Cách sử dụng thành ngữ trong tác phẩm Võ Thị Hảo và Di Li - Luận văn thạc sĩ

Tìm hiểu cách sử dụng thành ngữ trong các tác phẩm của Võ Thị Hảo và Di Li. Phân tích sâu sắc về vai trò, ý nghĩa và tác động của thành ngữ đối với giá trị văn

• Tác giả: Hoàng Thị Quỳnh Mai
• Người hướng dẫn: GS. Đỗ Thị Kim Liên
• Trường học: Trường Đại học Vinh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Cách sử dụng thành ngữ trong tác phẩm của Võ Thị Hảo và Di Li
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Vinh

Tóm tắt

I. Tổng quan về cách sử dụng thành ngữ trong tác phẩm Võ Thị Hảo

Thành ngữ là đơn vị ngôn ngữ cố định, mang tính biểu hình và biểu nghĩa cao trong tiếng Việt. Trong sáng tác văn học, thành ngữ đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường sức biểu đạt nghệ thuật. Tác phẩm của Võ Thị Hảo thể hiện cách vận dụng thành ngữ đa dạng và sáng tạo. Nhà văn sử dụng thành ngữ từ nhiều nguồn gốc khác nhau, bao gồm thành ngữ Hán Việt, thành ngữ dân gian và thành ngữ có yếu tố tự nhiên. Cách dùng thành ngữ trong tác phẩm không chỉ dừng ở dạng nguyên thể mà còn có sự biến đổi linh hoạt về cấu tạo. Sự biến đổi này giúp thành ngữ hòa nhập tự nhiên vào ngữ cảnh văn bản, đồng thời tạo nên phong cách ngôn ngữ riêng. Nghiên cứu cách sử dụng thành ngữ trong tác phẩm Võ Thị Hảo cho thấy mối quan hệ mật thiết giữa ngôn ngữ dân gian và ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại. Thành ngữ trở thành công cụ đắc lực để nhà văn khắc họa tâm lý nhân vật, miêu tả cảnh vật và biểu đạt tư tưởng sâu sắc.

1.1. Khái niệm thành ngữ và vai trò trong sáng tác văn học

Thành ngữ được định nghĩa là tổ hợp từ cố định, quen dùng, nghĩa của thành ngữ thường là nghĩa bóng, mang tính khái quát và trừu tượng. Thành ngữ có ba đặc trưng cơ bản: tính cố định về hình thức, tính chỉnh thể về ý nghĩa và tính biểu cảm cao. Trong văn bản nghệ thuật, thành ngữ tạo nên sắc thái riêng, hàm súc cô đọng mà gần gũi đời sống. Nhà thơ, nhà văn vận dụng thành ngữ bằng nhiều hình thức khác nhau. Có khi thành ngữ xuất hiện ở dạng nguyên thể không biến đổi. Có khi được biến đổi linh hoạt để phù hợp ngữ cảnh sáng tạo.

1.2. Đặc trưng nổi bật trong cách dùng thành ngữ của Võ Thị Hảo

Võ Thị Hảo là nhà văn có phong cách ngôn ngữ độc đáo, giàu hình ảnh và biểu cảm. Cách sử dụng thành ngữ trong tác phẩm của bà thể hiện sự am hiểu sâu sắc kho tàng thành ngữ tiếng Việt. Nhà văn vận dụng thành ngữ từ nhiều nguồn gốc: Hán Việt, dân gian, tôn giáo và đời sống thường nhật. Đặc biệt, Võ Thị Hảo thường biến đổi cấu tạo thành ngữ để tạo hiệu quả nghệ thuật mới. Bà sử dụng thành ngữ với tần suất cao trong các tác phẩm truyện ngắn và tiểu thuyết. Mỗi thành ngữ đi vào tác phẩm đều mang dấu ấn cá nhân rõ nét của tác giả.

II. Phân tích nguồn gốc và cấu tạo thành ngữ trong tác phẩm

Nghiên cứu nguồn gốc thành ngữ trong tác phẩm Võ Thị Hảo cho thấy sự đa dạng đáng chú ý. Nhóm thành ngữ có nguồn gốc Hán Việt chiếm tỷ lệ lớn, phản ánh ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa trong tiếng Việt. Nhóm thành ngữ dân gian phản ánh đời sống lao động, sinh hoạt của người Việt qua nhiều thế hệ. Bên cạnh đó, một số thành ngữ xuất phát từ kinh điển Phật giáo và văn hóa phương Đông. Về cấu tạo, thành ngữ trong tác phẩm Võ Thị Hảo thể hiện nhiều dạng thức phong phú. Có thành ngữ cấu tạo theo kiểu đối xứng, tạo nhịp điệu cân bằng cho câu văn. Có thành ngữ phi đối xứng, mang sắc thái biểu đạt riêng. Sự biến đổi cấu tạo thành ngữ là đặc điểm nổi bật. Nhà văn có thể thêm bớt yếu tố, thay thế thành phần hoặc đảo thứ tự. Mục đích nhằm tạo sự mới lạ, phù hợp ngữ cảnh nghệ thuật. Phương pháp này thể hiện trình độ ngôn ngữ bậc thầy của tác giả.

2.1. Nguồn gốc thành ngữ được sử dụng trong tác phẩm

Thành ngữ trong tác phẩm Võ Thị Hảo có ba nguồn gốc chính. Thứ nhất là nhóm thành ngữ gốc Hán, như 'bách phát bách trúng', 'bán tín bán nghi'. Thứ hai là nhóm thành ngữ dân gian Việt Nam, gắn liền đời sống nông nghiệp và sinh hoạt cộng đồng. Thứ ba là nhóm thành ngữ từ kinh điển tôn giáo, chủ yếu Phật giáo. Tỷ lệ thành ngữ dân gian chiếm phần lớn, cho thấy vốn sống phong phú của nhà văn. Sự kết hợp nhiều nguồn gốc tạo nên tầng tầng lớp lớp ý nghĩa trong tác phẩm.

2.2. Cấu tạo và hình thức biến đổi thành ngữ

Về cấu tạo, thành ngữ trong tác phẩm Võ Thị Hảo phân thành hai loại chính. Loại thứ nhất là thành ngữ ẩn dụ hóa đối xứng, có cấu trúc cân bằng, tạo nhịp điệu hài hòa. Loại thứ hai là thành ngữ ẩn dụ hóa phi đối xứng, ít phổ biến hơn. Nhà văn còn biến đổi thành ngữ theo nhiều cách: thêm yếu tố, rút gọn, thay thế hoặc đảo vị trí. Biến đổi giúp thành ngữ hòa nhập tự nhiên vào dòng văn bản. Mỗi hình thức biến đổi đều phục vụ mục đích biểu đạt nghệ thuật cụ thể của tác giả.

III. Phương pháp phân loại chức năng ngữ pháp và ngữ nghĩa

Thành ngữ trong tác phẩm Võ Thị Hảo đảm nhận nhiều chức năng ngữ pháp khác nhau trong câu. Chức năng phổ biến nhất là vị ngữ, giúp câu văn sinh động và giàu hình ảnh. Thành ngữ cũng xuất hiện ở chức năng trạng ngữ, bổ sung ý nghĩa cho hành động. Chức năng định ngữ tạo sự miêu tả cụ thể, gợi hình cho đối tượng được nhắc đến. Xét về ngữ nghĩa, thành ngữ trong tác phẩm thuộc nhiều nhóm trường nghĩa phong phú. Nhóm trường nghĩa về tính cách con người chiếm tỷ trọng lớn. Nhóm về đời sống xã hội phản ánh hiện thực đa chiều. Nhóm về tình cảm thể hiện nội tâm nhân vật sâu sắc. Phương pháp phân loại theo chức năng ngữ pháp và trường nghĩa giúp hiểu rõ cách nhà văn khai thác kho tàng thành ngữ. Mỗi chức năng đều phục vụ mục đích nghệ thuật riêng. Sự kết hợp nhiều chức năng tạo nên tầng ý nghĩa phong phú cho tác phẩm văn học.

3.1. Chức năng ngữ pháp của thành ngữ trong văn bản

Trong tác phẩm Võ Thị Hảo, thành ngữ đảm nhận bốn chức năng ngữ pháp chính. Chức năng vị ngữ xuất hiện nhiều nhất, đóng vai trò nòng cốt trong việc xây dựng câu văn. Chức năng trạng ngữ bổ sung hoàn cảnh, thời gian cho sự kiện được kể. Chức năng định ngữ mang tính miêu tả, tạo nét đặc trưng cho nhân vật hoặc sự vật. Chức năng bổ ngữ nhấn mạnh kết quả hoặc mức độ của hành động. Sự đa dạng chức năng cho thấy khả năng vận dụng linh hoạt của nhà văn. Mỗi chức năng đều góp phần làm phong phú cấu trúc ngữ pháp trong tác phẩm.

3.2. Các nhóm trường nghĩa của thành ngữ tiêu biểu

Nghiên cứu chỉ ra nhiều nhóm trường nghĩa thành ngữ trong tác phẩm Võ Thị Hảo. Nhóm về tính cách con người bao gồm thành ngữ miêu tả phẩm chất tốt và xấu. Nhóm về đời sống xã hội phản ánh quan hệ giữa người với người. Nhóm về tình cảm thể hiện cung bậc yêu thương, hờn giận, đau khổ. Nhóm về tự nhiên miêu tả cảnh vật, thời tiết qua lăng kính ẩn dụ. Nhóm về lao động sản xuất ghi nhận đời sống thường nhật của người dân. Mỗi nhóm trường nghĩa đều có tần suất sử dụng và hiệu quả nghệ thuật riêng biệt.

IV. Kết luận và ứng dụng cách dùng thành ngữ trong sáng tác

Nghiên cứu cách sử dụng thành ngữ trong tác phẩm Võ Thị Hảo mang lại nhiều kết quả đáng giá. Thành ngữ được vận dụng đa dạng về nguồn gốc, cấu tạo và chức năng ngữ pháp. Nhà văn không đơn thuần sử dụng thành ngữ nguyên thể mà chủ động biến đổi sáng tạo. Sự biến đổi này phục vụ mục đích nghệ thuật, tạo nên phong cách ngôn ngữ độc đáo. Về ngữ nghĩa, thành ngữ trong tác phẩm thuộc nhiều nhóm trường nghĩa phong phú. Các nhóm về tính cách con người và đời sống xã hội chiếm tỷ trọng lớn nhất. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa trong nhiều lĩnh vực. Trong giảng dạy ngôn ngữ, phát hiện về cách dùng thành ngữ giúp soạn bài giảng sinh động. Trong sáng tác văn học, phương pháp biến đổi thành ngữ là bài học quý giá. Nghiên cứu cũng mở ra hướng tiếp cận mới trong phân tích phong cách ngôn ngữ nhà văn. Từ đó, giá trị nghệ thuật của thành ngữ trong văn học Việt Nam hiện đại được nhìn nhận đầy đủ hơn.

4.1. Kết quả nghiên cứu và ý nghĩa học thuật

Nghiên cứu đã thống kê định lượng thành ngữ trong tác phẩm Võ Thị Hảo một cách hệ thống. Kết quả cho thấy tần suất sử dụng thành ngữ cao, phản ánh vốn ngôn ngữ phong phú. Thành ngữ ẩn dụ hóa đối xứng chiếm tỷ lệ áp đảo so với loại phi đối xứng. Phát hiện về sự biến đổi cấu tạo thành ngữ là đóng góp quan trọng. Ý nghĩa học thuật nằm ở việc xây dựng cơ sở lý luận phân tích phong cách ngôn ngữ. Nghi究也为越南语言学研究提供了宝贵资料。Nghiên cứu cũng đóng góp tài liệu quý cho ngôn ngữ học Việt Nam.

4.2. Ứng dụng trong giảng dạy và sáng tác văn học

Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực. Trong giảng dạy tiếng Việt, giáo viên có thể sử dụng ví dụ từ tác phẩm Võ Thị Hảo để minh họa cách dùng thành ngữ. Học sinh, sinh viên được tiếp cận phương pháp phân tích thành ngữ khoa học. Trong sáng tác văn học, nhà văn trẻ có thể học hỏi kỹ thuật biến đổi thành ngữ. Phương pháp này giúp tăng sức biểu đạt cho câu văn mà không mất đi tính dân tộc. Nghiên cứu cũng hỗ trợ công tác biên soạn từ điển thành ngữ và giáo trình ngôn ngữ học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thành ngữ tiếng Việt là di sản ngôn ngữ đặc sắc, kết tinh từ tư duy triết mỹ và vốn sống hàng ngàn năm của dân tộc. Trong dòng chảy văn học hiện đại, việc vận dụng vốn từ cố định này trở thành thước đo tài năng và dấu ấn cá nhân của người cầm bút. Nghiên cứu thực nghiệm trên 6 tác phẩm văn xuôi tiêu biểu với tổng số 209 đơn vị thành ngữ và 268 lượt xuất hiện đã phản ánh sinh động bức tranh ngôn ngữ đương đại.

Vấn đề then chốt của đề tài tập trung giải mã phương thức tiếp nhận, tái tạo và chuyển hóa hệ thống thành ngữ của hai gương mặt nữ văn sĩ nổi bật: Võ Thị Hảo (đại diện cho thế hệ văn học đổi mới thập niên 1990) và Di Li (cây bút trẻ đương đại thành danh từ thập niên 2000). Mục tiêu cụ thể là thống kê tần suất, phân loại nguồn gốc, cấu trúc ngữ pháp và giá trị tu từ - ngữ nghĩa của thành ngữ, từ đó xác lập sự tương đồng và dị biệt về phong cách nghệ thuật.

Phạm vi khảo sát giới hạn trong 6 tác phẩm văn xuôi gồm 4 tác phẩm của Võ Thị Hảo (Biển cứu rỗi năm 1993, Chuông vọng cuối chiều năm 1994, Ngậm cười năm 1998, 101 cái dại của đàn ông năm 2006) và 2 tác phẩm của Di Li (Đảo thiên đường năm 2012, San hô đỏ năm 2012). Công trình được hoàn thành tại Nghệ An vào tháng 10 năm 2015. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua hệ thống số liệu định lượng chuẩn xác: 171 thành ngữ với 225 lượt dùng ở Võ Thị Hảo và 38 thành ngữ với 43 lượt dùng ở Di Li, cung cấp luận cứ khoa học tin cậy cho chuyên ngành ngôn ngữ học và lý luận văn học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng nền tảng trên lý thuyết cụm từ cố định của ngôn ngữ học hiện đại, kết hợp lý thuyết phong cách học văn bản nghệ thuật và ngữ nghĩa học tri nhận. Công trình kế thừa các quan điểm học thuật chuẩn xác từ các nhà ngôn ngữ học đầu ngành như Hoàng Văn Hành, Đỗ Thị Kim Liên, Nguyễn Thiện Giáp, Nguyễn Văn Tu và Cù Đình Tú.

Hệ thống lý thuyết vận dụng bao gồm 4 khái niệm cốt lõi:

1. Thành ngữ: Cụm từ cố định mang tính bền vững về cấu tạo, hoàn chỉnh và bóng bẩy về ngữ nghĩa, đảm nhiệm chức năng định danh và hoạt động tương đương như một từ trong câu.
2. Tính biểu trưng: Đặc trưng ngữ nghĩa lấy hình ảnh, sự vật cụ thể để phản ánh các thuộc tính, trạng thái trừu tượng thông qua cơ chế chuyển nghĩa ẩn dụ hoặc hoán dụ.
3. Cấu trúc đối xứng và phi đối xứng: Sự phân bố cân bằng về âm tiết, nhịp điệu và ngữ nghĩa giữa hai vế trong mô hình 4 âm tiết truyền thống.
4. Biến thể thành ngữ: Sự cải biên linh hoạt về hình thức như thêm từ, bớt từ, thay từ hoặc hoán đổi trật tự cấu tạo nhằm thích ứng với ngữ cảnh diễn ngôn nghệ thuật.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu khảo sát toàn văn từ 6 ấn phẩm văn xuôi với tổng quy mô 268 lượt xuất hiện của thành ngữ. Phương pháp chọn mẫu mục đích (purposive sampling) được áp dụng để bao quát các thể loại truyện ngắn, bút ký và phóng tác phản ánh đầy đủ chặng đường sáng tác từ năm 1993 đến năm 2012 của hai tác giả.

Luận văn kết hợp 4 phương pháp phân tích chuyên sâu:

• Phương pháp thống kê định lượng và phân loại: Đo lường chính xác tần số xuất hiện, tỷ lệ phần trăm của từng nhóm thành ngữ nguyên dạng, biến thể, nguồn gốc thuần Việt và Hán - Việt. Lý do lựa chọn là tạo lập cơ sở dữ liệu số hóa khách quan, loại bỏ các nhận định cảm tính.
• Phương pháp phân tích diễn ngôn: Đặt từng đơn vị thành ngữ vào ngữ cảnh văn bản để làm rõ giá trị tạo nghĩa và dụng ý nghệ thuật của tác giả.
• Phương pháp so sánh đối chiếu: Đặt song song các tham số ngôn ngữ giữa Võ Thị Hảo và Di Li để nhận diện phong cách cá nhân.
• Phương pháp tổng hợp: Hệ thống hóa các quy luật ngôn ngữ theo tiến trình nghiên cứu kéo dài 12 tháng từ cuối năm 2014 đến tháng 10 năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát định lượng trên toàn bộ ngữ liệu đem lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, tần suất sử dụng thành ngữ có sự chênh lệch lớn giữa hai tác giả. Võ Thị Hảo sử dụng 171 thành ngữ với 225 lượt xuất hiện, cao gấp 5,23 lần so với Di Li (38 thành ngữ với 43 lượt xuất hiện). Số lượt xuất hiện lặp lại ở Võ Thị Hảo đạt 1,32 lượt trên mỗi thành ngữ, tiêu biểu như thành ngữ táng tận lương tâm xuất hiện 4 lần trong tác phẩm 101 cái dại của đàn ông, sơn hào hải vị xuất hiện 3 lần trong Biển cứu rỗi. Ở Di Li, thành ngữ vô thưởng vô phạt và nội bất xuất ngoại bất nhập đều lặp lại 2 lần.

Thứ hai, về nguồn gốc, thành ngữ thuần Việt chiếm tỷ trọng áp đảo ở cả hai nhà văn. Tác phẩm của Võ Thị Hảo có 118 thành ngữ thuần Việt (chiếm 66,24% tổng số lượt dùng) và 43 thành ngữ Hán - Việt (chiếm 28,88% với 65 lượt xuất hiện). Trong khi đó, Di Li ghi nhận 30 thành ngữ thuần Việt (chiếm 75,0% với 33 lượt xuất hiện) và 8 thành ngữ Hán - Việt (chiếm 25,0% với 11 lượt xuất hiện).

Thứ ba, về phương thức cấu tạo, cấu trúc 4 âm tiết chiếm trên 70% tổng lượng thành ngữ khảo sát. Nhóm thành ngữ ẩn dụ hóa đối xứng giữ vị trí chủ đạo: đạt 53,80% (92 thành ngữ, 127 lượt dùng) ở Võ Thị Hảo và 55,26% (21 thành ngữ, 26 lượt dùng) ở Di Li. Thành ngữ so sánh đạt 16,37% (28 thành ngữ) ở Võ Thị Hảo và 21,05% (8 thành ngữ) ở Di Li. Nhóm thành ngữ ẩn dụ phi đối xứng chiếm tỷ lệ thấp nhất, lần lượt là 14,61% (25 thành ngữ) và 13,15% (5 thành ngữ).

Thứ tư, mức độ sáng tạo biến thể có sự phân hóa rõ nét. Võ Thị Hảo cải biến 35 thành ngữ với 38 lượt sử dụng (chiếm 16,88% tổng tần số), bao gồm 25 biến thể thuần Việt và 10 biến thể Hán - Việt qua các thao tác đảo trật tự như chức trọng quyền cao thành quyền cao chức trọng, thay từ như thập tử nhất sinh. Ngược lại, Di Li chỉ sử dụng 3 biến thể thuần Việt (chiếm 6,98%) và hoàn toàn không cải biến thành ngữ Hán - Việt (0%).

Thảo luận kết quả

Sự khác biệt về tần số và cấu trúc thành ngữ phản ánh chiều sâu tư duy và thi pháp thể loại của từng tác giả. Võ Thị Hảo thuộc thế hệ nhà văn gắn liền với những trăn trở về số phận con người sau chiến tranh, các bi kịch thế sự và thân phận nữ giới. Việc sử dụng mật độ cao các thành ngữ Hán - Việt cổ kính như bách chiến bách thắng, bất đắc kỳ tử, táng gia bại sản giúp tăng tính triết lý, độ trầm tích lịch sử và sức nặng phê phán xã hội.

Ngược lại, Di Li là đại diện của dòng văn học trinh thám, du ký và tản văn đô thị hiện đại. Phong cách của Di Li hướng đến sự sắc sảo, tốc độ tự sự nhanh và tính chân thực của đời sống thường nhật. Do đó, tác giả ưu tiên các thành ngữ so sánh trực quan như chạy như bay, run như cầy sấy, nóng như đổ lửa nhằm khắc họa tức thì cảm xúc nhân vật mà không làm gián đoạn mạch tự sự.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua 5 bảng thống kê phân loại chi tiết trong luận văn, cho phép so sánh đa chiều giữa cấu trúc ngữ pháp, nguồn gốc từ vựng và tần số phân bố. Thành ngữ trong văn xuôi nghệ thuật không chỉ dừng lại ở chức năng định danh mà trở thành công cụ kiến tạo nhịp điệu cân đối, tạo tính hàm súc và chiều sâu thẩm mỹ cho câu văn.

Đề xuất và khuyến nghị

Để phát huy giá trị học thuật của đề tài trong nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn, luận văn đưa ra 4 khuyến nghị trọng tâm:

Thứ nhất, nâng cao tỷ trọng phân tích định lượng ngữ liệu trong chương trình giảng dạy học phần Ngữ pháp tiếng Việt và Phong cách học tại các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội. Mục tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ bài tập thực hành thống kê ngữ liệu văn học đương đại lên 30% đến 40% thời lượng tự học của sinh viên trong năm học 2026 - 2027, do giảng viên bộ môn Ngôn ngữ học trực tiếp hướng dẫn.

Thứ hai, xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa và bộ từ điển tần số thành ngữ trong văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới. Dự án cần tập hợp tối thiểu 1.000 mục từ thành ngữ kèm trích dẫn văn cảnh chuẩn xác trong thời gian 18 tháng, do Viện Ngôn ngữ học chủ trì phối hợp cùng các trường đại học trọng điểm.

Thứ ba, tổ chức định kỳ các chuyên đề bồi dưỡng kỹ năng sáng tạo ngôn ngữ cho người viết trẻ và sinh viên ngành sáng tác văn học. Mục tiêu giúp tác giả trẻ nâng cao 25% hiệu quả sử dụng thành ngữ biến thể và hình ảnh biểu trưng, thực hiện thông qua các hội thảo chuyên môn do Hội Nhà văn tổ chức mỗi quý.

Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng lý thuyết ngữ nghĩa học tri nhận vào công tác dịch thuật tác phẩm văn học Việt Nam ra tiếng nước ngoài. Cơ quan dịch thuật và các dịch giả cần chú trọng đối chiếu cấu trúc ẩn dụ để giảm thiểu ít nhất 20% sai lệch ngữ nghĩa khi chuyển ngữ các thành ngữ mang đậm tính văn hóa bản địa.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình là tài liệu tham khảo hữu ích cho 4 nhóm đối tượng chuyên môn:

1. Học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Ngôn ngữ học, Văn học Việt Nam: Nắm vững phương pháp thống kê định lượng kết hợp phân tích diễn ngôn, sử dụng bộ dữ liệu gồm 209 thành ngữ làm tư liệu so sánh cho các công trình nghiên cứu phong cách học.
2. Giảng viên và giáo viên Ngữ văn: Ứng dụng nguồn ngữ liệu thực tế từ 6 tác phẩm văn học để biên soạn giáo án chuyên đề về thành ngữ tiếng Việt, giúp bài giảng sinh động và giàu tính thực tiễn.
3. Nhà văn, nhà báo và người làm công tác biên tập: Khảo sát cách thức biến đổi thành ngữ của Võ Thị Hảo và Di Li để làm giàu vốn từ, trau chuốt nhịp điệu và nâng cao tính biểu cảm trong văn bản nghệ thuật.
4. Chuyên gia dịch thuật và nghiên cứu văn hóa: Khai thác các phân tích ngữ nghĩa và trường nghĩa thành ngữ để tìm kiếm giải pháp chuyển dịch tương đương sang các ngôn ngữ khác, phục vụ công tác quảng bá văn học Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao Võ Thị Hảo sử dụng số lượng thành ngữ nhiều gấp hơn 5 lần Di Li? Sự chênh lệch này bắt nguồn từ phong cách và đề tài sáng tác. Võ Thị Hảo tập trung vào văn xuôi thế sự, bi kịch lịch sử và tâm lý chiều sâu nên cần mật độ thành ngữ dày đặc (225 lượt xuất hiện) để tăng sức khái quát triết lý. Ngược lại, Di Li viết tản văn, du ký và truyện ly kỳ nên ưu tiên diễn đạt nhanh gọn với 43 lượt dùng.

2. Cấu trúc thành ngữ 4 âm tiết mang lại ưu thế gì cho văn bản nghệ thuật? Thành ngữ 4 âm tiết chiếm trên 70% ngữ liệu nhờ cấu trúc đối xứng hài hòa gồm 2 vế cân bằng về ngữ âm và ngữ nghĩa. Cấu trúc này tạo nhịp điệu nhịp nhàng cho câu văn, giúp người đọc dễ tiếp nhận và ghi nhớ thông tin, đồng thời cô đọng lượng ý nghĩa trừu tượng lớn vào một chỉnh thể ngắn gọn.

3. Việc cải biến thành ngữ đem lại hiệu quả nghệ thuật như thế nào? Thủ pháp biến thể giúp câu văn thoát khỏi sự sáo mòn, tạo bất ngờ cho độc giả. Võ Thị Hảo đã chuyển đổi 35 thành ngữ thành dạng biến thể (đạt tỷ lệ 16,88%) bằng cách thay từ hoặc đổi trật tự vế, giúp sắc thái biểu cảm ăn khớp hoàn hảo với diễn biến tâm lý phức tạp của nhân vật trong tác phẩm.

4. Thành ngữ Hán - Việt giữ vai trò gì trong việc tạo dựng phong cách tác giả? Thành ngữ Hán - Việt chiếm 28,88% ở Võ Thị Hảo và 25,0% ở Di Li. Lớp từ này tạo nên sắc thái trang trọng, bi tráng và cổ kính cho lời văn. Khi miêu tả các tình huống thế sự hiểm nghèo, việc dùng các thành ngữ như thập tử nhất sinh hay bách chiến bách thắng gia tăng tính thuyết phục và màu sắc lịch sử.

5. Luận văn phân biệt thành ngữ và tục ngữ dựa trên những tiêu chí nào? Nghiên cứu phân định dựa trên 3 tiêu chí khoa học: hình thức ngữ pháp (thành ngữ là cụm từ cố định tương đương từ, tục ngữ là câu hoàn chỉnh), chức năng (thành ngữ mang chức năng định danh, tục ngữ mang chức năng thông báo phán đoán) và dung lượng âm tiết (thành ngữ phổ biến 4 âm tiết, tục ngữ thường từ 6 âm tiết trở lên).

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện 209 thành ngữ với 268 lượt xuất hiện trên 6 tác phẩm văn xuôi giai đoạn 1993 - 2012 của Võ Thị Hảo và Di Li.
• Xác lập tỷ lệ thành ngữ 4 âm tiết chiếm ưu thế tuyệt đối trên 70%, trong đó mô hình ẩn dụ hóa đối xứng chiếm tỷ trọng cao nhất (53,80% ở Võ Thị Hảo và 55,26% ở Di Li).
• Chứng minh tính linh hoạt của Võ Thị Hảo qua 35 thành ngữ biến thể (16,88%), đối lập với phong cách diễn đạt trực diện, hiện đại của Di Li (6,98% biến thể).
• Đóng góp bộ dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác và hệ thống phân loại khoa học cho chuyên ngành Ngôn ngữ học và Phong cách học văn học Việt Nam.
• Đề ra định hướng ứng dụng phương pháp định lượng và ngữ nghĩa học tri nhận cho các đề tài nghiên cứu giai đoạn 2026 - 2027.

Độc giả, học viên và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác toàn văn luận văn tại thư viện Đại học Vinh để tiếp cận hệ thống ngữ liệu chi tiết và mở rộng các hướng nghiên cứu liên ngành trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những giới thuyết liên quan đến đề tài. Chương 2: Thành ngữ trong tác phẩm của Võ Thị Hảo và Di Li xét về nguồn gốc, cấu tạo và chức năng ngữ pháp. Chương 3: Thành ngữ trong tác phẩm của Võ Thị Hảo và Di Li xét về ngữ nghĩa. 8 Chƣơng 1 NHỮNG GIỚI THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.

Khái quát về thành ngữ 1. Khái niệm thành ngữ Cũng như trong tục ngữ, ca dao, dân ca, thì thành ngữ là tiếng nói quen thuộc nhất, được đúc kết từ kinh nghiệm cuộc sống, từ triết lý nhân sinh quan và thế giới quan. Từ xưa đến nay thành ngữ luôn được xem là loại hình ngôn ngữ đặc sắc, nhưng lại gần gũi với mọi tầng lớp xã hội cho nên thành ngữ thường được vận dụng một cách sáng tạo trong những câu thơ, câu văn để làm tăng thêm tính cô đọng, hàm súc, đậm đà màu sắc dân tộc. Chính vì thế, thành ngữ đã trở thành đối tượng thu hút được sự chú ý quan tâm của các nhà nghiên cứu.

Người đầu tiên trong số các nhà nghiên cứu văn học đưa ra nhận định để xác định khái niệm thành ngữ tiếng Việt là Dương Quảng Hàm. Trong cuốn Việt Nam văn học sử yếu (1951), tác giả viết: “Thành ngữ là những lời nói có sẵn để ta tiện dùng mà diễn đạt một ý gì hoặc một trạng thái gì cho có màu mè”. [17, 15] Tác giả Nguyễn Văn Tu trong Từ vựng học tiếng Việt hiện đại (1968) đưa ra định nghĩa: “Thành ngữ là từ tố cố định mà các từ trong đó đã mất tính độc lập đến một trình độ cao, kết hợp làm thành một khối vững chắc, hoàn chỉnh. Nghĩa của chúng không phải do nghĩa của từng thành tố (từ) tạo ra.

Những thành ngữ này cũng có tính hình tượng hoặc cũng có thể không có. Nghĩa của chúng đã khác nghĩa của những từ nhưng cũng có thể cắt nghĩa nguyên do như từ nguyên học”. [44, 147] Nguyễn Thiện Giáp trong cuốn Từ và nhận diện từ tiếng Việt (1996) đã nói rằng: “Thành ngữ là những cụm từ cố định vừa có tính hoàn chỉnh về 9 nghĩa, vừa có giá trị gợi tả tính hình tượng là đặc trưng cơ bản của thành ngữ. Thành ngữ biểu thị khái niệm nào đó dựa trên những hình ảnh, những biểu tượng cụ thể.

Tính hình tượng của thành ngữ được xây dựng dựa trên cơ sở của hiện tượng so sánh và ẩn dụ”. [16, 181] Theo quan niệm của Nguyễn Hữu Quỳnh trong quyển Tiếng Việt hiện đại (1994) thì: “Thành ngữ là một cụm từ cố định có tính hoàn chỉnh về nghĩa, có sắc thái biểu cảm, có tính hình tượng và tính cụ thể. Phần lớn thành ngữ đồng nghĩa hoặc tương đương với một từ (danh từ, động từ, tính từ)”.212] Trong Vấn đề cấu tạo từ của tiếng Việt hiện đại (1976) tác giả Hồ Lê có nói rằng: “Thành ngữ là những tổ hợp từ (gồm nhiều từ hợp lại) có tính vững chắc về cấu tạo và tính bóng bẩy về ý nghĩa dùng để miêu tả một hình ảnh, một hiện tượng, một tính cách hay một trạng thái nào đó”. [27, 97] Phong cách học tiếng Việt và đặc điểm tu từ tiếng Việt (1983) của tác giả Cù Đình Tú đã khái quát về thành ngữ như sau: “Thành ngữ là những tổ hợp từ có sẵn (cụm từ cố định) trong ngôn ngữ có chức năng định danh như: từ dùng để gọi tên sự vật, tính chất, hoạt động”.

[46, 274] Theo Nguyễn Văn Hằng trong cuốn Thành ngữ bốn yếu tố trong tiếng Việt hiện đại (1999) thì: “Thành ngữ là một cụm từ đặc biệt có cấu trúc bền chặt (cố định) có vần điệu và thành phần ngữ âm đặc biệt, nghĩa của thành ngữ không chỉ suy ra từ tổng số nghĩa của các yếu tố thành ngữ. Thành ngữ có nghĩa bóng, nghĩa hình ảnh khái quát thường có kèm theo giá trị biểu cảm. Thành ngữ thường dùng để định danh những hiện tượng của hiện thực và thường hoạt động trong câu với tư cách là một bộ phận cấu thành của nó”. [23, 38] Hoàng Văn Hành trong Thành ngữ học tiếng Việt (2004) thì cho “Thành ngữ là một loại tổ hợp từ cố định, bền vững về hình thái - cấu trúc, hoàn chỉnh, bóng bẩy về ý nghĩa, được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp hàng ngày, đặc biệt là trong khẩu ngữ”.

[20, 27] 10 Hay theo Từ điển tiếng Việt (2010) thì: “Thành ngữ là tập hợp từ cố định đã quen dùng mà nghĩa của nó thường không thể giải thích được một cách đơn giản bằng nghĩa của các từ tạo nên”. [37, 1178] Hoặc theo Kiều Văn trong Tân từ điển thành ngữ tiếng Việt (2005): “Thành ngữ tiếng Việt là một tổ hợp từ ngữ cố định có cấu trúc từ hoặc câu nhưng hoàn toàn thuộc phạm trù cấp độ từ, được mã hóa, hầu hết đều có tính chất cách điệu nghệ thuật và chỉ làm một thành phần trong câu nói”. [47, 89] Cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (2004) do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên đưa ra định nghĩa như sau: “Thành ngữ là những đoạn câu, những cụm từ sẵn có tương đối cố định, bền vững, không nhằm diễn đạt trọn một ý, một nhận xét như tục ngữ mà nhằm thể hiện một quan niệm dưới một hình thức sinh động, hấp dẫn, được sử dụng tương đương như từ nhưng là từ đã được tô điểm và nhấn mạnh nghĩa bằng sự diễn đạt sinh động, có nghệ thuật”. [18, 249] Như vậy, nhìn chung các nhà nghiên cứu đã đưa ra những cách nhìn nhận chưa thống nhất về những đặc điểm, thuộc tính của thành ngữ.

Tiếp thu ý kiến của các tác giả đi trước, chúng tôi xin đưa ra cách hiểu của mình về thành ngữ như sau: Thành ngữ là những cụm từ cố định, mang tính bền vững về cấu tạo, tính bóng bẩy về nghĩa và được sử dụng tương đương như từ. Đặc trưng thành ngữ Thành ngữ là những tổ hợp từ đặc biệt, được ví như đội quân tinh nhuệ của ngôn ngữ dân tộc, nó có chức năng định danh và được sử dụng để cấu tạo câu. Khi xét về đặc trưng của thành ngữ, ta nhận thấy thành ngữ có bốn đặc trưng cơ bản về kết cấu, về nghĩa, về sử dụng, về tính dân tộc. Đặc trưng về kết cấu Thành ngữ được hình thành cùng sự phát triển của tiếng nói dân tộc.

Thành ngữ tiếng Việt có tính ổn định, cố định về thành phần từ vựng và cấu trúc của nó. Nó vốn chỉ là một tổ hợp từ tự do. Qua thời gian dài, khi con 11 người sử dụng một cách sáng tạo, được lặp đi lặp lại, trau chuốt gọt giũa trong lời nói đã tạo nên sự chuyển đổi về ngữ nghĩa và hình thành nên những thành ngữ như ngày nay. Cũng có những thành ngữ ra đời gắn với thời hiện đại.

Thành ngữ có tính cố định, có kết cấu vững chắc, thể hiện ở số lượng tiếng và trật tự các vế ổn định không thể dễ dàng xáo trộn. Số lượng tiếng ổn định Xét về số lượng, thành ngữ có ít nhất là 2 âm tiết (gieo gió, khố rách, như rùa,.) nhưng đa phần ý kiến cho rằng thành ngữ phải có từ 3 âm tiết trở lên (nhanh như cắt: nghĩa là rất nhanh, chỉ một thoáng, một khoảnh khắc; rợn tóc gáy: nghĩa là quá kinh sợ, đến mức rợn người. Loại này chủ yếu là thành ngữ so sánh như: chậm như rùa, lạnh như tiền, khinh như rác, nổi như cồn, chạy như bay, đẹp như tiên,. Kết quả khảo sát cho thấy loại thành ngữ 4 âm tiết (chia ngọt sẻ bùi, có một không hai, đá thúng đụng nia, đỏ mặt tía tai, vai u thịt bắp, giận cá chém thớt, bặt vô âm tín,.) chiếm tới 70% thành ngữ tiếng Việt, tức chiếm đại bộ phận thành ngữ, các âm tiết chẵn, chia thành hai vế kết hợp lại tạo nên sự cân đối hài hòa, bền chặt về kết cấu, ý nghĩa được nhấn mạnh.

Tính cân đối hài hòa ấy cũng chính là đặc trưng cơ bản của thành ngữ. Loại thành ngữ 5 âm tiết có số lượng ít hơn: gậy ông đập lưng ông, đũa mốc chòi mâm son, lỗ hà ra lỗ hổng,. Có số lượng lớn thứ hai sau thành ngữ 4 âm tiết là thành ngữ 6 âm tiết: nội bất xuất, ngoại bất nhập; thượng cẳng chân, hạ cẳng tay; trời không dung đất không tha; nói có sách mách có chứng; ông nói gà, bà nói vịt; đâm bị thóc, chọc bị gạo;. Loại thành ngữ 7, 8 âm tiết có số lượng ít: lừ đừ như ông từ vào đền,.

Trật tự các vế cố định Thành ngữ là một khối thống nhất, hoàn chỉnh, đã được sử dụng thành thói quen nên ít khi thay đổi trật tự các vế. Ví dụ: 12 Thành ngữ 4 âm tiết: đá thúng đụng nia  đá nia đụng thúng vai u thịt bắp  vai bắp thịt u Thành ngữ 6 âm tiết: thượng cẳng chân hạ cẳng tay  thượng cẳng tay hạ cẳng chân đâm bị thóc chọc bị gạo  đâm bị gạo chọc bị thóc Có những thành ngữ không thể thay đổi hoặc thêm bớt yếu tố nào trong tổ hợp, bởi nó sẽ làm biến đổi ngữ nghĩa của chúng. Chẳng hạn: Thành ngữ 4 âm tiết: có một không hai  không nói có hai không một giận cá chém thớt  không nói giận thớt chém cá Thành ngữ 6 âm tiết: nói có sách mách có chứng  không nói nói có chứng mách có sách Như vậy, những ví dụ trên chỉ là sản phẩm của truyền miệng trong nhân gian, dẫn đến hiện tượng dị bản. Đặc trưng về nghĩa Đặc trưng nổi bật thứ hai của thành ngữ là tính hoàn chỉnh và bóng bẩy về nghĩa.

Thành ngữ biểu thị khái niệm hoặc biểu tượng trọn vẹn về các thuộc tính, quá trình hay sự vật. Nói cách khác, do tính hoàn chỉnh, bóng bẩy về nghĩa đã tạo nên tính biểu trưng của thành ngữ, đó cũng là đặc trưng nổi bật của thành ngữ. Nghĩa biểu trưng của thành ngữ được hiểu như sau: qua hình ảnh, dấu hiệu A thành ngữ gợi ra một ý niệm ở đằng sau nó, biểu trưng một cái gì đó mà không phải A, tức đưa A mà không nói A. Giá trị biểu trưng ở đây có thể hiểu là quan hệ giữa cái biểu hiện và cái được biểu hiện.

Chẳng hạn như thành ngữ: há miệng chờ sung không nhằm miêu tả hình ảnh ta thấy trên câu chữ (tức nghĩa đen) mà nó mang tính chất hàm ẩn, nghĩa của nó được toát ra từ 13 chỉnh thể hoạt động (tức nghĩa bóng). Theo quan niệm của Đỗ Hữu Châu thì: “Biểu trưng là lấy những vật thực, việc thực để biểu trưng cho những đặc điểm, tính chất, hành động, tình thế,.phổ biến, khái quát”.