Luận Án Tiến Sĩ Về Thiết Kế Tình Huống Dạy Học Hiệu Quả Môn Toán Ở Tiểu Học

Luận án tiến sĩ giáo dục phân tích thiết kế tình huống dạy học hiệu quả môn toán ở tiểu học, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Đỗ Hoàng Mai
• Người hướng dẫn: TS. Lê Ngọc Sơn
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Toán
• Đề tài: Thiết Kế Tình Huống Dạy Học Hiệu Quả Môn Toán Ở Tiểu Học
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 0.2. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 0.2.1. Nghiên cứu ở nước ngoài
• 0.2.2. Nghiên cứu ở trong nước
• 0.3. TÌNH HUỐNG DẠY HỌC HIỆU QUẢ MÔN TOÁN Ở TIỂU HỌC
• 0.3.1. Dạy học hiệu quả
• 0.3.2. Tình huống dạy học hiệu quả
• 0.4. VẤN ĐỀ THIẾT KẾ TÌNH HUỐNG DẠY HỌC HIỆU QUẢ MÔN TOÁN Ở TIỂU HỌC
• 0.5. NỘI DUNG, CHƯƠNG TRÌNH, SÁCH GIÁO KHOA MÔN TOÁN Ở TIỂU HỌC
• 0.5.1. Nội dung môn Toán ở tiểu học
• 0.5.2. Đặc điểm nội dung, chương trình, Sách giáo khoa môn Toán ở tiểu học
• 0.6. THỰC TRẠNG CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG DẠY HỌC MÔN TOÁN Ở TIỂU HỌC
• 0.6.1. Đặc điểm và động cơ học tập Toán của học sinh tiểu học
• 0.6.2. Nhận xét về tình hình dạy và học Toán ở tiểu học hiện nay
• 0.6.3. Tình hình thiết kế và sử dụng tình huống dạy học của giáo viên trong dạy học Toán ở Tiểu học
• 0.7. KẾT LUẬN
• 1. CHƯƠNG 1: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG DẠY HỌC HIỆU QUẢ MÔN TOÁN Ở TIỂU HỌC
• 1.1. THIẾT KẾ TÌNH HUỐNG DẠY HỌC HIỆU QUẢ MÔN TOÁN Ở TIỂU HỌC
• 1.1.1. Định hướng thiết kế
• 1.1.2. Các bước thiết kế tình huống dạy học hiệu quả môn Toán ở tiểu học
• 1.1.3. Minh họa việc thiết kế tình huống dạy học hiệu quả môn Toán ở tiểu học
• 1.2. VẬN DỤNG THIẾT KẾ MỘT SỐ TÌNH HUỐNG DẠY HỌC HIỆU QUẢ MÔN TOÁN Ở TIỂU HỌC
• 1.2.1. Căn cứ lựa chọn bài học và cách thức thiết kế
• 1.2.2. Giới thiệu các tình huống dạy học hiệu quả môn Toán ở Tiểu học
• 1.3. MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÚP GIÁO VIÊN THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG DẠY HỌC HIỆU QUẢ MÔN TOÁN Ở TIỂU HỌC
• 1.3.1. Các biện pháp bồi dưỡng giáo viên thiết kế và sử dụng tình huống dạy học hiệu quả môn Toán ở tiểu học
• 1.4. KẾT LUẬN
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 2.1. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ THỰC NGHIỆM
• 2.2. TỔ CHỨC THỰC NGHIỆM
• 2.2.1. Nội dung thực nghiệm
• 2.2.2. Thời gian TN. Quy trình tổ chức thực nghiệm
• 2.3. KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM
• 2.3.1. Nội dung và phương pháp đánh giá thực nghiệm
• 2.3.2. Thực nghiệm sư phạm vòng 1
• 2.3.3. Thực nghiệm sư phạm vòng 2
• 2.4. KẾT LUẬN
• KẾT LUẬN CỦA LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tình huống dạy học hiệu quả môn Toán tiểu học

Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, tình huống dạy học đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dạy và học. Việc thiết kế một tình huống dạy học hiệu quả cho môn Toán ở tiểu học không chỉ giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách chủ động mà còn phát triển năng lực tư duy và khả năng giải quyết vấn đề. Theo đó, phương pháp dạy học cần được điều chỉnh để phù hợp với đặc điểm tâm lý và trình độ của học sinh. Các chiến lược dạy học cần được xây dựng dựa trên những hoạt động học tập tích cực, khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập. Việc áp dụng các tình huống học tập thực tế trong giảng dạy không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về kiến thức mà còn tạo ra sự hứng thú trong học tập. Như một chuyên gia trong lĩnh vực giáo dục đã từng nói: "Dạy học không chỉ là truyền đạt kiến thức, mà còn là khơi gợi sự tò mò và khám phá của học sinh."

1.1. Đặc điểm của tình huống dạy học hiệu quả

Một tình huống dạy học hiệu quả cần phải có những đặc điểm nổi bật như: tính thực tiễn, khả năng kích thích tư duy và sự tham gia của học sinh. Đặc biệt, trong môn Toán tiểu học, việc thiết kế tình huống học tập cần phải phù hợp với chương trình học và khả năng tiếp thu của học sinh. Các biện pháp dạy học phải được thực hiện một cách linh hoạt để tạo ra môi trường học tập tích cực. Học sinh không chỉ đơn thuần tiếp thu kiến thức mà còn phải được khuyến khích để tự tìm tòi, khám phá và giải quyết vấn đề. Việc sử dụng các hoạt động học tập phong phú và đa dạng sẽ giúp học sinh phát triển khả năng tư duy phản biện, từ đó nâng cao hiệu quả học tập. Như vậy, giáo viên Toán cần có những hiểu biết sâu sắc về cách thiết kế và sử dụng các tình huống dạy học để tạo ra những giờ học thú vị và bổ ích cho học sinh.

II. Thiết kế tình huống dạy học hiệu quả

Thiết kế một tình huống dạy học hiệu quả đòi hỏi giáo viên phải hiểu rõ về nội dung môn học và đặc điểm của học sinh. Cần xác định rõ mục tiêu dạy học và các kỹ năng dạy học cần phát triển cho học sinh. Các bước thiết kế bao gồm việc phân tích nội dung bài học, xác định các hoạt động học tập phù hợp và lựa chọn phương pháp dạy học hiệu quả. Một tình huống dạy học được thiết kế tốt sẽ giúp học sinh cảm thấy hứng thú và có động lực học tập. Theo nghiên cứu, việc áp dụng các chiến lược dạy học sáng tạo sẽ tạo ra môi trường học tập tích cực, giúp học sinh có cơ hội thực hành và trải nghiệm. Như một nhà giáo dục nổi tiếng đã nói: "Sự sáng tạo trong thiết kế bài học là chìa khóa mở ra cánh cửa tri thức cho học sinh."

2.1. Các bước thiết kế tình huống dạy học

Quá trình thiết kế tình huống dạy học hiệu quả thường bao gồm các bước như: xác định mục tiêu học tập, phân tích nội dung bài học, lựa chọn phương pháp và hình thức tổ chức dạy học, và đánh giá kết quả học tập. Đầu tiên, giáo viên cần xác định rõ mục tiêu cụ thể mà học sinh cần đạt được sau mỗi bài học. Tiếp theo, việc phân tích nội dung bài học sẽ giúp giáo viên lựa chọn các tình huống học tập phù hợp với trình độ và nhu cầu của học sinh. Cuối cùng, giáo viên cần tổ chức các hoạt động học tập một cách linh hoạt, tạo điều kiện cho học sinh tham gia tích cực và phát triển năng lực tư duy. Việc đánh giá kết quả học tập cũng cần được thực hiện một cách khách quan, nhằm giúp học sinh nhận thức rõ hơn về tiến trình học tập của mình.

III. Vận dụng thiết kế tình huống dạy học trong thực tế

Việc vận dụng thiết kế tình huống dạy học hiệu quả trong thực tế đòi hỏi giáo viên phải có sự chuẩn bị kỹ lưỡng. Các biện pháp dạy học cần được thực hiện một cách đồng bộ và nhất quán. Giáo viên cần chú trọng đến việc tạo ra các tình huống học tập gần gũi và thực tế, giúp học sinh dễ dàng liên hệ giữa kiến thức học được và thực tiễn. Hơn nữa, việc sử dụng các công cụ hỗ trợ như công nghệ thông tin trong dạy học cũng là một yếu tố quan trọng giúp nâng cao hiệu quả học tập. Theo các nghiên cứu gần đây, việc tích hợp công nghệ vào dạy học không chỉ giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách nhanh chóng mà còn tạo ra môi trường học tập tương tác và sinh động hơn. Như một nhà giáo dục đã khẳng định: "Công nghệ không chỉ là công cụ, mà còn là cầu nối giúp học sinh tiếp cận tri thức một cách dễ dàng hơn."

3.1. Thực trạng và thách thức

Mặc dù việc thiết kế tình huống dạy học hiệu quả đã được nhiều giáo viên áp dụng, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong thực tiễn. Một số giáo viên vẫn còn giữ tư duy dạy học truyền thống, dẫn đến việc áp dụng các tình huống học tập chưa hiệu quả. Hơn nữa, việc thiếu hụt về cơ sở vật chất và công cụ hỗ trợ cũng là một rào cản lớn trong việc thực hiện các hoạt động học tập sáng tạo. Để khắc phục những khó khăn này, cần có sự hỗ trợ từ các cấp quản lý giáo dục, cũng như sự chủ động bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên. Như một chuyên gia trong lĩnh vực giáo dục đã chỉ ra: "Sự đổi mới trong giáo dục không chỉ đến từ chương trình học mà còn từ chính những người thầy, những người đang ngày đêm cống hiến cho sự nghiệp trồng người."

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình Thiết kế tình huống dạy học hiệu quả môn Toán ở Tiểu học của tác giả Đỗ Hoàng Mai là luận án tiến sĩ khoa học giáo dục, chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Toán (mã số: 62.11), được bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội vào năm 2017 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Trần Ngọc Lan và TS. Lê Ngọc Sơn.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của Hội nghị Trung ương 8 khóa XI và định hướng đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông sau năm 2015, giáo dục Việt Nam chuyển trọng tâm từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học. Việc phát triển năng lực đòi hỏi học sinh phải được đặt vào vị trí chủ thể nhận thức, tự lực chiếm lĩnh tri thức thông qua các hoạt động trải nghiệm trong môi trường tương tác.

Trong lý luận dạy học môn Toán, tình huống dạy học và dạy học hiệu quả đã được nhiều tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu từ các góc độ khác nhau. Tuy nhiên, khái niệm "tình huống dạy học hiệu quả" như một thành phần cốt lõi để thực hiện dạy học hiệu quả môn Toán ở bậc tiểu học vẫn chưa được nghiên cứu hệ thống và cụ thể hóa. Thực tế dạy học tiểu học cho thấy giáo viên còn gặp khó khăn do chưa hiểu thấu đáo về bản chất, cách thiết kế và sử dụng tình huống dạy học hiệu quả, dẫn đến việc thiết kế tình huống còn mang tính hình thức; trong khi học sinh còn quen lối tiếp thu thụ động, thiếu cơ hội tự tìm tòi, hợp tác và vận dụng toán học vào thực tiễn.

Mục tiêu, câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

• Mục tiêu nghiên cứu: Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn, xác định quan niệm, các dấu hiệu đặc trưng của tình huống dạy học hiệu quả, xây dựng quy trình các bước thiết kế tình huống dạy học hiệu quả môn Toán ở tiểu học; từ đó đề xuất các biện pháp giúp giáo viên thiết kế và sử dụng hiệu quả trong thực tiễn dạy học.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (6 nhiệm vụ):
  1. Nghiên cứu cơ sở lý luận về dạy học hiệu quả và tình huống dạy học hiệu quả.
  2. Khảo sát, tìm hiểu thực trạng dạy học Toán ở tiểu học: việc giáo viên thiết kế, sử dụng tình huống dạy học và chất lượng dạy học môn Toán.
  3. Xác định quan niệm và các dấu hiệu của tình huống dạy học hiệu quả môn Toán ở tiểu học.
  4. Xác định các bước thiết kế tình huống dạy học hiệu quả môn Toán ở tiểu học và vận dụng minh họa trong môn học.
  5. Đề xuất các biện pháp giúp giáo viên tiểu học thiết kế và sử dụng tình huống dạy học hiệu quả trong dạy học Toán.
  6. Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của các giải pháp đề xuất.
• Giả thuyết khoa học: Nếu làm rõ quan niệm, xác định được những dấu hiệu và cách thức thiết kế, sử dụng tình huống dạy học hiệu quả môn Toán ở tiểu học thì sẽ giúp cho giáo viên thiết kế và sử dụng được các tình huống dạy học hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Toán ở tiểu học.
• Câu hỏi nghiên cứu: Câu hỏi trọng tâm là "Thiết kế và sử dụng tình huống dạy học hiệu quả môn Toán ở Tiểu học như thế nào?", được cụ thể hóa thành 3 câu hỏi nhánh:
  1. Quan niệm về tình huống dạy học hiệu quả trong dạy học Toán ở tiểu học là gì?
  2. Cách thức thiết kế và sử dụng tình huống dạy học hiệu quả trong dạy học Toán ở tiểu học như thế nào?
  3. Biện pháp nào giúp giáo viên thiết kế và sử dụng tình huống dạy học hiệu quả trong dạy học Toán ở tiểu học?

Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu

• Khách thể nghiên cứu: Hoạt động dạy Toán của giáo viên và hoạt động học Toán của học sinh tiểu học.
• Đối tượng nghiên cứu: Tình huống dạy học hiệu quả môn Toán.
• Phạm vi nghiên cứu: Khảo sát thực trạng được thực hiện tại 6 trường tiểu học trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa trong năm học 2014-2015; thực nghiệm sư phạm tiến hành qua 2 vòng trên đối tượng học sinh khối lớp 3 và khối lớp 4 tại 3 trường: Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi, Tiểu học Đông Bắc Ga và Tiểu học Đông Cương thuộc thành phố Thanh Hóa.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Các công trình nghiên cứu về dạy học hiệu quả trên thế giới phát triển mạnh từ thập niên 1970 với các hướng tiếp cận chính:

• Mô hình và tác dụng của dạy học hiệu quả: Good, Grouws và Ebmeier (1983), Good và Grouws (1979) xây dựng các mô hình dạy học tích cực dựa trên nguyên tắc tạo cơ hội tìm hiểu, định hướng học thuật và quản lý lớp học. Barak Rosenshine (2012) tổng kết 10 nguyên tắc dạy học hiệu quả trong công trình Research-Based Strategies that all Teachers should know. Dự án Giảng dạy hiệu quả (MET) do Quỹ Bill & Melinda Gates tài trợ (Thomas J. McCaffrey, Trey Miller, Douglas O. Staiger) xác định các thành tố cốt lõi của dạy học hiệu quả gồm: nắm vững đối tượng học sinh, năng lực sư phạm của giáo viên, vốn tri thức nhận thức của học sinh và điều kiện dạy học thực tế. Tổ chức Reston, VA (2014) nhấn mạnh dạy học toán hiệu quả thông qua việc thiết lập mục tiêu gắn với hoạt động phát hiện, giải quyết vấn đề và hệ thống câu hỏi gợi mở.
• Tiêu chí người giáo viên hiệu quả: Rosenshine và Furst (1973) đưa ra 5 tiêu chí giáo viên hiệu quả (sự rõ ràng, thay đổi đa dạng, nhiệt tình, định hướng nhiệm vụ/kinh nghiệm, tạo cơ hội cho học sinh tìm hiểu). Chris Coombes Generation Ready (2013) đề xuất 6 tiêu chí của giáo viên dạy học hiệu quả. Pugalee (2001), Zemelman, Daniels, Hyde (1998), Stein (2001) tập trung vào vai trò của giáo viên trong việc tạo môi trường học tập hợp tác, phát triển năng lực toán học và tính linh hoạt trong tư duy. Glenda Anthony và Margaret Walshaw tổng hợp 10 nguyên tắc dạy học toán hiệu quả.
• Phương pháp, kỹ thuật và thiết kế bài dạy: Robert J. (2012) trình bày các phương pháp và kỹ thuật dạy học hiệu quả. Về thiết kế tình huống, Thomas, J. (2003) đề xuất quy trình 3 bước (Xác định chủ đề; Xác định mục tiêu; Xác định nội dung tình huống). Tác giả (2005, 2010) chia quy trình thiết kế thành 3 bước (Xác định mục tiêu và điều kiện khách quan; Chuẩn bị tình huống; Kiểm tra, chỉnh sửa). Phương thức nghiên cứu bài học (Lesson Study) từ Nhật Bản được phát triển tại Mỹ, Anh nhằm nâng cao năng lực thiết kế kế hoạch bài học của giáo viên.

Các hướng nghiên cứu trong nước

• Về dạy học môn Toán và dạy học nêu vấn đề: Các tác giả Phạm Văn Hoàn, Nguyễn Bá Kim, Nguyễn Hữu Châu, Đỗ Đình Hoan, Bùi Văn Nghị, Trần Thúc Trình, Nguyễn Mạnh Cảng, Nguyễn Văn Bàng, Lê Thị Hoài Châu, Nguyễn Chí Thành nghiên cứu cải tiến phương pháp dạy học môn Toán, khai thác các tình huống gợi vấn đề nhằm tích cực hóa người học.
• Về lý thuyết tình huống và thiết kế tình huống dạy học: Bùi Văn Nghị (2009) vận dụng lý thuyết tình huống tạo môi trường sư phạm để học sinh tự điều chỉnh tri thức. Hoàng Lê Minh xây dựng 3 tiêu chí và quy trình 4 bước thiết kế tình huống dạy học hợp tác. Trần Ngọc Lan phân loại và xây dựng các tình huống dạy học thực hành cho sinh viên sư phạm tiểu học. Bùi Thị Mùi xây dựng 281 tình huống giáo dục. Phan Trọng Ngọ phân tích cấu trúc và hai cấp độ của tình huống dạy học (củng cố và phát triển). Thái Duy Tuyên phân tích bản chất tình huống dạy học theo mối quan hệ Mục đích - Nội dung - Phương pháp (M-N-P). Đào Tam (2003) nghiên cứu khai thác tình huống lý tưởng trong hình học sơ cấp; Vũ Đình Phượng (2008) ứng dụng biến dạy học trong giải tích.
• Các luận án tiến sĩ liên quan trực tiếp: Lê Ngọc Sơn (2008) nghiên cứu dạy học Toán ở tiểu học theo hướng phát hiện và giải quyết vấn đề; Phạm Thị Thanh Tú (2013) rèn luyện kỹ năng thiết kế và tổ chức tình huống dạy học Toán lớp 3, 4, 5 cho sinh viên sư phạm; Nguyễn Tiến Trung (2014) nghiên cứu quy trình 5 bước thiết kế tình huống dạy học hình học THPT theo hướng kiến tạo; Hà Xuân Thành (2017) khai thác tình huống thực tiễn trong dạy học Toán THPT.

Khoảng trống luận án giải quyết

Mặc dù các công trình trong nước đã nghiên cứu sâu về tình huống dạy học và phương pháp phát hiện - giải quyết vấn đề, nhưng chưa có công trình nào trực tiếp nghiên cứu chuyên biệt về "tình huống dạy học hiệu quả" trong môn Toán ở bậc tiểu học gắn liền với yêu cầu chuyển dịch sang phát triển hệ thống năng lực cốt lõi, đồng thời cung cấp quy trình thiết kế và các biện pháp bồi dưỡng thực hành cụ thể cho giáo viên tiểu học.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm công cụ

Luận án kết hợp lý thuyết hoạt động (A. Leontiev), lý thuyết phát triển nhận thức (Jean Piaget), lý thuyết tình huống trong Didactic Toán (Brousseau), quan điểm dạy học theo tình huống của Nguyễn Văn Cường, Phan Trọng Ngọ, Trịnh Văn Biều và lý thuyết mục tiêu dạy học của Robert Mager (1962).

• Khái niệm Tình huống dạy học hiệu quả: Là tình huống dạy học làm cho học sinh hứng thú học tập thông qua các hoạt động học tập bằng trải nghiệm, không những kiến tạo được kiến thức, kỹ năng cần thiết mà còn hình thành thói quen và khả năng tích hợp vận dụng kiến thức vào giải quyết vấn đề trong thực tiễn; tạo điều kiện để học sinh đạt được những mục tiêu dạy học với sự tác động phù hợp của giáo viên cũng như các điều kiện dạy học khác.
• Ba dấu hiệu đặc trưng của tình huống dạy học hiệu quả môn Toán tiểu học:
  1. Tạo mối liên kết nhuần nhuyễn, tự nhiên giữa tri thức mới cần hình thành với hệ thống tri thức, kinh nghiệm vốn có của học sinh nhằm tạo nhu cầu nhận thức và lôi cuốn học sinh tham gia giải quyết vấn đề.
  2. Tích hợp linh hoạt kiến thức, kỹ năng môn Toán với các môn học khác và kinh nghiệm đời sống hàng ngày, gắn toán học với nguồn gốc và ứng dụng thực tiễn.
  3. Tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong môi trường tương tác (giao tiếp, hợp tác, đối thoại) nhằm hình thành kiến thức và phát triển năng lực chung cùng các năng lực toán học chuyên biệt (tính toán, giải quyết vấn đề toán học, sử dụng ngôn ngữ toán học, vận dụng toán học vào thực tiễn).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp định tính và định lượng:

• Phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, tổng hợp các văn kiện đổi mới giáo dục, chương trình, sách giáo khoa môn Toán tiểu học hiện hành và dự thảo sau năm 2015; các tài liệu tâm lý học lứa tuổi, giáo dục học và lý luận dạy học toán.
• Phương pháp điều tra, quan sát thực tiễn: Dự giờ, quan sát hoạt động dạy - học, sử dụng phiếu xin ý kiến giáo viên và học sinh tại 6 trường tiểu học tỉnh Thanh Hóa để khảo sát nhận thức, thực trạng thiết kế và tổ chức tình huống dạy học.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy học thực nghiệm theo 2 vòng có nhóm thực nghiệm (TN) và nhóm đối chứng (ĐC) tương đương; sử dụng các bài kiểm tra khảo sát, thống kê tần số điểm số, vẽ đồ thị đa giác tần số để so sánh định lượng kết quả học tập giữa các nhóm.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về dạy học hiệu quả và tình huống dạy học hiệu quả, phân tích chương trình môn Toán tiểu học và báo cáo thực trạng dạy học tại cơ sở.

1. Cơ sở lý luận về tình huống dạy học hiệu quả

Tác giả phân tích mối liên hệ giữa tình huống dạy học hiệu quả với tình huống gợi vấn đề (trong dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề), tình huống học tập lý tưởng (trong lý thuyết tình huống) và nghiên cứu bài học (Lesson Study). Dạy học hiệu quả yêu cầu giáo viên can thiệp ở mức độ tối thiểu hợp lý, đóng vai trò tổ chức môi trường để học sinh tự lực giải quyết mâu thuẫn nhận thức.

Về mặt thiết kế, luận án xác định 5 vấn đề cốt lõi:

• Xác định mục tiêu: Vận dụng cấu trúc 3 thành tố của Robert Mager kết hợp mục tiêu phát triển năng lực và ý nghĩa thực tiễn của tri thức.
• Thiết kế nội dung: Đảm bảo 3 tiêu chí: (1) Tính cấp thiết và lợi ích sau khi giải quyết; (2) Điều kiện gắn kết với thực tiễn môn học, liên môn và đời sống; (3) Sự phù hợp với trình độ, tâm sinh lý và vốn kinh nghiệm của học sinh.
• Tìm kiếm ý tưởng: Khai thác từ truyền thông, thực tế học tập, các khó khăn nhận thức của học sinh và kinh nghiệm sư phạm của giáo viên.
• Thiết kế chuỗi hoạt động: Sắp xếp logic các hoạt động trải nghiệm, trò chơi học tập, tạo tiền đề chuyển tiếp nhận thức.
• Tổ chức triển khai: Hỗ trợ sư phạm có trọng tâm, tổ chức làm việc nhóm và khai thác phương tiện, hình ảnh trực quan sinh động.

2. Đặc điểm chương trình và thực trạng dạy học môn Toán tiểu học

Nội dung môn Toán tiểu học gồm 5 mạch kiến thức: (1) Số học và yếu tố đại số; (2) Đại lượng và đo đại lượng; (3) Yếu tố hình học; (4) Yếu tố thống kê; (5) Giải toán có lời văn. Chương trình được thiết kế theo cấu trúc đồng tâm qua hai giai đoạn: giai đoạn các lớp 1, 2, 3 (mang tính tổng thể, trực quan, gần gũi với đời sống) và giai đoạn các lớp 4, 5 (nâng cao tính khái quát, hệ thống và tăng cường vận dụng).

Đánh giá thực trạng tại 6 trường tiểu học ở Thanh Hóa năm học 2014-2015 chỉ ra rằng: chương trình hiện hành còn nặng về trang bị kiến thức hàn lâm, nhẹ về kỹ năng thực hành và vận dụng thực tiễn; đa số giáo viên chưa hiểu đầy đủ về tình huống dạy học hiệu quả, việc thiết kế bài dạy còn phụ thuộc máy móc vào sách giáo khoa và sách giáo viên, ít tạo cơ hội cho học sinh trải nghiệm và tương tác hợp tác.

---

Chương 2: Thiết kế và sử dụng tình huống dạy học hiệu quả môn Toán ở Tiểu học

Chương 2 tập trung xây dựng quy trình thiết kế, giới thiệu hệ thống tình huống minh họa theo các mạch kiến thức và đề xuất các biện pháp sư phạm hỗ trợ giáo viên.

1. Quy trình thiết kế tình huống dạy học hiệu quả

Trên cơ sở tổng hợp quy trình của Thomas J. (2003) và Trịnh Văn Biều (2010), tác giả xây dựng quy trình thiết kế tình huống dạy học hiệu quả môn Toán tiểu học gồm các bước chặt chẽ:

• Bước 1: Xác định mục tiêu bài học (bao gồm mục tiêu kiến thức, kỹ năng và các chỉ số hành vi của năng lực cần phát triển).
• Bước 2: Lựa chọn nội dung và phân tích điều kiện xây dựng tình huống (xác định mâu thuẫn nhận thức và khả năng liên hệ thực tiễn).
• Bước 3: Tìm ý tưởng và bối cảnh thực tế cho tình huống.
• Bước 4: Thiết kế chuỗi hoạt động học tập cụ thể của học sinh kèm dự kiến hỗ trợ sư phạm của giáo viên.
• Bước 5: Lấy ý kiến góp ý của đồng nghiệp chuyên môn và chỉnh sửa kịch bản dạy học.
• Bước 6: Thử nghiệm trên lớp học, đánh giá kết quả và hoàn thiện tình huống.

2. Các tình huống minh họa tiêu biểu trong luận án

Luận án trình bày nhiều kịch bản tình huống chi tiết thuộc các khối lớp:

• Minh họa 1: Bài "Luyện tập" (trang 20, SGK Toán 3): Thiết kế chuỗi 6 hoạt động tích hợp: (1) Thảo luận nhóm nối phép nhân với kết quả; (2) Điền số vào chỗ chấm và chấm chéo nhóm đôi; (3) Trò chơi tiếp sức "Ô chữ kỳ diệu" giải mã tên các thành phố (HÀ NỘI, SÀI GÒN, ĐÀ NẴNG...); (4) Trình bày hiểu biết liên môn về lịch sử, địa lý các thành phố; (5) Tự lập đề toán và giải bài toán tính số kẹo được chia; (6) Báo cáo kết quả. Tình huống giúp học sinh khắc sâu bảng nhân và phát triển năng lực hợp tác, giao tiếp và vận dụng thực tiễn.
• Minh họa 2: Bài "Diện tích hình chữ nhật" (SGK Toán 3): Thiết kế thông qua việc đếm ô vuông trên lưới $1\text{ cm}^2$ giữa hình chữ nhật nhỏ (Hình A) và hình chữ nhật lớn (Hình B). Khi nhận thấy việc đếm ở hình B mất nhiều thời gian, học sinh nảy sinh nhu cầu tìm quy tắc tính nhanh. Học sinh thực hiện phiếu học tập: tự vẽ hình chữ nhật bất kỳ trên lưới ô vuông, đo chiều dài, chiều rộng, tính diện tích bằng đếm ô, lập bảng số liệu nhóm, so sánh tích chiều dài $\times$ chiều rộng với diện tích và tự khái quát hóa quy tắc tính.
• Minh họa 3: Bài "Nhân hai số thập phân" (SGK Toán 5): Xuất phát từ bài toán thực tế tính diện tích mảnh đất hình chữ nhật có kích thước $13{,}5\text{ m} \times 5{,}23\text{ m}$. Học sinh nhận diện mâu thuẫn nhận thức (chưa biết nhân hai số thập phân), huy động kiến thức chuyển đổi đơn vị đo về số tự nhiên để tính toán, từ đó rút ra quy tắc nhân số thập phân. Tích hợp liên môn qua câu hỏi chuyển đổi độ cao đỉnh núi Phan-xi-păng ($3143\text{ m}$ sang kilômét) trong môn Tự nhiên và Xã hội.

3. Các biện pháp bồi dưỡng giáo viên

Tác giả đề xuất hệ thống biện pháp bồi dưỡng nâng cao năng lực thiết kế và sử dụng tình huống cho giáo viên tiểu học:

• Tổ chức sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học (NCBH), cùng nhau thiết kế kịch bản tình huống, dự giờ quan sát hoạt động học của học sinh và phân tích rút kinh nghiệm.
• Tập huấn, bồi dưỡng kiến thức về dạy học phát triển năng lực, kỹ thuật xác định mục tiêu và tiêu chí đánh giá tình huống dạy học hiệu quả.
• Xây dựng ngân hàng tư liệu tình huống dạy học mẫu cho từng mạch kiến thức để giáo viên tham khảo và vận dụng linh hoạt.

---

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 3 trình bày việc tổ chức, tiến hành và kết quả thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của các tình huống và quy trình thiết kế đã đề xuất.

1. Tổ chức thực nghiệm

Thực nghiệm sư phạm được tiến hành qua 2 vòng trong năm học 2014-2015 tại 3 trường tiểu học thuộc thành phố Thanh Hóa: Trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi, Trường Tiểu học Đông Cương và Trường Tiểu học Đông Bắc Ga.

Vòng thực nghiệm	Khối lớp	Địa bàn trường	Nhóm thực nghiệm (TN)	Nhóm đối chứng (ĐC)
Vòng 1	Lớp 3	Tiểu học Đông Bắc Ga	Dạy học theo tình huống thiết kế	Dạy học theo giáo án thông thường
	Lớp 4	Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi	Dạy học theo tình huống thiết kế	Dạy học theo giáo án thông thường
	Lớp 4	Tiểu học Đông Cương	Dạy học theo tình huống thiết kế	Dạy học theo giáo án thông thường
Vòng 2	Lớp 3	Tiểu học Đông Bắc Ga	Dạy học theo tình huống đã điều chỉnh	Dạy học theo giáo án thông thường
	Lớp 4	Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi	Dạy học theo tình huống đã điều chỉnh	Dạy học theo giáo án thông thường
	Lớp 4	Tiểu học Đông Cương	Dạy học theo tình huống đã điều chỉnh	Dạy học theo giáo án thông thường

Quy trình thực nghiệm bao gồm: khảo sát trình độ ban đầu để chọn các lớp tương đương; lấy ý kiến góp ý của giáo viên về kịch bản tình huống; tiến hành dạy thực nghiệm và dạy đối chứng; cho học sinh làm bài kiểm tra đánh giá (Bài số 1 ở Vòng 1, Bài số 2 ở Vòng 2) kết hợp quan sát thái độ, hành vi học tập.

2. Kết quả thực nghiệm sư phạm

• Về mặt định tính: Học sinh ở các lớp thực nghiệm thể hiện sự hứng thú, tích cực tham gia thảo luận nhóm, chủ động phát hiện vấn đề và tự tin trình bày quan điểm; không khí lớp học sôi nổi, tương tác đa chiều giữa học sinh với học sinh và giữa học sinh với giáo viên tăng lên rõ rệt.
• Về mặt định lượng: Bảng phân bố tần số điểm số và đồ thị đa giác tần số ở cả hai vòng thực nghiệm cho thấy tỷ lệ học sinh đạt điểm khá, giỏi ở các lớp thực nghiệm cao hơn rõ rệt so với các lớp đối chứng; tỷ lệ học sinh đạt điểm trung bình và yếu giảm mạnh. Đường đa giác tần số của nhóm thực nghiệm luôn lệch về phía điểm cao hơn so với nhóm đối chứng.
• Ý kiến chuyên gia: Phiếu xin ý kiến giáo viên tại các trường tham gia thực nghiệm ghi nhận quy trình thiết kế có tính khoa học, các tình huống mang tính khả thi cao và phù hợp với điều kiện thực tế lớp học tiểu học hiện nay.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về lý luận

• Làm rõ quan niệm khoa học và xác định hệ thống 3 dấu hiệu đặc trưng của tình huống dạy học hiệu quả môn Toán ở bậc tiểu học trong bối cảnh đổi mới giáo dục theo định hướng phát triển năng lực.
• Xây dựng cơ sở lý thuyết cho việc thiết kế và sử dụng tình huống dạy học hiệu quả môn Toán tiểu học, kết nối lý thuyết tình huống, dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, dạy học tích hợp và học tập trải nghiệm.

Đóng góp mới về thực tiễn

• Xây dựng quy trình các bước thiết kế và sử dụng tình huống dạy học hiệu quả môn Toán ở tiểu học mang tính thao tác cao, giúp giáo viên dễ dàng áp dụng.
• Thiết kế hệ thống các tình huống dạy học hiệu quả minh họa cụ thể cho các mạch kiến thức trọng tâm trong chương trình môn Toán tiểu học.
• Đề xuất các biện pháp khả thi giúp bồi dưỡng giáo viên tiểu học nâng cao năng lực thiết kế và tổ chức tình huống dạy học hiệu quả thông qua nghiên cứu bài học và sinh hoạt chuyên môn.
• Cung cấp hệ thống dữ liệu thực nghiệm sư phạm 2 vòng chứng minh tính khả thi và hiệu quả của giải pháp đề xuất.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với các cơ sở quản lý giáo dục: Tăng cường tổ chức tập huấn chuyên môn cho giáo viên về phương pháp dạy học phát triển năng lực và kỹ thuật thiết kế tình huống dạy học hiệu quả; đổi mới hình thức sinh hoạt chuyên môn tại trường tiểu học theo mô hình nghiên cứu bài học.
• Đối với giáo viên tiểu học: Chủ động nghiên cứu cấu trúc chương trình, nắm vững vốn kinh nghiệm và nhu cầu nhận thức của học sinh; tích cực tìm kiếm ngữ cảnh thực tế để thiết kế các hoạt động học tập trải nghiệm, giảm bớt việc truyền thụ áp đặt một chiều.
• Đối với cơ sở đào tạo giáo viên: Đưa nội dung rèn luyện kỹ năng thiết kế tình huống dạy học hiệu quả vào chương trình đào tạo sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học và Sư phạm Toán.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Phạm vi khảo sát và thực nghiệm: Nghiên cứu thực trạng và thực nghiệm sư phạm mới được tiến hành tập trung tại một số trường tiểu học thuộc tỉnh Thanh Hóa (Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi, Tiểu học Đông Bắc Ga, Tiểu học Đông Cương), chưa mở rộng khảo sát trên các vùng miền có điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù khác nhau (như khu vực vùng sâu, vùng xa, miền núi).
• Đối tượng khối lớp: Thực nghiệm sư phạm tập trung chủ yếu vào đối tượng học sinh khối lớp 3 và khối lớp 4; chưa tiến hành thực nghiệm đồng bộ trên tất cả các khối lớp từ lớp 1 đến lớp 5.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng quy trình thiết kế tình huống dạy học hiệu quả cho toàn bộ chương trình môn Toán tiểu học mới ở tất cả các khối lớp (từ lớp 1 đến lớp 5).
• Thực hiện nghiên cứu thực nghiệm trên phạm vi rộng hơn ở nhiều địa phương, đại diện cho các vùng miền địa lý và điều kiện cơ sở vật chất khác nhau.
• Nghiên cứu ứng dụng công nghệ thông tin và học liệu số trong việc hỗ trợ giáo viên xây dựng ngân hàng tình huống dạy học tương tác.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học môn Toán, Giáo dục học: Tham khảo khung lý luận về dạy học hiệu quả, quy trình vận dụng lý thuyết tình huống trong giáo dục tiểu học và phương pháp tổ chức thực nghiệm sư phạm 2 vòng.
• Giảng viên các trường Đại học, Cao đẳng Sư phạm: Sử dụng Chương 1 và Chương 2 làm tài liệu giảng dạy học phần Phương pháp dạy học môn Toán ở tiểu học, rèn luyện kỹ năng thiết kế bài dạy cho sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học.
• Giáo viên tiểu học đang trực tiếp giảng dạy: Tham khảo các kịch bản tình huống minh họa chi tiết ở Chương 2 để áp dụng trực tiếp vào bài dạy thực tế trên lớp, đặc biệt là các kỹ thuật tổ chức hoạt động trải nghiệm, trò chơi học tập và giải quyết vấn đề.
• Cán bộ quản lý chuyên môn, chuyên viên phụ trách tiểu học tại các Phòng và Sở Giáo dục và Đào tạo: Tham khảo các biện pháp bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên dựa trên nghiên cứu bài học được đề xuất tại Chương 2.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa "Tình huống dạy học hiệu quả" như thế nào?

Theo luận án, tình huống dạy học hiệu quả là tình huống dạy học làm cho học sinh hứng thú học tập thông qua các hoạt động học tập bằng trải nghiệm, không những kiến tạo được kiến thức, kỹ năng cần thiết mà còn hình thành thói quen và khả năng tích hợp vận dụng kiến thức vào giải quyết vấn đề trong thực tiễn; tạo điều kiện để học sinh đạt được những mục tiêu dạy học với sự tác động phù hợp của giáo viên cũng như các điều kiện dạy học khác.

2. Tình huống dạy học hiệu quả môn Toán ở tiểu học gồm những dấu hiệu đặc trưng nào?

Luận án xác định 3 dấu hiệu đặc trưng: (1) Tạo mối liên kết nhuần nhuyễn giữa tri thức mới với tri thức và kinh nghiệm vốn có của học sinh nhằm gây hứng thú và nhu cầu nhận thức; (2) Tích hợp linh hoạt kiến thức toán học với các môn học khác và kinh nghiệm thực tế đời sống; (3) Tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong môi trường tương tác (giao tiếp, hợp tác) giúp phát triển năng lực chung và năng lực toán học chuyên biệt.

3. Quy trình thiết kế tình huống dạy học hiệu quả gồm những bước nào?

Quy trình gồm 6 bước: (1) Xác định mục tiêu bài học; (2) Lựa chọn nội dung và phân tích điều kiện xây dựng tình huống; (3) Tìm ý tưởng và bối cảnh thực tế; (4) Thiết kế chuỗi hoạt động học tập của học sinh và dự kiến hỗ trợ sư phạm; (5) Lấy ý kiến góp ý của đồng nghiệp chuyên môn và chỉnh sửa kịch bản; (6) Dạy thử nghiệm, đánh giá và hoàn thiện tình huống.

4. Luận án đã tiến hành thực nghiệm sư phạm ở đâu và bằng phương pháp nào?

Thực nghiệm sư phạm được tiến hành 2 vòng trong năm học 2014-2015 tại 3 trường tiểu học thuộc thành phố Thanh Hóa (Trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi, Trường Tiểu học Đông Cương và Trường Tiểu học Đông Bắc Ga) trên học sinh khối lớp 3 và khối lớp 4. Phương pháp đánh giá kết hợp quan sát định tính thái độ học tập và phân tích định lượng qua bảng phân bố tần số điểm số, đồ thị đa giác tần số của các bài kiểm tra khảo sát giữa nhóm thực nghiệm và đối chứng.

5. Luận án đề xuất những biện pháp gì để bồi dưỡng giáo viên thiết kế tình huống dạy học hiệu quả?

Luận án đề xuất bồi dưỡng giáo viên thông qua hình thức sinh hoạt chuyên môn theo mô hình nghiên cứu bài học (Lesson Study), tập huấn nâng cao năng lực xác định mục tiêu và lựa chọn nội dung dạy học theo định hướng phát triển năng lực, đồng thời xây dựng hệ thống ngân hàng tình huống dạy học mẫu cho các mạch kiến thức môn Toán tiểu học.

---

Kết luận

Luận án Thiết kế tình huống dạy học hiệu quả môn Toán ở Tiểu học của tác giả Đỗ Hoàng Mai đã giải quyết một vấn đề cấp thiết của lý luận và thực tiễn giáo dục tiểu học trong giai đoạn chuyển dịch sang phát triển năng lực người học. Công trình đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận, xác định hệ thống dấu hiệu đặc trưng, quy trình thiết kế 6 bước và đề xuất các biện pháp bồi dưỡng giáo viên mang tính khả thi cao. Kết quả thực nghiệm sư phạm 2 vòng tại thành phố Thanh Hóa khẳng định việc sử dụng các tình huống dạy học hiệu quả góp phần nâng cao rõ rệt tính tích cực nhận thức và chất lượng học tập môn Toán của học sinh tiểu học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu ở nước ngoài Từ những năm năm 1970 có nhiều nghiên cứu, đặc biệt là ở Mỹ, tập trung vào các VĐ có liên quan đến DH hiệu quả, bao gồm: DH hiệu quả, GV hiệu quả, PPDH hiệu quả, lớp học hiệu quả,.

Có thể kể đến một số hướng tiếp cận và kết quả nghiên cứu sau đây: * Tiếp cận từ góc độ mô hình và tác dụng của DH hiệu quả: - Good, Grouws và Ebmeier (1983); Good và Grouws (1979) thực hiện các dự án DH hiệu quả Toán học; đưa ra một số mô hình "DH tích cực" dựa trên nguyên tắc GV hiệu quả chứa các yếu tố: Tạo cơ hội cao để HS tìm hiểu; GV định hướng học thuật cho HS; GV quản lý lớp học hiệu quả; GV kỳ vọng cao vào HS,. - Barak Rosenshine đã dành nhiều thời gian trong bốn thập niên qua để nghiên cứu về DH hiệu quả. Năm 2012, kết quả nghiên cứu của ông được trình bày trong cuốn Research - Based Strategies that all Teachers should kwow, trong đó ông đã đưa ra 10 nguyên tắc DH hiệu quả [76]. - Reston, VA (2014) trong [89] xác định những yêu cầu để DH toán có hiệu quả, trong đó chúng tôi thấy có những điểm có thể vận dụng được vào thực tiễn DH môn Toán ở Việt Nam: Thiết lập mục tiêu gắn với học tập của HS thông qua HĐ phát hiện và GQVĐ; Làm cho HS hiểu được ý nghĩa của kiến thức Toán học; Tổ chức HS tham gia HĐ học tập thông qua hệ thống câu hỏi gợi mở.

- Dự án giảng dạy hiệu quả (MET) được tài trợ bởi Quỹ Bill & Melinda Gates Foundation, với các tác giả chính là: Thomas J. McCaffrey, 8 Trey Miller và Douglas O. Staiger đã đưa ra các yếu tố để DH hiệu quả, trong đó có thể thấy những thành phần quan trọng là: Nắm vững đối tượng HS; NL sư phạm của GV; Vốn tri thức và NL nhận thức của HS; Điều kiện DH thực tế [57]. * Tiếp cận từ góc độ người GV hiệu quả: - Rosenshine và Furst (1973) nghiên cứu về GV hiệu quả và kết luận 5 tiêu chí quan trọng nhất của GV hiệu quả là: (a) Sự rõ ràng; (b) Sự thay đổi đa dạng; (c) Sự nhiệt tình; (d) Nhiệm vụ dựa vào định hướng hoặc kinh nghiệm; (e) Tạo cơ hội cho HS tìm hiểu [91].

- Chris Coombes Generation (2013) đã đưa ra 6 tiêu chí của GV dạy học hiệu quả: Hiểu được cách HS học; Biết những gì HS cần phải học; Nắm được những gì HS đã biết; Khuyến khích chấp nhận rủi ro; Tạo những kinh nghiệm học tập có mục đích; Tạo thách thức [79]. * Tiếp cận từ góc độ các PP và kỹ thuật DH hiệu quả: - Trong Các PPDH hiệu quả (2012), các tác giả Robert J. đã trình bày những PPDH hiệu quả và một số kỹ thuật DH [50]. Từ những gợi ý về việc sử dụng các kỹ thuật DH này cho thấy việc TK các THDH có thể hướng tới việc TK các HĐ học tập và tổ chức các HĐ đó giúp HS kiến tạo tri thức và hình thành kỹ năng.

VĐ này cũng được trình bày trong [16], [34], [17],. * Tiếp cận từ góc độ thiết kế bài dạy hiệu quả: Xuất phát từ những công trình nghiên cứu của E. Như vậy, NCBH là một phương thức phát triển NL dạy học, có ảnh hưởng trực tiếp đến NL TK THDH của GV, với mục đích cuối cùng là tăng cường hiệu quả của DH. Từ những hướng và kết quả nghiên cứu trên về DH hiệu quả, chúng tôi nhận thấy: DH hiệu quả đã được các tác giả nước ngoài quan tâm rất sớm, được phát triển qua từng giai đoạn, tuy tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau nhưng cùng hướng đến mục tiêu làm cho DH đạt hiệu quả tốt.

Nghiên cứu ở trong nước Tuy không trực tiếp bàn về DH hiệu quả, nhưng ngay từ giữa thập kỷ 90 của thế kỷ 20 cho đến nay, nhiều tác giả trong nước đã đi sâu nghiên cứu, tìm hiểu về PPDH Toán để đạt được hiệu quả cao trong dạy học Toán - nói riêng là ở Tiểu học, như: Nguyễn Bá Kim, Trần Thúc Trình, Nguyễn Mạnh Cảng, Nguyễn Văn Bàng, Nguyễn Hữu Châu, Phạm Văn Hoàn, Đỗ Đình Hoan, Lê Thị Hoài Châu, Nguyễn Chí Thành, … Về thiết kế và sử dụng các THDH, một số tác giả đã tiếp cận vận dụng lý thuyết TH để GQ các VĐ có liên quan: - Bùi Văn Nghị trong "Vận dụng lý luận vào thực tiễn DH môn Toán ở trường phổ thông" đã vận dụng lý thuyết TH theo ý tưởng tạo ra TH sư phạm để HS điều chỉnh hoặc tự hình thành kiến thức cho mình [43]. - Hoàng Lê Minh đã đưa ra 3 tiêu chí của THDH hợp tác và quy trình 4 bước để TK THDH hợp tác [41]. - Trần Ngọc Lan đã đưa ra các TH thường gặp trong dạy và học toán ở tiểu học giúp cho sinh viên, GV ngành GD tiểu học thực hành xử lý và tự rút ra bài học từ đó phát triển các kĩ năng DH toán [34]. - Tác giả Bùi Thị Mùi đã đưa ra được 281 TH để giáo dục HS phổ thông.

- Đỗ Thế Hưng sử dụng THDH để dạy học môn GD học. - Thái Duy Tuyên có bài viết tìm hiểu dạy học TH và THDH, ở đó ông đưa ra khái niệm THDH và các yếu tố quan trọng của THDH [68]. 10 Nhiều LA Tiến sĩ Giáo dục học đã đề cập đến THDH. Có thể kể ra một số công trình tiêu biểu như sau: - Lê Ngọc Sơn (2008) khi nghiên cứu DH Toán ở tiểu học bằng PP phát hiện và GQVĐ cho rằng: “Trong DH môn Toán ở tiểu học, dạy học PH và GQVĐ cần được quán triệt một cách toàn diện trong mục tiêu, ND, PP và đánh giá kết quả GD.

Mục tiêu GD môn Toán ở tiểu học không chỉ là giúp HS kiến tạo kiến thức, hình thành kĩ năng, mà quan trọng hơn, HS học cách PH và GQVĐ, học cách học” [53]. - Phạm Thị Thanh Tú (2013) đã đề xuất 3 BP sư phạm để rèn luyện cho sinh viên sư phạm kỹ năng TK và tổ chức các THDH Toán ở tiểu học theo hướng tăng cường HĐ tìm tòi, phát hiện kiến thức của HS lớp 3, 4, 5 [64]. - Nguyễn Tiến Trung (2014) nghiên cứu vấn đề TK THDH hình học ở trường trung học phổ thông theo hướng giúp HS kiến tạo tri thức đã đưa ra quy trình TK THDH theo hướng giúp HS kiến tạo tri thức gồm 5 bước: (1) Nghiên cứu ND, mục tiêu DH, định hướng DH và những thuận lợi, khó khăn dự kiến trong quá trình DH; (2) TK dự thảo THDH; (3) Xin ý kiến GV Toán THPT và dạy TN sư phạm theo kịch bản THDH đã thiết kế; (4) Thống kê kết quả xin ý kiến GV, xin ý kiến đánh giá và chỉnh sửa kịch bản THDH; (5) Nếu chưa có được trên 80% ý kiến GV đánh giá THDH từ khá trở lên, sẽ tiếp tục lặp lại các bước 2, 3, 4 [66]. - Hà Xuân Thành (2017), trong Luận án Tiến sĩ Giáo dục học: “DH Toán ở trường Trung học phổ thông theo hướng phát triển NL GQVĐ thực tiễn thông qua việc khai thác và sử dụng các TH thực tiễn” đã đưa ra những khái niệm tình huống thực tiễn, bài toán có tình huống thực tiễn, xây dựng một số biện pháp khai thác sử dụng các tình huống thực tiễn trong DH Toán.

Trong các công trình ở Việt Nam kể trên, chúng tôi thấy: Các tác giả tập trung vào việc TK và tổ chức các THDH Toán, với mục đích giúp HS vận dụng các kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm thực tế để phát hiện và GQVĐ học tập trong môi trường tương tác. Như vậy, ở Việt Nam có nhiều công trình nghiên cứu về THDH môn Toán, nhưng chưa có công trình nào trực tiếp nghiên cứu riêng về DH hiệu quả môn Toán từ góc độ giúp GV TK và sử dụng THDH hiệu quả ở Tiểu học. 11 Từ những công trình có liên quan ở thế giới và Việt Nam, VĐ đặt ra là: Để nâng cao hiệu quả DH môn Toán Tiểu học, đối chiếu với thực tiễn DH Toán ở tiểu học Việt Nam, chúng tôi cho rằng: Để DH hiệu quả, GV cần TK được những THDH hiệu quả và sử dụng hợp lý trong quá trình DH, xem đó như là một giải pháp căn cơ và phù hợp trong bối cảnh đổi mới GD theo định hướng phát triển NL cho HS hiện nay. Trong luận án này, chúng tôi tiếp cận thực hiện DH hiệu quả thông qua nghiên cứu giải pháp giúp GV thiết kế và sử dụng THDH hiệu quả, bao gồm: Làm rõ quan niệm, cấu trúc và đặc trưng của THDH hiệu quả; xây dựng các bước, đề xuất cách thức và BP sử dụng THDH hiệu quả trong DH Toán ở bậc Tiểu học.

TÌNH HUỐNG DẠY HỌC HIỆU QUẢ MÔN TOÁN Ở TIỂU HỌC 1. Dạy học hiệu quả 1. Hoạt động học tập trong quá trình dạy học Sự thành công của HS trong học tập chính là lý do tồn tại của người GV và là mục đích của DH. Vì vậy, để DH hiệu quả, cần thiết phải quan tâm đến HĐ học tập của HS.

Theo Michel Develay [17] thì học là một quá trình làm cho chủ thể tự biến đổi, chiếm lĩnh thông tin trong môi trường sống. Muốn HĐ học đạt được hiệu quả tốt, ngoài sự đánh giá của GV, người học cần biết mình đã học như thế nào? Do vậy DH cần giúp cho HS tự đánh giá được việc học của mình. Ông cũng chỉ ra 3 nguyên tắc cơ bản của việc học: Học là tìm ra ý nghĩa trong một TH học – dạy; học là làm chủ một kỹ xảo nhận thức; học là tạo ra cầu nối nhận thức giữa các yếu tố riêng biệt. Tham khảo công trình [81], tiếp cận HĐ học từ hiệu quả thực hiện mục đích học, chúng tôi xác định những điều kiện để học tập hiệu quả như sau: - HS phải có hứng thú học tập để tìm ra những VĐ cần tìm hiểu và trả lời.

- HĐ học sẽ tốt nhất khi các HS trao đổi, hợp tác với nhau. - HĐ học dựa trên việc kết nối những tri thức, kinh nghiệm vốn có với những tri thức, ý tưởng mới. 12 - HĐ học gắn với việc tìm hiểu nguồn gốc tác dụng của tri thức và việc vận dụng tri thức được học vào thực tiễn. - HĐ học đạt hiệu quả tốt khi HS học được cách thức tìm ra tri thức, thay vì chỉ ghi nhớ tri thức.

- HĐ học trên cơ sở HĐ tự học, với sự tổ chức, hướng dẫn, giúp đỡ của GV (khi cần thiết).