn mạnh vai trò năng động của tiếp nhận văn học trong đời sống và lịch sử văn học. Cho đến cuối những năm 60, lí thuyết tiếp nhận văn học được phổ biến rộng rãi khắp thế giới. Ở Việt Nam, lí thuyết này bắt đầu được chú ý đến từ những năm 80 (trước đó, những năm 70, GS Nguyễn Văn Hạnh có lẽ là người đầu tiên giới thiệu lí thuyết) Luận điểm chính của lí thuyết tiếp nhận văn học là: “Trong cái tam giác tác giả, tác phẩm và người thưởng thức, thì người thưởng thức không phải là phần sáng tạo thụ động hay chỉ là mắt xích đơn giản của hoạt động tiếp nhận, mà chính là năng lượng tạo thành lịch sử. Sự tồn tại lịch sử của tác phẩm văn học không thể có được nếu thiếu sự tham dự tích cực của người đọc, bởi vì chỉ bằng sự chuyển tiếp này thì tác phẩm mới thâm nhập được vào dòng chảy liên tục phía sau thuộc về kinh nghiệm đang thay đổi, nơi mà sự tiếp nhận đơn giản, thụ động trở thành sự tiếp nhận có phê phán, chủ động; những chuẩn mực thẩm mĩ đã được công nhận trở thành tác phẩm mới, mới hơn.
Tính chất 11 lịch sử và giao tiếp của văn học đặt ra mối quan hệ đối thoại mới mang tính quá trình giữa tác phẩm văn học, người đọc và tác phẩm mới” [73, tr. Do vậy, “Lịch sử văn học là lịch sử của quá trình tiếp nhận và sáng tạo mà người tiếp nhận xuất hiện qua nhà phê bình và nhà văn sáng tạo liên tiếp, là sự thực tại hóa các văn bản văn học thông qua họ” [11, tr. Theo cách lí giải của Jauss, lịch sử văn học chỉ có thể là lịch sử của mối quan hệ giữa các tác phẩm và người tiếp nhận (người đọc): không có văn học nếu không có người đọc, và văn học không chỉ là những tác phẩm văn chương; văn học có từ tác phẩm và người tiếp nhận nó, từ đội ngũ thay đổi không ngừng về mặt lịch sử của những người tiếp nhận, từ mối quan hệ giữa tác phẩm và người tiếp nhận, giữa người tiếp nhận cùng thời và người tiếp nhận mai sau… 1. Người đọc – vai trò quan trọng trong hoạt động tiếp nhận văn học Với lí thuyết tiếp nhận, lí luận văn học nghiên cứu người đọc như một chủ thể tiếp nhận với những sáng tạo nhất định của mình.
Khẳng định vai trò chủ động, sáng tạo, tích cực của người đọc trong đời sống văn học, Y. Borev viết: “Người đọc không chỉ đơn thuần là người có nhu cầu về các sản phẩm nghệ thuật, không chỉ là đối tượng của sự tác động tư tưởng – nghệ thuật của tác phẩm. Người đọc là người cùng tham gia vào tiến trình sáng tạo để xây dựng ý nghĩa của tác phẩm nghệ thuật, người đồng sáng tạo, chủ thể thực hiện quá trình đọc như là một hành động sáng tạo có tính chất xây dựng”. Và “Không điều gì làm tác giả một cuốn tiểu thuyết phấn chấn hơn khi biết có những cách diễn dịch chính mình không hề nghĩ tới, được độc giả gợi ý” [76, tr.
Tác phẩm văn học chỉ đi trọn vòng đời của nó khi được người đọc tiếp nhận. Chỉ khi nào thực sự sống trong sự tiếp nhận của bạn đọc, tác phẩm mới sống đời sống của chính nó. Sự ra đời của lí thuyết tiếp nhận đã góp phần khẳng định vai trò quan trọng của bạn đọc trong hoạt động tiếp nhân. Người 12 đọc giữ vai trò chủ động, sáng tạo trong quá trình tiếp nhận, tác động và cải biến văn bản bằng trí tưởng tượng và những trải nghiệm của bản thân “Đọc trước hết là phát hiện trong văn bản và từ văn bản một thế giới khác, những con người khác.
Người đọc sống trong thế giới tưởng tượng của mình, xây dựng cho mình, thông qua tác phẩm, một xứ sở riêng. Đọc là một hoạt động tích cực, người đọc “nhập cuộc”, “hóa thân” với những cảm xúc riêng của mình, những kỉ niệm, ký ức, khát vọng riêng” [27, tr. Người đọc có vai trò tích cực trong việc tạo nghĩa cho văn bản, là người “đồng sáng tạo”, tạo nên đời sống cho tác phẩm “Người đọc không chỉ đơn thuần là người có nhu cầu về các sản phẩm nghệ thuật, không chỉ là đối tượng của sự tác động tư tưởng – nghệ thuật của tác phẩm. Người đọc là người cùng tham gia vào tiến trình sáng tạo để xây dựng ý nghĩa của tác phẩm nghệ thuật, là người đồng sáng tạo, là chủ thể thực hiện quá trình đọc như một hành động sáng tạo có tính chất xây dựng” [dẫn theo 54, tr.
205], “người đọc văn học làm phong phú thêm cho tác phẩm bằng những cảm thụ và đánh giá riêng của mình”. Như vậy, số phận của tác phẩm văn học phụ thuộc rất lớn vào sự tiếp nhận của người đọc “các thế hệ người đọc đã thổi sức sống của thời đại mình vào tác phẩm, phát hiện, khám phá lại, làm cho nó không bao giờ già cũ mà luôn luôn mới mẻ. Đọc tác phẩm là mở rộng những giới hạn của văn bản, đưa nó vào những mối quan hệ mới với bối cảnh và tâm lý người tiếp nhận” [54, tr. Tuy nhiên không vì đề cao người tiếp nhận mà lại xem nhẹ cái được tiếp nhận – chính là văn bản.
Tự thân văn bản đã mang chứa giá trị và ý nghĩa của nó, chứ không phải chỉ là khoảng trống dành cho người đọc. Huỳnh Như Phương đã nói nó một cách hình ảnh như sau: “có thể xem tác phẩm văn học đi vào cuộc sống như một quả pháo bông được bắn lên bầu trời. Bản thân nó phải có thuốc pháo và các hợp chất hóa học khác mới tạo nên ánh sáng và màu sắc trên nền trời. Nhưng vẻ đẹp đó còn phụ thuộc vào chính không gian và bầu trời: trong sáng hay u ám, có trăng hay không có ánh trăng, có sương 13 mù hay không có sương mù… Qua lăng kính của sự tiếp nhận, ý nghĩa khách quan của tác phẩm không bao giờ đồng nhất với tư tưởng chủ quan mà tác giả gửi gắm vào đó.
Theo lí thuyết tiếp nhận, những vấn đề xung quanh tam giác tác giả – văn bản – người đọc và mối quan hệ giữa chúng đã được nhìn nhận một cách sáng tỏ hơn; trong đó vấn đề người đọc như một nhân tố quan trọng của quá trình chuyển biến từ văn bản đến tác phẩm được lí thuyết này đặc biệt quan tâm. Đồng nhất và khoảng cách trong tiếp nhận văn học Văn học vừa là khoa học vừa là nghệ thuật. Do đó quá trình dạy học Ngữ văn trong nhà trường phải đảm bảo cân bằng giữa hai mặt khoa học và nghệ thuật. Sự sáng tạo và lí giải khoa học là điều rất cần thiết trong hoạt động dạy đọc hiểu văn bản văn học trong nhà trường.
Mỗi tác phẩm là một “cấu trúc vẫy gọi” bởi tính bất biến và khả biến của nó. Sự đa nghĩa của tác phẩm luôn là thử thách của bạn đọc, đặc biệt là bạn đọc trong nhà trường. Khoảng cách thẩm mĩ (asthetischedistanz) và đồng nhất thẩm mĩ (asthetischeidentifikationz) là hai khái niệm phái sinh có quan hệ mật thiết với nhau xuất phát từ khái niệm tần đón nhận (erwahrtungshorizont). Tầm đón nhận (TĐN), có người dịch là tầm đón đợi haychân trời chờ đợi là thuật ngữ được nhà Mĩ học tiếp nhận người Đức H.
Jauss tiếp thu từ K. Mannheim trong cuốn sách Con người và xã hội trong thời kỳ xây dựng lại được công bố vào năm 1958. Nhưng ông đã phát triển và mở rộng thêm nhiều và xem đó là một trong những phạm trù nền tảng cho học thuyết của mình. Ông quan niệm tầm đón nhận của công chúng là “hệ quy chiếu có thể trình bày được một cách khách quan mà đối với mỗi tác phẩm ở thời điểm lịch sử xuất hiện của nó, hệ quy chiếu được rút ra từ ba yếu tố cơ bản: kinh nghiệm có trước của công chúng về thể loại của tác phẩm; hình thức và hệ đề tài của tác phẩm trước nó mà nó yêu cầu phải tìm hiểu; và sự đối lập giữa ngôn ngữ thi ca và 14 ngôn ngữ thực tế, giữa thế giới tưởng tượng và thực tế hàng ngày” [dẫn theo 10, tr.
Ở Việt Nam, khái niệm TĐN hiện tồn tại nhiều cách giải thích và cách hiểu có phần khác nhau. Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Dân viết: “Khái niệm công cụ cơ bản của Jauss là khái niệm “tầm đón nhận” của công chúng độc giả, tức là trình độ kiến thức văn hóa – văn học của công chúng” [10, tr. Nhà nghiên cứu Nguyễn Thanh Hùng cho rằng: “Tầm đón nhận bao gồm cả những hiểu biết về các hình thức biểu hiện văn học khác nhau, những kinh nghiệm nghệ thuật được lưu truyền và những tri thức khác có liên quan đến văn học để một lúc nào đó những trữ lượng sẽ biến thành hiện thực tinh thần khi người đọc gặp những tác phẩm tương ứng. Tầm đón nhận của bạn đọc bao gồm cả những khát vọng về đạo đức và nhất là tư tưởng nghệ thuật, lý tưởng và hành động thẩm mỹ, đôi lúc nó tác động trở lại tác giả để quy định trước ý nghĩa của văn bản tác phẩm tương lai” [32, tr.