Giải pháp dạy học phần nói và nghe trong chương trình ngữ văn 10

Nâng cao kỹ năng nói, nghe Ngữ văn 10 theo hướng phát triển năng lực. Khám phá các giải pháp dạy học hiệu quả nhất (skkn mới nhất).

• Tác giả: Ngô Thị Thu Hiền
• Trường học: Trường Thpt Chuyên Phan Bội Châu
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Một số giải pháp dạy học phần Nói và nghe trong chương trình Ngữ văn 10 theo định hướng phát triển năng lực (Qua phần Nói và nghe: "Giới thiệu, đánh giá về nội dung và nghệ thuật của một tác phẩm thơ / truyện’’, "Trình bày báo cáo kết quả nghiên cứu về một vấn đề’’- Ngữ văn 10 Tập 1 – Bộ Kết nối tri thức với cuộc sống)
• Loại tài liệu: Sáng kiến kinh nghiệm
• Năm xuất bản: 2022-2023
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• 1. Cơ sở lý luận
• 1.1. Kỹ năng nói
• 1.2. Kỹ năng nghe

Tóm tắt

I. Bối cảnh và lý do chọn đề tài

Đề tài "Một số giải pháp dạy học phần Nói và nghe trong chương trình Ngữ văn 10 theo định hướng phát triển năng lực" xuất phát từ thực trạng dạy học văn ở trường phổ thông hiện nay còn thiếu cân đối trong việc rèn luyện 4 kỹ năng nghe, nói, đọc, viết. Học sinh (HS) được chú trọng rèn luyện kỹ năng đọc, viết, trong khi kỹ năng nói còn hạn chế, kỹ năng nghe gần như bị bỏ quên. Chương trình GDPT 2018 hướng đến phát triển phẩm chất và năng lực, lấy 4 kỹ năng làm trục chính, đòi hỏi đổi mới phương pháp dạy học. Tuy nhiên, thời lượng dành cho hoạt động nói và nghe còn ít, đặt ra thách thức cho giáo viên trong việc tổ chức dạy học hiệu quả. Đề tài tập trung vào phần Nói và nghe trong chương trình Ngữ văn 10, bộ sách "Kết nối tri thức với cuộc sống", với mong muốn tìm ra giải pháp nâng cao hiệu quả dạy học phần này, góp phần phát triển năng lực giao tiếp và bồi dưỡng phẩm chất cho HS. Như tài liệu đã nêu: "Bấy lâu nay việc dạy học văn ở nhà trường phổ thông đang bất cân xứng về bốn kỹ năng này cho học sinh (HS). HS chủ yếu được rèn luyện nhiều ở mặt đọc và viết, còn kỹ năng nói rất hạn chế, đặc biệt là kỹ năng nghe thì dường như bị bỏ quên." Điều này cho thấy sự cần thiết của việc nghiên cứu và đề xuất giải pháp để khắc phục thực trạng này.

II. Mục đích đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Mục đích của đề tài là giúp HS nâng cao kỹ năng nói và nghe, rèn luyện khả năng tư duy ngôn ngữ, diễn đạt quan điểm mạch lạc, tự tin, đồng thời hình thành thái độ văn minh trong giao tiếp. Đề tài hướng đến việc giúp HS sử dụng tiếng Việt đúng và hay, giao tiếp tốt bằng lời nói, tự tin mạnh dạn trình bày ý kiến. Đối tượng nghiên cứu là HS lớp 10 trường THPT Chuyên Phan Bội Châu, Nghệ An, với bộ sách "Kết nối tri thức với cuộc sống". Đề tài đã được thực nghiệm trên 5 lớp 10 và bước đầu đạt kết quả khả quan. "Đề tài đã được dạy thực nghiệm tại 5 lớp gồm có: 10C5, 10C6, 10C7, 10A4, 10A5 và bước đầu đã có những kết quả khả thi, đáng ghi nhận." Phương pháp nghiên cứu được sử dụng là phương pháp thực nghiệm, thu thập số liệu, điều tra thống kê, kết hợp với kinh nghiệm thực tiễn dạy học của giáo viên và HS. Việc thực nghiệm trên chính đối tượng nghiên cứu giúp đề tài có tính thực tiễn cao, dễ dàng điều chỉnh và đánh giá hiệu quả.

III. Nội dung và giải pháp của đề tài

Đề tài tập trung vào 3 bài học trong chương trình Ngữ văn 10, tập 1, bộ sách "Kết nối tri thức với cuộc sống": Giới thiệu, đánh giá tác phẩm truyện (Bài 1), tác phẩm thơ (Bài 2) và trình bày báo cáo kết quả nghiên cứu (Bài 4). Đề tài đề xuất các giải pháp dạy học Nói và nghe theo nguyên tắc giao tiếp và kết nối, tổ chức linh hoạt, phù hợp với đặc trưng kiểu bài, vận dụng đa dạng hình thức, phương pháp và phương tiện dạy học. Cụ thể, đề tài đưa ra giải pháp cho cả hoạt động Nói và Nghe, kết hợp với việc sử dụng công nghệ thông tin để hỗ trợ trình bày, giúp HS dễ dàng tiếp cận và thể hiện. "Sáng kiến được chúng tôi tiến hành tại trường THPT Phan Bội Châu và được hiện thực hóa trong quá trình giảng dạy môn Ngữ văn. Chúng tôi đã thực hiện một số giải pháp trong lựa chọn và sử dụng các hình thức tổ chức, cách thức, phương pháp và phương tiện dạy học Nói và nghe gắn với từng kiểu bài khá hiệu quả." Việc đưa ra các bài soạn minh họa cụ thể giúp giáo viên có thể tham khảo và áp dụng vào thực tế giảng dạy.

IV. Kết quả và đóng góp của đề tài

Sau khi áp dụng đề tài, HS có những chuyển biến tích cực: tự tin hơn khi trình bày ý kiến, cởi mở, hoạt bát hơn, không khí lớp học sôi nổi hơn. HS được rèn luyện kỹ năng nói và nghe, trình bày trọn vẹn, không còn ngại ngùng, ấp úng. Đề tài góp phần hình thành cho HS cách sử dụng tiếng Việt trong sáng, hiệu quả, bồi dưỡng lòng tự hào về tiếng mẹ đẻ. "Học sinh trở nên tự tin khi trình bày các ý kiến, đề tài trước tập thể, đi cùng với đó là sự cởi mở, thân thiện, hoạt bát, năng động . ; không khí lớp học bởi vậy cũng trở nên sôi nổi, hào hứng hơn." Đóng góp mới của đề tài là tính thời sự, phương pháp và nội dung tiếp cận mới mẻ, phù hợp với chương trình mới. Đề tài cung cấp các giải pháp thiết thực, bài soạn minh họa cụ thể, giúp giáo viên dễ dàng triển khai, đồng thời đưa ra kiến nghị để giáo dục toàn diện, phát huy năng lực HS. Đề tài khẳng định tầm quan trọng của việc rèn luyện kỹ năng nói và nghe, góp phần đổi mới phương pháp dạy học văn, hướng đến phát triển năng lực HS.

Nội dung chính

BƯỚC 1: PHÂN TÍCH TÀI LIỆU

1. Vấn đề và câu hỏi chính mà tài liệu giải quyết

• Thực trạng bất cân xứng kỹ năng: Giải quyết tình trạng học sinh chỉ tập trung vào Đọc - Viết, bỏ quên kỹ năng Nói và Nghe trong chương trình Ngữ văn truyền thống.
• Rào cản tâm lý và kỹ năng của người học: Khắc phục tâm lý rụt rè, sợ sai, thiếu kỹ năng diễn đạt, phản biện và lắng nghe thấu cảm của học sinh THPT.
• Thách thức về mặt thời lượng: Đưa ra phương án phân bổ, thiết kế hoạt động hiệu quả khi thời lượng cho mỗi bài Nói và nghe chỉ gói gọn trong 1 tiết học.
• Quy trình hóa phương pháp giảng dạy: Xây dựng quy trình 4 bước và bộ công cụ đánh giá (bảng kiểm, rubric, phiếu học tập) cho từng kiểu bài đặc thù.

2. Hệ thống thuật ngữ chuyên ngành quan trọng

1. Dạy học kỹ năng nói và nghe
2. Chương trình GDPT 2018
3. Định hướng phát triển năng lực
4. Năng lực giao tiếp ngôn ngữ
5. Bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống
6. Dạy học tích hợp Đọc - Viết - Nói - Nghe
7. Thảo luận Socratic (truy vấn biện chứng)
8. Phương pháp đóng vai (Role-playing)
9. Thảo luận nhóm hợp tác
10. Nói và nghe tương tác (Interactive speaking & listening)
11. Lắng nghe đồng cảm (Empathetic listening)
12. Đánh giá chéo (Peer assessment)
13. Bảng kiểm kỹ năng (Checklist)
14. Báo cáo kết quả nghiên cứu
15. Phương tiện phi ngôn ngữ (Non-verbal communication)
16. Đồng sáng tạo văn học
17. Dàn ý thuyết trình

3. Đóng góp và điểm mới của tài liệu

• Tính thời sự cao: Ứng dụng trực tiếp vào bộ SGK Ngữ văn 10 mới (Kết nối tri thức với cuộc sống) ngay trong giai đoạn đầu triển khai đổi mới giáo dục phổ thông.
• Mô hình hóa quy trình dạy học 4 bước chuẩn mực: Xác định mục tiêu -> Chuẩn bị bài nói/nghe -> Thực hành thuyết trình/đối thoại -> Trao đổi, đánh giá chéo.
• Tích hợp các kỹ thuật dạy học hiện đại: Vận dụng thành công mô hình Truy vấn biện chứng Socratic, kỹ thuật Đóng vai mở và Bảng kiểm tự đánh giá vào môn Văn.
• Kiểm chứng thực nghiệm định lượng: Cung cấp số liệu khảo sát đối chứng cụ thể tại 5 lớp thuộc hai khối tự nhiên và xã hội tại Trường THPT Chuyên Phan Bội Châu (Nghệ An).

---

BƯỚC 2: NỘI DUNG BÀI VIẾT TỔNG HỢP VÀ CHUYÊN SÂU

Tổng quan nghiên cứu

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đánh dấu bước chuyển mình mang tính bước ngoặt của nền giáo dục Việt Nam. Trọng tâm chuyển đổi từ truyền thụ kiến thức một chiều sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học. Trong đó, trục rèn luyện bốn kỹ năng giao tiếp gồm Đọc, Viết, Nói và Nghe giữ vai trò chủ đạo xuyên suốt.

Tuy nhiên, việc giảng dạy Ngữ văn tại các trường trung học phổ thông từ lâu đã tồn tại sự mất cân đối nghiêm trọng. Phần lớn thời lượng và sự chú ý được dành cho việc đọc hiểu văn bản và tạo lập văn bản viết. Kỹ năng nói của học sinh còn nhiều hạn chế, trong khi kỹ năng lắng nghe gần như bị bỏ quên. Hệ quả là học sinh thường thụ động, thiếu tự tin khi trình bày trước đám đông và lúng túng khi tham gia tranh luận xã hội.

Nhằm tháo gỡ điểm nghẽn này, nhóm giáo viên tại Trường THPT Chuyên Phan Bội Châu (Nghệ An) đã thực hiện đề tài sáng kiến kinh nghiệm: "Một số giải pháp dạy học phần Nói và nghe trong chương trình Ngữ văn 10 theo định hướng phát triển năng lực". Đề tài tập trung khai thác ngữ liệu từ bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống, mang đến giải pháp dạy học kỹ năng nói và nghe cho Ngữ văn 10 một cách hệ thống, khoa học và giàu tính ứng dụng thực tiễn.

+--------------------------------------------------------------------------------+
|                         CHƯƠNG TRÌNH GDPT MÔN NGỮ VĂN 2018                     |
|                               (Trục kỹ năng tích hợp)                          |
+---------------------------------------+----------------------------------------+
                                        |
     +----------------------------------+----------------------------------+
     |                                                                     |
+----+--------------------+                                           +----+--------------------+
|   ĐỌC HIỂU & TẠO LẬP    |                                           |    NÓI & LẮNG NGHE      |
|    (Tiếp nhận & Viết)   | <=========[ Kết nối tích hợp ]==========> | (Giao tiếp & Tương tác) |
+-------------------------+                                           +-------------------------+
                                                                                   |
                                                              +--------------------+--------------------+
                                                              |                                         |
                                                     +--------+---------+                     +---------+--------+
                                                     |    KỸ NĂNG NÓI   |                     |   KỸ NĂNG NGHE   |
                                                     | - Âm lượng, tốc  |                     | - Nghe hiểu, ghi |
                                                     |   độ, biểu cảm   |                     |   chép có chọn lọc|
                                                     | - Ngôn ngữ hình  |                     | - Lắng nghe đồng |
                                                     |   thể, phương tiện|                    |   cảm, phản hồi  |
                                                     +------------------+                     +------------------+

---

Nội dung chi tiết

1. Cơ sở lý luận và thực trạng dạy học Nói - Nghe ở cấp THPT

Theo nghiên cứu giao tiếp của chuyên gia giáo dục Erik Palmer, cấu trúc thời gian giao tiếp của con người gồm: 9% cho viết, 16% cho đọc, 30% cho nói và 45% dành cho việc lắng nghe. Như vậy, con người dành tới 75% thời lượng giao tiếp hàng ngày cho hai hoạt động nói và nghe. Việc thiếu hụt năng lực nói và lắng nghe là rào cản lớn đối với sự phát triển cá nhân và hội nhập xã hội.

       CƠ CẤU THỜI GIAN GIAO TIẾP HÀNG NGÀY (Theo Erik Palmer)
       +-------------------------------------------------------------+
       | Lắng nghe (Listening)                             | 45%     |
       | Nói (Speaking)                                    | 30%     |
       | Đọc (Reading)                                     | 16%     |
       | Viết (Writing)                                    | 9%      |
       +-------------------------------------------------------------+

Chương trình GDPT 2018 quy định thời lượng dành cho hoạt động Nói và nghe chiếm khoảng 10% tổng số tiết môn Ngữ văn mỗi năm học. Ở cấp THPT, yêu cầu cần đạt được nâng cao rõ rệt:

• Học sinh phải nói và nghe linh hoạt, có chủ kiến riêng.
• Có khả năng đánh giá toàn diện cả về nội dung và hình thức biểu đạt của bài thuyết trình.
• Rèn luyện tác phong tranh biện văn minh, tôn trọng sự khác biệt và tuân thủ nguyên tắc hội thoại.

Khảo sát thực tế tại 5 lớp 10 (gồm 10C5, 10C6, 10C7, 10A4, 10A5) Trường THPT Chuyên Phan Bội Châu cho thấy những hạn chế rõ nét trước khi áp dụng giải pháp:

        THỰC TRẠNG KỸ NĂNG NÓI VÀ NGHE CỦA HỌC SINH KHỐI 10 (TRƯỚC ĐỀ TÀI)
+---------+---------------+------------------------------+------------------------------+
| Lớp     | Sĩ số học sinh| Tỷ lệ tự tin trình bày trước | Tỷ lệ tập trung lắng nghe và |
|         |               | tập thể (%)                  | ghi nhận phản hồi (%)        |
+---------+---------------+------------------------------+------------------------------+
| 10C5    |      35       |             50%              |             50%              |
| 10C6    |      35       |             40%              |             30%              |
| 10C7    |      35       |             55%              |             50%              |
| 10A4    |      34       |             45%              |             30%              |
| 10A5    |      35       |             45%              |             30%              |
+---------+---------------+------------------------------+------------------------------+

Nguyên nhân chính xuất phát từ việc học sinh e ngại nói sai, thiếu vốn từ ngữ biểu đạt và thiếu môi trường thực hành. Bên cạnh đó, thời lượng 1 tiết/bài tạo áp lực lớn, buộc giáo viên phải tìm kiếm các giải pháp tổ chức tối ưu và linh hoạt hơn.

---

2. Hệ thống phương pháp và giải pháp tổ chức dạy học đột phá

Để hiện thực hóa mục tiêu phát triển năng lực giao tiếp, tài liệu đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện, phối hợp chặt chẽ giữa hoạt động Nói, Nghe và Nói - Nghe tương tác.

a. Quy trình tổ chức 4 bước chuẩn mực

1. Bước 1: Xác định yêu cầu cần đạt và lựa chọn phương pháp: Phân tích đặc trưng kiểu bài để lựa chọn kỹ thuật dạy học và phương tiện hỗ trợ phù hợp.
2. Bước 2: Tổ chức chuẩn bị: Hướng dẫn học sinh chuyển đổi bài viết thành dàn ý bài nói, thiết kế trình chiếu (PowerPoint, sơ đồ tư duy) và chuẩn bị phiếu ghi chú.
3. Bước 3: Thực hành nói và nghe: Người nói trình bày kết hợp ngôn ngữ nói với cử chỉ, ánh mắt và phương tiện trực quan; người nghe chủ động ghi chép và phác thảo câu hỏi.
4. Bước 4: Trao đổi, nhận xét và đánh giá: Thực hiện nhận xét hai chiều thông qua bảng kiểm kỹ năng (checklist) và mẫu câu phản hồi tích cực.

       QUY TRÌNH 4 BƯỚC TỔ CHỨC TIẾT DẠY NÓI VÀ NGHE NGỮ VĂN 10
  [Bước 1] Xác định mục tiêu & Lựa chọn phương pháp dạy học
  [Bước 2] Hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài nói & tâm thế lắng nghe
  [Bước 3] Tổ chức thực hành thuyết trình và ghi nhận thông tin
  [Bước 4] Đối thoại tương tác, phản hồi và đánh giá bằng bảng kiểm

b. Ba phương pháp dạy học tích cực tiêu biểu

• Phương pháp Thảo luận Socratic (Truy vấn biện chứng): Khởi tạo không gian đối thoại dân chủ, bình đẳng. Giáo viên đóng vai trò điều phối bằng hệ thống câu hỏi gợi mở, kích thích học sinh tự do khám phá nhiều tầng ý nghĩa của văn bản văn học.
• Phương pháp Đóng vai (Role-playing): Học sinh nhập vai nhân vật, chuyển thể trích đoạn văn học thành hoạt cảnh kịch ngắn hoặc xử lý tình huống giao tiếp giả định. Phương pháp này rèn luyện khả năng "đồng sáng tạo" và thấu cảm tâm lý.
• Phương pháp Thảo luận nhóm cộng tác: Phân chia nhiệm vụ cụ thể cho từng thành viên (nhóm trưởng, thư ký, người thuyết trình, người phản biện), rèn luyện tinh thần làm việc nhóm và trách nhiệm cá nhân.

   CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ KỸ NĂNG NÓI DÀNH CHO HỌC SINH (BẢNG KIỂM TỰ ĐÁNH GIÁ)
+-----------------------------------------------+-----------------+----------------+
| Tiêu chí đánh giá                             | Đạt chuẩn (Đ)   | Cần cải thiện  |
+-----------------------------------------------+-----------------+----------------+
| Trình bày đủ các luận điểm theo yêu cầu       |      [   ]      |     [   ]      |
| Bố cục sắp xếp mạch lạc, dẫn chứng xác đáng   |      [   ]      |     [   ]      |
| Giọng nói rõ ràng, tốc độ vừa phải, biểu cảm  |      [   ]      |     [   ]      |
| Tự tin, làm chủ ánh mắt và ngôn ngữ cơ thể    |      [   ]      |     [   ]      |
| Tương tác tốt với câu hỏi của người nghe      |      [   ]      |     [   ]      |
+-----------------------------------------------+-----------------+----------------+

---

3. Thiết kế bài dạy minh họa và kết quả thực nghiệm sư phạm

Tài liệu cung cấp 3 kế hoạch bài dạy (giáo án) minh họa cụ thể bám sát SGK Ngữ văn 10 Tập 1 (Bộ Kết nối tri thức với cuộc sống):

a. Giới thiệu, đánh giá về nội dung và nghệ thuật của một tác phẩm truyện (Bài 1)

• Trọng tâm bài dạy: Giúp học sinh nắm vững cách tóm tắt cốt truyện, phân tích chủ đề và đánh giá nghệ thuật xây dựng nhân vật qua truyện kể (ngữ liệu thực hành: truyện thần thoại "Nữ Oa vá trời").
• Hình thức tổ chức: Sử dụng video giới thiệu sách để khởi động, tổ chức hoạt động cặp đôi và nhóm thuyết trình kết hợp slide minh họa.

b. Giới thiệu, đánh giá về nội dung và nghệ thuật của một tác phẩm thơ (Bài 2)

• Trọng tâm bài dạy: Định hướng học sinh phân tích mạch vận động cảm xúc của nhân vật trữ tình, giá trị hình ảnh, vần nhịp và biện pháp tu từ trong tác phẩm thơ (ngữ liệu thực hành: "Thu vịnh" - Nguyễn Khuyến).
• Hình thức tổ chức: Người nói trình bày cảm nhận cá nhân; người nghe sử dụng phiếu phản hồi ghi nhận các góc nhìn thẩm mỹ đa chiều.

c. Trình bày báo cáo kết quả nghiên cứu về một vấn đề (Bài 4)

• Trọng tâm bài dạy: Rèn luyện tư duy học thuật thông qua việc trình bày đề tài nghiên cứu văn hóa/xã hội (ví dụ: "Phong tục đốt vàng mã của người Việt").
• Hình thức tổ chức: Tổ chức theo mô hình buổi hội thảo khoa học (seminar). Học sinh tóm tắt báo cáo thành 1-1.5 trang, trình bày hệ thống luận điểm rõ ràng và giải đáp chất vấn từ người tham dự.

          KẾT QUẢ SAU KHI ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM (5 LỚP THỰC NGHIỆM)
+---------+-----------------------------------+-----------------------------------+
| Lớp     | Tỷ lệ thành thạo kỹ năng TRƯỚC    | Tỷ lệ thành thạo kỹ năng SAU      |
|         | khi áp dụng SKKN (%)              | khi áp dụng SKKN (%)              |
+---------+-----------------------------------+-----------------------------------+
| 10C5    |               48.6%               |               88.6%               |
| 10C6    |               42.9%               |               82.9%               |
| 10C7    |               51.4%               |               91.4%               |
| 10A4    |               41.2%               |               85.3%               |
| 10A5    |               40.0%               |               82.9%               |
+---------+-----------------------------------+-----------------------------------+

Kết quả thực nghiệm khẳng định tính khả thi vượt trội của các giải pháp. Tỷ lệ học sinh tự tin, thành thạo kỹ năng nói và lắng nghe tích cực tăng trung bình từ 40-50% lên trên 85%. Không khí lớp học trở nên sôi nổi, học sinh chủ động chiếm lĩnh tri thức và phát triển năng lực ngôn ngữ tự nhiên.

---

Ai nên đọc tài liệu này?

Tài liệu này là cẩm nang sư phạm thực chứng, phù hợp với các nhóm đối tượng:

• Giáo viên môn Ngữ văn cấp THPT: Cung cấp nguồn giáo án minh họa chi tiết, quy trình giảng dạy khoa học và hệ thống bảng kiểm chuẩn hóa để triển khai hiệu quả chương trình Ngữ văn 10 mới.
• Tổ chuyên môn và cán bộ quản lý giáo dục: Sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các buổi sinh hoạt chuyên môn, hội thảo đổi mới phương pháp giảng dạy và kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực.
• Sinh viên ngành Sư phạm Ngữ văn: Nắm bắt thực tiễn dạy học kỹ năng giao tiếp tại các trường phổ thông, tích lũy phương pháp thiết kế hoạt động học tập hiện đại.
• Học sinh lớp 10 THPT: Tham khảo cấu trúc bài nói, tiêu chí đánh giá và phương pháp rèn luyện để tự tin thuyết trình, phản biện trong các giờ học văn.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Dạy học kỹ năng nói và nghe theo Chương trình GDPT 2018 có điểm gì mới?

Chương trình 2018 coi Nói và Nghe là trục kỹ năng độc lập, chiếm 10% tổng thời lượng môn học. Thay vì chỉ nghe thụ động, học sinh phải học cách nói đúng, nói hay, lắng nghe thấu cảm, phản biện văn minh và tương tác đối thoại đa chiều dựa trên ngữ cảnh thực tế.

Làm thế nào để tổ chức tiết dạy Nói và nghe hiệu quả trong thời lượng 1 tiết học?

Giáo viên cần áp dụng quy trình 4 bước tinh gọn: giao nhiệm vụ chuẩn bị trước ở nhà, chuyển đổi bài viết thành đề cương bài nói, giới hạn thời gian thuyết trình trên lớp (3-5 phút/nhóm) và tận dụng bảng kiểm kỹ năng để học sinh đánh giá chéo nhanh chóng.

Tại sao học sinh THPT thường rụt rè và gặp khó khăn trong tiết học Nói và nghe?

Nguyên nhân chủ yếu do tâm lý sợ nói sai, thiếu vốn từ vựng và chưa được rèn luyện phương pháp diễn đạt mạch lạc. Ngoài ra, thói quen dạy học chú trọng thi cử viết lách khiến học sinh thiếu môi trường an toàn để thực hành phát biểu ý kiến cá nhân.

Khi nào giáo viên nên áp dụng phương pháp thảo luận Socratic trong môn Ngữ văn?

Phương pháp Socratic phát huy hiệu quả cao nhất khi bài học đặt ra những vấn đề mở, đa chiều về nhân sinh, đạo đức hoặc những tác phẩm văn học giàu sức gợi. Giáo viên sử dụng phương pháp này để khơi gợi tư duy phản biện và tinh thần tranh luận dân chủ của học sinh.

Bảng kiểm đánh giá (Checklist/Rubric) đóng vai trò gì trong việc rèn luyện kỹ năng Nói - Nghe?

Bảng kiểm giúp lượng hóa các tiêu chí về nội dung, giọng điệu, ngôn ngữ cơ thể và thái độ tương tác. Công cụ này hỗ trợ học sinh tự kiểm soát bài nói của bản thân, đồng thời giúp người nghe đưa ra những nhận xét khách quan, chuẩn xác và mang tính xây dựng.

---

Kết luận

Sáng kiến kinh nghiệm "Một số giải pháp dạy học phần Nói và nghe trong chương trình Ngữ văn 10 theo định hướng phát triển năng lực" mang đến góc nhìn thực tiễn và giải pháp đột phá cho việc đổi mới phương pháp giảng dạy môn Văn.

Các điểm nhấn cốt lõi:

• Xác lập mối quan hệ tích hợp hữu cơ giữa bốn kỹ năng Đọc - Viết - Nói - Nghe.
• Chuẩn hóa quy trình 4 bước và bộ công cụ đánh giá (bảng kiểm, rubric, mẫu phản hồi).
• Phát huy tối đa năng lực tự chủ, tự tin và sáng tạo của học sinh qua các mô hình dạy học tích cực (Socratic, Đóng vai, Làm việc nhóm).

Trong thời gian tới, các giải pháp này hoàn toàn có thể nhân rộng cho chương trình Ngữ văn 11, 12 cũng như áp dụng linh hoạt cho các bộ sách giáo khoa khác như Cánh Buồm, Chân trời sáng tạo.

Quý thầy cô và bạn đọc hãy áp dụng ngay quy trình và hệ thống phiếu đánh giá này vào kế hoạch bài dạy thực tế để nâng cao chất lượng giờ học Ngữ văn!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lý luận Tổ chức dạy học Nói và nghe tuân thủ định hướng đổi mới phương pháp dạy học của Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn năm 2018: phát huy tính tích cực của người học; dạy học tích hợp và phân hóa; đa dạng hóa các hình thức tổ chức, phương pháp và phương tiện dạy học…tạo cơ hội để học sinh hình thành, phát triển năng lực và phẩm chất thông qua các hoạt động trải nghiệm thực tiễn; chủ động, tự tin trong giao tiếp và kết nối với văn học, với con người và thế giới xung quanh. Kỹ năng nói Kĩ năng nói (KNN) được đánh giá là phần quan trọng trong việc hình thành và phát triển năng lực (NL) giao tiếp bằng một ngôn ngữ của mỗi người. Cùng với kĩ năng (KN) nghe, KNN được xác định là một trong những KN cơ bản của thế kỉ XXI.

Erik Palmer đã thống kê cách chúng ta sử dụng thời gian giao tiếp: Viết: 9%, Đọc: 16%, Nói: 30%, Nghe: 45%. Như vậy, chúng ta sử dụng 3/4 thời gian giao tiếp cho việc nghe và nói. Việc thiếu hụt KNN trong các hoạt động giao tiếp sẽ là một cản trở rất lớn đối với mỗi người trong xã hội. Nói là khả năng diễn đạt lời nói dưới dạng âm thanh, thể hiện ở việc người nói dùng khẩu ngữ để truyền đạt thông tin, biểu đạt tư tưởng, tình cảm một cách chính xác, sinh động, có sức thuyết phục.

Làm chủ được KNN sẽ giúp người nói tạo ra mối quan hệ tốt đẹp trong giao tiếp, tự khẳng định mình và là công cụ tạo ảnh hưởng với người khác. Thực tế đã chứng minh những người giao tiếp bằng lời nói hiệu quả sẽ có nhiều cơ hội thành công hơn trong trường học và trong các lĩnh vực khác của cuộc sống. Các yếu tố ảnh hưởng đến kĩ năng nói: - Yếu tố con người bao gồm các vấn đề về nhân khẩu học, phát âm, nhịp điệu, tốc độ nói, kinh nghiệm nói, sự chuẩn bị và tâm lí khi nói. Để rèn luyện tốt KNN, HS cần nhận thức rằng không nên chỉ cố gắng học thuộc lòng toàn bộ nội dung bài viết mà hãy biết điều khiển giọng nói của mình: cần thể hiện đúng ngữ điệu thể hiện mục đích nói của câu, ý thức được việc nhấn giọng trong cùng một câu nói nhưng ở những vị trí khác nhau sẽ tạo ra nhiều sắc thái ý nghĩa khác nhau.

Do đó, trong rèn luyện KNN, GV cần hướng dẫn HS cách tự đúc rút kinh nghiệm sau mỗi lần thực hiện việc nói tự do hoặc nói theo chủ đề. - Nội dung nói là một nhân tố thiết yếu. Để có tính hấp dẫn, thu hút người nghe, đề tài nói cần đảm bảo tính thiết thực, đặc sắc, mới lạ và độc đáo. Bố cục và trình bày nội dung nói cần được sắp xếp theo một tổ chức nhất định, rõ ràng, logic, hợp lí, có tính thuyết phục cao nhằm dẫn dắt người nghe theo dõi diễn tiến của bài phát biểu, từ đó hiểu được thông điệp truyền đạt.

Khi nói, người nói cần đảm bảo tính nhất quán về nội dung được nhắc đến, cụ thể là cần có sự tương đồng giữa các nội dung cơ sở lí thuyết, thực trạng, phân tích, đánh giá. - Các yếu tố bên ngoài như người nghe, không gian, thời gian nói, các phương tiện công nghệ hỗ trợ. có những ảnh hưởng quan trọng đến việc rèn luyện KNN. Trong đó, người nghe là tác nhân có ảnh hưởng lớn nhất.

Thái độ, sự hợp tác và ủng hộ của người nghe sẽ khiến cho người nói thoải mái hơn và bộc lộ hết khả năng và truyền tải được trọn vẹn, sinh động nội dung cần nói.