Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu ở nước ngoài Từ những năm năm 1970 có nhiều nghiên cứu, đặc biệt là ở Mỹ, tập trung vào các VĐ có liên quan đến DH hiệu quả, bao gồm: DH hiệu quả, GV hiệu quả, PPDH hiệu quả, lớp học hiệu quả,.
Có thể kể đến một số hướng tiếp cận và kết quả nghiên cứu sau đây: * Tiếp cận từ góc độ mô hình và tác dụng của DH hiệu quả: - Good, Grouws và Ebmeier (1983); Good và Grouws (1979) thực hiện các dự án DH hiệu quả Toán học; đưa ra một số mô hình "DH tích cực" dựa trên nguyên tắc GV hiệu quả chứa các yếu tố: Tạo cơ hội cao để HS tìm hiểu; GV định hướng học thuật cho HS; GV quản lý lớp học hiệu quả; GV kỳ vọng cao vào HS,. - Barak Rosenshine đã dành nhiều thời gian trong bốn thập niên qua để nghiên cứu về DH hiệu quả. Năm 2012, kết quả nghiên cứu của ông được trình bày trong cuốn Research - Based Strategies that all Teachers should kwow, trong đó ông đã đưa ra 10 nguyên tắc DH hiệu quả [76]. - Reston, VA (2014) trong [89] xác định những yêu cầu để DH toán có hiệu quả, trong đó chúng tôi thấy có những điểm có thể vận dụng được vào thực tiễn DH môn Toán ở Việt Nam: Thiết lập mục tiêu gắn với học tập của HS thông qua HĐ phát hiện và GQVĐ; Làm cho HS hiểu được ý nghĩa của kiến thức Toán học; Tổ chức HS tham gia HĐ học tập thông qua hệ thống câu hỏi gợi mở.
- Dự án giảng dạy hiệu quả (MET) được tài trợ bởi Quỹ Bill & Melinda Gates Foundation, với các tác giả chính là: Thomas J. McCaffrey, 8 Trey Miller và Douglas O. Staiger đã đưa ra các yếu tố để DH hiệu quả, trong đó có thể thấy những thành phần quan trọng là: Nắm vững đối tượng HS; NL sư phạm của GV; Vốn tri thức và NL nhận thức của HS; Điều kiện DH thực tế [57]. * Tiếp cận từ góc độ người GV hiệu quả: - Rosenshine và Furst (1973) nghiên cứu về GV hiệu quả và kết luận 5 tiêu chí quan trọng nhất của GV hiệu quả là: (a) Sự rõ ràng; (b) Sự thay đổi đa dạng; (c) Sự nhiệt tình; (d) Nhiệm vụ dựa vào định hướng hoặc kinh nghiệm; (e) Tạo cơ hội cho HS tìm hiểu [91].
- Chris Coombes Generation (2013) đã đưa ra 6 tiêu chí của GV dạy học hiệu quả: Hiểu được cách HS học; Biết những gì HS cần phải học; Nắm được những gì HS đã biết; Khuyến khích chấp nhận rủi ro; Tạo những kinh nghiệm học tập có mục đích; Tạo thách thức [79]. * Tiếp cận từ góc độ các PP và kỹ thuật DH hiệu quả: - Trong Các PPDH hiệu quả (2012), các tác giả Robert J. đã trình bày những PPDH hiệu quả và một số kỹ thuật DH [50]. Từ những gợi ý về việc sử dụng các kỹ thuật DH này cho thấy việc TK các THDH có thể hướng tới việc TK các HĐ học tập và tổ chức các HĐ đó giúp HS kiến tạo tri thức và hình thành kỹ năng.
VĐ này cũng được trình bày trong [16], [34], [17],. * Tiếp cận từ góc độ thiết kế bài dạy hiệu quả: Xuất phát từ những công trình nghiên cứu của E. Như vậy, NCBH là một phương thức phát triển NL dạy học, có ảnh hưởng trực tiếp đến NL TK THDH của GV, với mục đích cuối cùng là tăng cường hiệu quả của DH. Từ những hướng và kết quả nghiên cứu trên về DH hiệu quả, chúng tôi nhận thấy: DH hiệu quả đã được các tác giả nước ngoài quan tâm rất sớm, được phát triển qua từng giai đoạn, tuy tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau nhưng cùng hướng đến mục tiêu làm cho DH đạt hiệu quả tốt.
Nghiên cứu ở trong nước Tuy không trực tiếp bàn về DH hiệu quả, nhưng ngay từ giữa thập kỷ 90 của thế kỷ 20 cho đến nay, nhiều tác giả trong nước đã đi sâu nghiên cứu, tìm hiểu về PPDH Toán để đạt được hiệu quả cao trong dạy học Toán - nói riêng là ở Tiểu học, như: Nguyễn Bá Kim, Trần Thúc Trình, Nguyễn Mạnh Cảng, Nguyễn Văn Bàng, Nguyễn Hữu Châu, Phạm Văn Hoàn, Đỗ Đình Hoan, Lê Thị Hoài Châu, Nguyễn Chí Thành, … Về thiết kế và sử dụng các THDH, một số tác giả đã tiếp cận vận dụng lý thuyết TH để GQ các VĐ có liên quan: - Bùi Văn Nghị trong "Vận dụng lý luận vào thực tiễn DH môn Toán ở trường phổ thông" đã vận dụng lý thuyết TH theo ý tưởng tạo ra TH sư phạm để HS điều chỉnh hoặc tự hình thành kiến thức cho mình [43]. - Hoàng Lê Minh đã đưa ra 3 tiêu chí của THDH hợp tác và quy trình 4 bước để TK THDH hợp tác [41]. - Trần Ngọc Lan đã đưa ra các TH thường gặp trong dạy và học toán ở tiểu học giúp cho sinh viên, GV ngành GD tiểu học thực hành xử lý và tự rút ra bài học từ đó phát triển các kĩ năng DH toán [34]. - Tác giả Bùi Thị Mùi đã đưa ra được 281 TH để giáo dục HS phổ thông.
- Đỗ Thế Hưng sử dụng THDH để dạy học môn GD học. - Thái Duy Tuyên có bài viết tìm hiểu dạy học TH và THDH, ở đó ông đưa ra khái niệm THDH và các yếu tố quan trọng của THDH [68]. 10 Nhiều LA Tiến sĩ Giáo dục học đã đề cập đến THDH. Có thể kể ra một số công trình tiêu biểu như sau: - Lê Ngọc Sơn (2008) khi nghiên cứu DH Toán ở tiểu học bằng PP phát hiện và GQVĐ cho rằng: “Trong DH môn Toán ở tiểu học, dạy học PH và GQVĐ cần được quán triệt một cách toàn diện trong mục tiêu, ND, PP và đánh giá kết quả GD.
Mục tiêu GD môn Toán ở tiểu học không chỉ là giúp HS kiến tạo kiến thức, hình thành kĩ năng, mà quan trọng hơn, HS học cách PH và GQVĐ, học cách học” [53]. - Phạm Thị Thanh Tú (2013) đã đề xuất 3 BP sư phạm để rèn luyện cho sinh viên sư phạm kỹ năng TK và tổ chức các THDH Toán ở tiểu học theo hướng tăng cường HĐ tìm tòi, phát hiện kiến thức của HS lớp 3, 4, 5 [64]. - Nguyễn Tiến Trung (2014) nghiên cứu vấn đề TK THDH hình học ở trường trung học phổ thông theo hướng giúp HS kiến tạo tri thức đã đưa ra quy trình TK THDH theo hướng giúp HS kiến tạo tri thức gồm 5 bước: (1) Nghiên cứu ND, mục tiêu DH, định hướng DH và những thuận lợi, khó khăn dự kiến trong quá trình DH; (2) TK dự thảo THDH; (3) Xin ý kiến GV Toán THPT và dạy TN sư phạm theo kịch bản THDH đã thiết kế; (4) Thống kê kết quả xin ý kiến GV, xin ý kiến đánh giá và chỉnh sửa kịch bản THDH; (5) Nếu chưa có được trên 80% ý kiến GV đánh giá THDH từ khá trở lên, sẽ tiếp tục lặp lại các bước 2, 3, 4 [66]. - Hà Xuân Thành (2017), trong Luận án Tiến sĩ Giáo dục học: “DH Toán ở trường Trung học phổ thông theo hướng phát triển NL GQVĐ thực tiễn thông qua việc khai thác và sử dụng các TH thực tiễn” đã đưa ra những khái niệm tình huống thực tiễn, bài toán có tình huống thực tiễn, xây dựng một số biện pháp khai thác sử dụng các tình huống thực tiễn trong DH Toán.
Trong các công trình ở Việt Nam kể trên, chúng tôi thấy: Các tác giả tập trung vào việc TK và tổ chức các THDH Toán, với mục đích giúp HS vận dụng các kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm thực tế để phát hiện và GQVĐ học tập trong môi trường tương tác. Như vậy, ở Việt Nam có nhiều công trình nghiên cứu về THDH môn Toán, nhưng chưa có công trình nào trực tiếp nghiên cứu riêng về DH hiệu quả môn Toán từ góc độ giúp GV TK và sử dụng THDH hiệu quả ở Tiểu học. 11 Từ những công trình có liên quan ở thế giới và Việt Nam, VĐ đặt ra là: Để nâng cao hiệu quả DH môn Toán Tiểu học, đối chiếu với thực tiễn DH Toán ở tiểu học Việt Nam, chúng tôi cho rằng: Để DH hiệu quả, GV cần TK được những THDH hiệu quả và sử dụng hợp lý trong quá trình DH, xem đó như là một giải pháp căn cơ và phù hợp trong bối cảnh đổi mới GD theo định hướng phát triển NL cho HS hiện nay. Trong luận án này, chúng tôi tiếp cận thực hiện DH hiệu quả thông qua nghiên cứu giải pháp giúp GV thiết kế và sử dụng THDH hiệu quả, bao gồm: Làm rõ quan niệm, cấu trúc và đặc trưng của THDH hiệu quả; xây dựng các bước, đề xuất cách thức và BP sử dụng THDH hiệu quả trong DH Toán ở bậc Tiểu học.
TÌNH HUỐNG DẠY HỌC HIỆU QUẢ MÔN TOÁN Ở TIỂU HỌC 1. Dạy học hiệu quả 1. Hoạt động học tập trong quá trình dạy học Sự thành công của HS trong học tập chính là lý do tồn tại của người GV và là mục đích của DH. Vì vậy, để DH hiệu quả, cần thiết phải quan tâm đến HĐ học tập của HS.
Theo Michel Develay [17] thì học là một quá trình làm cho chủ thể tự biến đổi, chiếm lĩnh thông tin trong môi trường sống. Muốn HĐ học đạt được hiệu quả tốt, ngoài sự đánh giá của GV, người học cần biết mình đã học như thế nào? Do vậy DH cần giúp cho HS tự đánh giá được việc học của mình. Ông cũng chỉ ra 3 nguyên tắc cơ bản của việc học: Học là tìm ra ý nghĩa trong một TH học – dạy; học là làm chủ một kỹ xảo nhận thức; học là tạo ra cầu nối nhận thức giữa các yếu tố riêng biệt. Tham khảo công trình [81], tiếp cận HĐ học từ hiệu quả thực hiện mục đích học, chúng tôi xác định những điều kiện để học tập hiệu quả như sau: - HS phải có hứng thú học tập để tìm ra những VĐ cần tìm hiểu và trả lời.
- HĐ học sẽ tốt nhất khi các HS trao đổi, hợp tác với nhau. - HĐ học dựa trên việc kết nối những tri thức, kinh nghiệm vốn có với những tri thức, ý tưởng mới. 12 - HĐ học gắn với việc tìm hiểu nguồn gốc tác dụng của tri thức và việc vận dụng tri thức được học vào thực tiễn. - HĐ học đạt hiệu quả tốt khi HS học được cách thức tìm ra tri thức, thay vì chỉ ghi nhớ tri thức.
- HĐ học trên cơ sở HĐ tự học, với sự tổ chức, hướng dẫn, giúp đỡ của GV (khi cần thiết).