Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC ĐÓNG VAI 4 Luan van 1. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu trên thế giới Trong lịch sử phát triển của giáo dục và nhà trường, đóng vai đã có từ rất lâu. Đóng vai là một phương pháp dạy học thông qua mô phỏng và thường có tính chất trò chơi (còn gọi là trò chơi đóng vai).
Có nhiều hình thức trò chơi dạy học như trò chơi tự do, trò chơi đóng vai, các trò chơi quy tắc, trò chơi lập kế hoạch, biểu diễn kịch, biểu diễn tự do.141] Ngay từ thời tiền sử, tổ tiên loài người đã dùng trò chơi đóng vai để huấn luyện trẻ bước vào cuộc sống để kế tục sự nghiệp của cha anh. Lớp người trước, muốn dạy con cháu nghệ thuật săn bắt đã chế tác những mô hình công cụ săn bắt, rồi tổ chức tình huống săn bắt như thật vớí những con mồi mà người lớn bắt được. Thông qua trò chơi, trẻ sẽ học được kinh nghiệm, kiến thức và kỹ năng nhờ thực hành những vai mà nó đã tham gia trò chơi từ đó dễ dàng chuyển hoá thành kiến thức và kỹ năng của cuộc sống thực. Từ thế kỷ XVIII, Napôlêon đã sử dụng trò chơi quân sự để huấn luyện chỉ huy binh sĩ.
Nội dung trò chơi là những tình huống chiến đấu thực được mô phỏng trên sa bàn hoặc ngoài thực địa, qua xử lý các bài toán tình huống đó mà người lính hình thành kỹ năng chiến đấu. Trong đại chiến thế giới lần II, để đánh bại bọn phát xít trên chiến trường Nguyên soái G.K Giucôp (Liên xô cũ) đã sử dụng trò chơi đóng vai giữa các nhà lãnh đạo chiến lược quân sự trong bộ tổng tham mưu. Nội dung trò chơi là các chiến lược quân sự, các tình huống diễn biến của chiến tranh, yêu cầu cách xử lý. nhằm phát huy tối đa trí tuệ và kinh nghiệm chỉ huy của các tướng lĩnh.
Trong quá trình phát triển của loài người, thông qua các hoạt động người chơi đóng các vai xác định giúp họ hoà nhập với cuộc sống xã hội. Có thể kể các loại trò chơi đưa con người tham gia đóng các vai khác nhau như: trò chơi của trẻ con, các trò chơi dân gian, trò chơi thể thao, trò chơi quân sự, trò chơi đấu cờ, trò chơi nghiệp vụ, trò chơi quản lý, trò chơi mô phỏng, đặc biệt là trò chơi dạy học được áp dụng trong quá trinh tổ chức dạy học với mục đích tổ chức chơi để truyền thụ và lĩnh hội 5 Luan van nội dung dạy học có tác dụng kích thích, nâng cao nhận thức, tạo không khí cũng như cách tiếp cận bài giảng một cách nhẹ nhàng tự nhiên. Đóng vai được sử dụng trước hết trong lĩnh vực nghệ thuật diễn kịch. Đầu thế kỉ XX, các nhà xã hội học người Mỹ (Merton, Parsons) sử dụng trong việc thành lập các lí thuyết xã hội học.
[10] Phương pháp trò chơi nằm trong nhóm phương pháp kích thích hứng thú học tập. Thời gian gần đây, trong báo cáo có nhan đề “Role Play as a Teaching Method: A Practical Guide” của Tiến sĩ Kanokvvan Manorom and Zoẽ Pollock, được xuất bản với sự hỗ trợ từ Sáng kiến học giả Mekong (MLI) và trung tâm nghiên cứu xã hội phân miền Mekong (do Lê Thị Ngọc Thương, Trung tâm Đánh giá & Kiểm định Chất lượng Giáo dục - Viện Nghiên cứu Giáo dục dịch và giới thiệu), đã hướng thiết kế như một chỉ dẫn cho giáo viên có nhu cầu sử dụng đóng vai như là một công cụ giảng dạy, một phương pháp giảng dạy hữu ích nhất cho các lớp khoa học xã hội. Đóng vai tạo ra một môi trường kích thích, mô phỏng thực tế cho phép học sinh tăng cường sự hiểu biết về tình huống hoặc sự kiện đã được tái hiện; có được một cái nhìn sâu hơn vào khái niệm then chốt bằng việc diễn xuất các vấn đề thảo luận và phát triển các kỹ năng thực hành cho chuyên môn. Lịch sử vấn đề nghiên cứu tại Việt Nam - Lý luận dạy học hiện đại Bernd Meier - Nguyễn Văn Cường nêu ra khái niệm về phương pháp đóng vai (PPĐV), phân tích các đặc điểm của các trò chơi mô phỏng, tiến trình của trò chơi đóng vai, ưu điểm và nhược điểm của trò chơi đóng vai.
- Một số vấn đề đổi mới PPDH môn Giáo dục công dân, Nguyễn Hữu Châu - Nguyễn Hữu Khải - Nguyễn Thúy Hồng - Nguyễn Thị Thanh Mai - Lưu Thu Thủy đã trình bày: “Đóng vai là phương pháp tổ chức cho học sinh thực hành, “làm thử” một số cách ứng xử nào đó trong một tình huống giả định. Đây là phương pháp nhằm 6 Luan van giúp học sinh suy nghĩ sâu sắc về một vấn đề bằng cách tập trung vào một sự việc cụ thể mà các em vừa thực hiện hoặc quan sát được. Việc “diễn” không phải là phần chính của phương pháp này mà điều quan trọng là sự thảo luận sau phần diễn ấy”. [6] - Hướng dẫn: Đóng vai như là một phương pháp giảng dạy, Nguyễn Thị Ngọc Thương đã nêu: “Học tập để tham gia là một kỹ năng quan trọng đối với sinh viên khoa học xã hội và nhân văn để học trong thế giới đa phương hiện nay.
Phương pháp đóng vai góp phần nâng cao sự hiểu biết nhiều hơn về sự phức tạp thực hành chuyên môn và cho phép sinh viên phát triển kỹ năng để tham gia vào các cuộc đàm phán đa liên đới trong môi trường có kiểm soát của lớp học. Đóng vai trong lớp học có thể được thực hiện bằng nhiều cách, có thể gồm yếu tố trực tuyến hay tương tác mặt đối mặt. Thời lượng của quá trình này cũng có thể thay đổi tùy theo các mục tiêu của hoạt động. Đóng vai trong lớp học đòi hỏi sinh viên chủ động trong quá trình học tập bằng cách cho phép họ hoạt động như là các bên liên quan trong một kịch bản tưởng tượng hay thực.
Nó là một kỹ thuật bổ sung cho hình thức phân công và giảng dạy truyền thống của bậc học đại học ngành khoa học xã hội”. [21] - Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên THCS chu kì III (2004-2007) môn Giáo dục công dân, Lưu Thu Thủy nêu: “Đóng vai là một phương pháp mới, đang được sử dụng nhiều trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn. Để phương pháp này phát huy được hiệu quả trong dạy học môn Giáo dục công dân, cần phải biết sử dụng nó một cách phù hợp với đặc trưng môn học”. [5] - Vận dụng phương pháp đóng vai trong dạy học Lịch sử Việt Nam (Thể kỉ X - giữa thế kì XIX), lớp 10, trung học phổ thông, chương trình chuẩn, Mai Thị Kim Chi trình bày: “Bằng việc nhập vai vào các nhân vật, người học sẽ chủ động tìm hiểu, chiếm lĩnh kiến thức và được hoạt động trực tiếp trong suốt hoạt động đóng vai.
Hoạt động trực tiếp trong suốt quá trình đóng vai không chỉ giúp người học khắc sâu kiến thức dễ dàng hơn mà thông qua đó người học còn có cơ hội hình thành kinh nghiệm cá nhân và cũng có cơ hội để phản ánh dựa trên kinh nghiệm này”. [23] - Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học Địa lí kinh tế xã hội 10, Phan Thị Hồng Thắm nêu: “Đóng vai là phương pháp trong đó HS đóng các vai khác nhau, 7 Luan van thể hiện các sự vật hiện tượng địa lí trong quan hệ của chúng, từ đó nắm được kiến thức bài học”. [24] - Phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh thông qua PPDH suy nghĩ - từng cặp - chia sẻ và phương pháp đóng vai trong dạy học bài 54 “Thành lập doanh nghiệp” - Công nghệ 10. [25] - Theo Tim Wenling (Planing for effective training - A guide to curriculum development, FAO-UN, 1993), đã qui các phương pháp và kỹ thuật dạy học (KTDH) vào tám phương pháp dạy học phổ biến nhất, trong đó có phương pháp đóng vai “Người học đóng vai một nhân vật có thực trong đời sống hoặc giả định trước mọi nguời.
Giáo viên nêu tình huống để người đóng vai giải quyết như là đã từng trải qua. Kết quả người học được rèn luyện cách ứng phó với các tình huống có thể sẽ gặp trong tương lai”. [26] Các tài liệu trên mang tính định hướng, làm cơ sở lý luận cho việc vận dụng vào các môn học, cấp học, lĩnh vực khác nhau trong đó có việc vận dụng phương pháp dạy học đóng vai môn Ngữ văn 6 tại trường THCS Ngô Quyền, thành phố Rạch Giá, tỉnh Kiên Giang. Tuy nhiên việc vận dụng như thế nào để mang lại hiệu quả, có thể phát huy tối đa mặt tích cực và khắc phục những hạn chế của dạy học đóng vai phụ thuộc rất nhiều vào nội dung của từng môn học, cấp học và đối tượng thực hiện, trình độ, kỹ năng của giáo viên và các điều kiện cơ sở vật chất.
CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN - Quan điểm dạy học Là những định hướng tổng thể cho các hành động phương pháp, trong đó có sự kết hợp giữa các nguyên tắc dạy học làm nền tảng, những cơ sở lý thuyết của lý luận dạy học, những điều kiện dạy học và tổ chức cũng như những định hướng về vai trò của GV và HS trong quá trình dạy học. [10] - Phương pháp dạy học (teaching methods) Phương pháp (gốc từ la-tinh “Mêtôdox” … có nghĩa là con đường dẫn tới cái gì đó) là phương thức đạt được mục đích, là hoạt động đã được chấn chỉnh theo một cách thức nào đó. [1] 8 Luan van Phương pháp dạy học theo Nguyễn Ngọc Quang: “cách thức làm việc của thầy và trò dưới sự chỉ đạo của thầy nhằm làm cho trò nắm vững kiến thức kỹ năng, kỹ xảo một cách tự giác, tích cực tự lực, phát triển những năng lực nhận thức và năng lực hành động, hình thành thế giới quan duy vật khoa học. [16] Tóm lại: Phương pháp dạy học là những hình thức và cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh trong những môi trường dạy học được tổ chức, nhằm lĩnh hội tri thức, kỹ năng, thái độ, phát triển năng lực và phẩm chất.98] - Kỹ thuật dạy học Là những biện pháp, cách thức hành động của GV và HS trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học.
[10] - Phương pháp đóng vai Đóng vai là một phương pháp dạy học trong đó người học thực hiện những tình huống hành động được mô phỏng (theo các vai) về một chủ đề gắn với thực tiễn, thường mang tính chất trò chơi, trong đó các tình huống cuộc sống, các vấn đề hoặc xung đột được thể hiện.