Luận án tiến sĩ: Hướng dẫn tự học toán cho học sinh phổ thông

Luận án tiến sĩ giáo dục nghiên cứu chuẩn bị cho sinh viên sư phạm toán giúp học sinh phổ thông tự học có hướng dẫn, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải

• Tác giả: Phan Thị Phương Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Đức Quang
• Trường học: Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học
• Đề tài: Chuẩn bị cho sinh viên sư phạm Toán giúp học sinh phổ thông tự học có hướng dẫn
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. Tổng quan những nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.2. Về tự học có hướng dẫn
• 1.3. Về dạy học theo hướng giúp học sinh tự học có hướng dẫn
• 1.4. Về những chuẩn bị cần thiết để SV sư phạm Toán sau khi ra trường có thể dạy học theo hướng giúp HS THCHD
• 1.5. Về tự học và tự học có hướng dẫn
• 1.6. Tự học có hướng dẫn
• 1.7. Dạy học theo hướng giúp tự học có hướng dẫn
• 1.8. Dạy học toán theo hướng giúp tự học có hướng dẫn
• 1.9. Những kĩ năng cần rèn luyện cho SV sư phạm Toán để sau khi ra trường có thể dạy học theo hướng giúp người học tự học có hướng dẫn
• 1.10. Một số kĩ năng dạy học của GV Toán
• 1.11. Các yêu cầu về kĩ năng cần chuẩn bị cho SV sư phạm Toán
• 1.12. Những kĩ năng cần chuẩn bị cho SV sư phạm toán để có thể dạy học theo hướng giúp tự học có hướng dẫn, sau khi ra trường
• 1.13. Cơ hội rèn luyện kĩ năng cho SV sư phạm Toán để có thể dạy học theo hướng giúp tự học có hướng dẫn
• 1.14. Đặc điểm hoạt động học tập của SV sư phạm Toán
• 1.15. Rèn luyện kĩ năng dạy học cho SV sư phạm Toán
• 1.16. Cơ hội rèn luyện kĩ năng dạy học cho SV sư phạm Toán trong đào tạo ở trường ĐHSP để sau này có thể dạy học theo hướng giúp THCHD
• 1.17. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG DẠY HỌC TOÁN THEO HƯỚNG TỰ HỌC CÓ HƯỚNG DẪN
• 2.1. Khái quát về khảo sát thực trạng
• 2.2. Phương pháp và công cụ
• 2.3. Những kĩ năng cần chuẩn bị cho sinh viên sư phạm toán để sau khi ra trường có thể dạy học theo hướng giúp HS THCHD
• 2.4. Thực trạng dạy học theo hướng giúp học sinh tự học có hướng dẫn
• 2.5. Thực trạng rèn luyện kĩ năng dạy học cho SV sư phạm Toán ở trường đại học
• 2.6. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ BIỆN PHÁP CHUẨN BỊ CHO SV SƯ PHẠM TOÁN NHỮNG KĨ NĂNG ĐỂ SAU NÀY CÓ THỂ DẠY HỌC THEO HƯỚNG GIÚP HỌC SINH TỰ HỌC CÓ HƯỚNG DẪN
• 3.1. Định hướng xây dựng biện pháp chuẩn bị cho SV sư phạm Toán sau khi ra trường có thể dạy học theo hướng giúp HS THPT THCHD
• 3.2. Một số biện pháp sư phạm nhằm chuẩn bị cho SV sư phạm toán sau khi ra trường có thể dạy học theo hướng giúp HS THPT THCHD
• 3.2.1. Biện pháp 1: Rèn luyện kĩ năng tự học có hướng dẫn cho sinh viên sư phạm toán
• 3.2.2. Biện pháp 2: Rèn luyện kĩ năng thiết kế tài liệu hướng dẫn học cho SV thông qua học phần Lí luận và phương pháp dạy học môn Toán
• 3.2.3. Biện pháp 3: Rèn luyện kĩ năng hướng dẫn học theo tài liệu hướng dẫn học cho SV qua rèn luyện nghiệp vụ sư phạm
• 3.2.4. Biện pháp 4: Rèn luyện kĩ năng giúp học sinh tự học có hướng dẫn qua thực tập sư phạm ở trường phổ thông
• 3.2.5. Biện pháp 5: Chuẩn bị cho SV sư phạm Toán một số kĩ năng hướng dẫn HS TH thông qua Zalo, Facebook, trang dạy học trực tuyến
• 3.3. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 4.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm
• 4.2. Đối tượng và thời gian thực nghiệm
• 4.3. Nội dung thực nghiệm
• 4.4. Kết luận chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tự học toán

Tự học toán là một phương pháp học tập quan trọng, giúp học sinh phát triển khả năng tự nghiên cứu và khám phá kiến thức. Theo nghiên cứu, tự học có hướng dẫn không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng tư duy độc lập. Việc áp dụng phương pháp tự học trong dạy học toán cần được chú trọng, nhằm tạo điều kiện cho học sinh phát triển năng lực tự học. Tài liệu học toán đóng vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn học sinh, giúp các em có thể tự chiếm lĩnh kiến thức một cách hiệu quả. Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay, việc học toán qua các nền tảng học toán online ngày càng trở nên phổ biến, tạo ra nhiều cơ hội cho học sinh trong việc tự học.

1.1. Khái niệm và vai trò của tự học toán

Tự học toán được hiểu là quá trình học tập mà học sinh chủ động tìm kiếm và chiếm lĩnh kiến thức mà không cần sự giám sát liên tục từ giáo viên. Theo luận án tiến sĩ, việc tự học không chỉ giúp học sinh nâng cao kết quả học tập mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện. Học sinh có thể tự tìm hiểu các khái niệm toán học thông qua bài tập toán cho học sinh, từ đó hình thành thói quen học tập tích cực. Việc này không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về môn học mà còn chuẩn bị cho các em những kỹ năng cần thiết trong tương lai.

II. Phương pháp dạy học theo hướng tự học có hướng dẫn

Phương pháp dạy học theo hướng giúp học sinh tự học có hướng dẫn là một trong những phương pháp dạy học hiện đại, được áp dụng rộng rãi trong các trường phổ thông. Theo nghiên cứu, phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tự học. Giáo dục toán học cần được thiết kế sao cho học sinh có thể tự khám phá và chiếm lĩnh kiến thức một cách chủ động. Việc sử dụng các tài liệu hướng dẫn học tập, kết hợp với sự hỗ trợ từ giáo viên, sẽ tạo ra môi trường học tập tích cực cho học sinh. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hiện nay, khi mà việc học tập trực tuyến ngày càng trở nên phổ biến.

2.1. Các biện pháp hỗ trợ tự học cho học sinh

Để hỗ trợ học sinh trong quá trình tự học, giáo viên cần cung cấp các tài liệu học tập phù hợp, bao gồm sách giáo khoa, tài liệu tham khảo và các bài tập thực hành. Việc tổ chức các buổi học nhóm cũng là một cách hiệu quả để học sinh có thể trao đổi và hỗ trợ lẫn nhau trong việc giải quyết các bài toán khó. Kỹ năng học toán cũng cần được rèn luyện thông qua các hoạt động thực tiễn, giúp học sinh áp dụng kiến thức vào cuộc sống. Hơn nữa, việc sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học cũng là một yếu tố quan trọng, giúp học sinh tiếp cận với các nguồn tài liệu phong phú và đa dạng.

III. Thực trạng dạy học toán theo hướng tự học có hướng dẫn

Thực trạng dạy học toán hiện nay cho thấy nhiều giáo viên vẫn còn áp dụng phương pháp dạy học truyền thống, chưa chú trọng đến việc phát triển kỹ năng tự học cho học sinh. Theo khảo sát, nhiều học sinh vẫn gặp khó khăn trong việc tự nghiên cứu và chiếm lĩnh kiến thức. Điều này cho thấy cần có sự thay đổi trong phương pháp dạy học, nhằm tạo điều kiện cho học sinh phát triển năng lực tự học. Luận án tiến sĩ đã chỉ ra rằng việc áp dụng các biện pháp hỗ trợ tự học có thể giúp học sinh cải thiện kết quả học tập và phát triển kỹ năng tư duy độc lập.

3.1. Những khó khăn trong việc dạy học theo hướng tự học

Một trong những khó khăn lớn nhất trong việc dạy học theo hướng tự học là sự thiếu hụt tài liệu học tập phù hợp. Nhiều giáo viên chưa được đào tạo đầy đủ về phương pháp dạy học tích cực, dẫn đến việc áp dụng phương pháp truyền thống. Hơn nữa, học sinh cũng gặp khó khăn trong việc tự tìm kiếm tài liệu và phương pháp học tập hiệu quả. Để khắc phục tình trạng này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa giáo viên, học sinh và phụ huynh trong việc tạo ra môi trường học tập tích cực và hỗ trợ lẫn nhau.

IV. Đề xuất biện pháp cải thiện dạy học toán theo hướng tự học

Để cải thiện dạy học toán theo hướng tự học có hướng dẫn, cần thiết phải xây dựng một chương trình đào tạo giáo viên phù hợp, giúp họ nắm vững các phương pháp dạy học hiện đại. Việc tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo về kỹ năng dạy học toán cũng là một giải pháp hiệu quả. Bên cạnh đó, cần phát triển các tài liệu học tập phong phú, đa dạng, phù hợp với nhu cầu và khả năng của học sinh. Tự học hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào tài liệu mà còn vào sự hướng dẫn và hỗ trợ từ giáo viên.

4.1. Tăng cường hỗ trợ từ giáo viên

Giáo viên cần đóng vai trò là người hướng dẫn, tạo điều kiện cho học sinh tự khám phá và chiếm lĩnh kiến thức. Việc tổ chức các buổi học nhóm, thảo luận sẽ giúp học sinh có cơ hội trao đổi và học hỏi lẫn nhau. Hơn nữa, giáo viên cũng cần thường xuyên theo dõi và đánh giá quá trình học tập của học sinh, từ đó đưa ra những điều chỉnh phù hợp để hỗ trợ các em trong việc tự học. Điều này không chỉ giúp học sinh nâng cao kết quả học tập mà còn phát triển kỹ năng tự học bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ "Chuẩn bị cho sinh viên sư phạm Toán giúp học sinh phổ thông tự học có hướng dẫn" thuộc chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn (Mã số: 9 14 01 11), do nghiên cứu sinh Phan Thị Phương Thảo thực hiện tại Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Đức Quang và PGS. Đỗ Tiến Đạt, bảo vệ năm 2021.

Tính cấp thiết của đề tài bắt nguồn từ định hướng đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI và Chương trình Giáo dục phổ thông tổng thể 2018, trong đó năng lực tự chủ và tự học được xác định là một trong những phẩm chất, năng lực cốt lõi cần phát triển ở học sinh. Môn Toán có tính trừu tượng cao và tính thực tiễn phổ dụng, đóng vai trò quan trọng trong việc rèn luyện kĩ năng tự học. Tuy nhiên, thực tế dạy học Toán tại các trường phổ thông vẫn phổ biến lối dạy truyền thụ một chiều, nặng về nhồi nhét kiến thức và rèn luyện mẹo giải toán, khiến học sinh thụ động. Hình thức tự học có hướng dẫn (THCHD) được đánh giá là giải pháp giúp cá nhân hóa quá trình học tập, đặc biệt cần thiết trong bối cảnh học tập thích ứng với các tình huống gián đoạn như phòng chống dịch COVID-19.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: Mặc dù mô hình THCHD và mô hình trường học mới đã được thử nghiệm tại Việt Nam, song các công trình trước đây chỉ tập trung vào quy trình dạy học ở cấp phổ thông. Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện và có hệ thống về những chuẩn bị cần thiết cho sinh viên sư phạm Toán nhằm giúp học sinh phổ thông THCHD sau khi tốt nghiệp. Nội dung các học phần Lý luận và phương pháp dạy học (LL&PPDH) môn Toán cũng như Rèn luyện nghiệp vụ sư phạm (RLNVSP) tại các trường đại học sư phạm chưa cập nhật đầy đủ các kĩ năng dạy học theo hướng này.

Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở làm rõ quan niệm về THCHD và dạy học theo hướng giúp học sinh THCHD, luận án xác định những kĩ năng cần thiết, chỉ ra cơ hội và cách thức rèn luyện những kĩ năng đó cho sinh viên sư phạm Toán trong quá trình đào tạo ở trường đại học sư phạm.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Làm sáng tỏ thêm về tự học, tự học có hướng dẫn, xác định các kĩ năng dạy học theo hướng giúp học sinh tự học có hướng dẫn.
2. Làm rõ cơ hội rèn luyện cho sinh viên sư phạm Toán các kĩ năng để sau khi ra trường có thể giúp học sinh tự học có hướng dẫn.
3. Nghiên cứu thực trạng dạy học Toán theo hướng giúp học sinh tự học có hướng dẫn và thực trạng rèn luyện kĩ năng dạy học cho sinh viên sư phạm Toán.
4. Đề xuất một số biện pháp nhằm rèn luyện kĩ năng cho sinh viên sư phạm Toán để sau khi ra trường có thể giúp học sinh tự học có hướng dẫn.
5. Kiểm nghiệm tính khả thi của các biện pháp sư phạm đã đề xuất.

Câu hỏi nghiên cứu: "Các kĩ năng nào cần được chuẩn bị cho sinh viên sư phạm Toán ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường để sau khi ra trường có thể dạy học theo hướng giúp học sinh phổ thông tự học có hướng dẫn?"

Giả thuyết khoa học: Nếu làm rõ các đặc trưng về THCHD, chỉ ra được những kĩ năng cần thiết cũng như cơ hội và xây dựng được các biện pháp sư phạm thích hợp thì có thể rèn luyện cho sinh viên sư phạm Toán những kĩ năng đó, giúp họ sau khi ra trường có khả năng tổ chức dạy học giúp học sinh phổ thông THCHD.

Khách thể và đối tượng nghiên cứu:

• Khách thể nghiên cứu: Quá trình đào tạo sinh viên sư phạm Toán ở trường đại học sư phạm.
• Đối tượng nghiên cứu: Những kĩ năng cần chuẩn bị cho sinh viên để sau khi ra trường có thể dạy học Toán ở trường phổ thông theo hướng giúp học sinh THCHD.

Phạm vi nghiên cứu:

• Không gian và mẫu thực nghiệm: Giảng viên và sinh viên Khoa Toán Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên (ĐHSP - ĐHTN); giáo viên và học sinh các khối lớp 10, 11, 12 Trường Trung học phổ thông Thái Nguyên.
• Giới hạn nội dung: Tập trung vào các kĩ năng dạy học cơ bản gắn với học phần LL&PPDH môn Toán, học phần RLNVSP và các ví dụ minh họa thuộc chương trình Toán trung học phổ thông.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các hướng nghiên cứu liên quan đến tự học, tự học có hướng dẫn và đào tạo nghiệp vụ sư phạm theo ba nhóm chính:

Hướng nghiên cứu về tự học có hướng dẫn:

• Hướng tiếp cận THCHD như cách học của cá nhân: Malcolm Knowles (1975) quan niệm THCHD là quá trình người học chủ động xác định nhu cầu, mục tiêu, lựa chọn chiến lược và tự đánh giá; Candy (1991) nhấn mạnh tính tự chủ của người học dưới sự kiểm soát và hướng dẫn tương hỗ của giáo viên; Đặng Thị Oanh và Nguyễn Duy Cẩn tiếp cận THCHD thông qua hệ thống tài liệu hướng dẫn học (TLHDH) và môđun dạy học tự quản.
• Hướng tiếp cận THCHD như phương pháp dạy học: Broket và Hiemstra nhìn nhận THCHD là sự kết hợp giữa các yếu tố tác động bên ngoài (giáo viên, tài liệu, công nghệ) và động lực bên trong cá nhân; Sharma và R. Ahmed (1986) cụ thể hóa thành quy trình 3 giai đoạn (thiết kế nhiệm vụ/tài liệu, học sinh tự nghiên cứu, làm việc tập thể trên lớp).
• Hướng tiếp cận THCHD như một hình thức đào tạo: Nguyễn Cảnh Toàn, Phan Tất Giá và Từ điển Giáo dục học phân tích THCHD như một hình thức học tập mềm dẻo, người học tự lực nghiên cứu tài liệu từ xa dưới sự hướng dẫn gián tiếp qua học liệu hoặc phương tiện truyền thông.

Hướng nghiên cứu về dạy học theo hướng giúp học sinh tự học:

• Quan điểm giáo dục hoạt động và trải nghiệm: John Dewey (dạy học là giao việc cho học sinh làm), Tsunesaburo Makiguchi (giáo viên là người hướng dẫn hoạt động nhận thức), Kolb, Angela Passarelli và Garima Sharma (dạy học qua trải nghiệm dựa trên vốn kinh nghiệm cá nhân và tư duy phản biện).
• Mô hình trường học mới tại Việt Nam: Các công trình của Đặng Tự Ân, Huỳnh Thái Lộc, Nguyễn Thị Bích Thuận phân tích quy trình tổ chức lớp học tự quản, điều chỉnh sách hướng dẫn học và vai trò hỗ trợ của giáo viên.
• Đào tạo giáo viên từ xa theo hình thức THCHD: Nguyễn Cảnh Toàn tổng kết mô hình thử nghiệm tại ĐHSP Hà Nội và ĐHSP Việt Bắc (1977–1988), khẳng định vai trò đồng hành và thiết kế tài liệu hướng dẫn của giảng viên.

Hướng nghiên cứu về chuẩn bị kĩ năng nghề nghiệp cho sinh viên sư phạm Toán:

• Các nghiên cứu của Abdoublina O.A, Madeline Hunter, Geoff Petty, Gô-nô-bô-hin và các tác giả trong nước đã xác định các giai đoạn hình thành kĩ năng (bắt chước, làm được, làm chính xác, hình thành kĩ xảo, làm biến hóa), mô hình rèn luyện kĩ năng (đạt mức 80% độ thuần thục sau từ 24 lần thực hành trở lên) và các nhóm kĩ năng dạy học Toán cơ bản.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Các công trình nêu trên chưa xây dựng một hệ thống hoàn chỉnh về đặc điểm, quy trình dạy học môn Toán theo hướng giúp học sinh THCHD, chưa chỉ rõ danh mục kĩ năng dạy học đặc thù cần có của người giáo viên dạy Toán theo hướng này và chưa đề xuất các biện pháp cụ thể để rèn luyện những kĩ năng đó cho sinh viên sư phạm Toán trong chương trình đào tạo đại học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên các khung lý thuyết nền tảng:

• Lý thuyết hoạt động: Quá trình học tập được tổ chức thông qua hệ thống hành động nhận thức có phân bậc của người học.
• Lý thuyết kiến tạo: Người học tự xây dựng tri thức mới dựa trên việc huy động vốn hiểu biết, kinh nghiệm sẵn có thông qua tương tác xã hội.
• Lý luận về kiểm tra đánh giá trong giáo dục: Chuyển dịch từ đánh giá kết quả cuối cùng sang đánh giá quá trình thông qua các kênh sản phẩm học tập (nói, viết, làm, sản phẩm thực tế).
• Quan niệm về Tự học có hướng dẫn: Là quá trình người học tự chủ, tự lực tiếp cận kiến thức dưới sự hỗ trợ trực tiếp của giáo viên và sự hỗ trợ gián tiếp từ TLHDH, sách giáo khoa, phiếu học tập, bạn học và công nghệ thông tin. Cấu trúc một TLHDH gồm ba thành phần: hoạt động hình thành kiến thức, hoạt động luyện tập/đánh giá và hoạt động ứng dụng/mở rộng.

Phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Phương pháp nghiên cứu lí luận: Phân tích, tổng hợp các văn bản pháp quy, giáo trình, tài liệu chuyên ngành về lí luận dạy học, phương pháp dạy học môn Toán và chương trình đào tạo nghề sư phạm.
• Phương pháp điều tra và quan sát: Sử dụng phiếu khảo sát anket, phỏng vấn và dự giờ nhằm thu thập số liệu về nhận thức, thực trạng dạy học Toán THCHD tại trường THPT và thực trạng rèn luyện kĩ năng dạy học của sinh viên sư phạm tại trường ĐHSP.
• Phương pháp chuyên gia: Lấy ý kiến các nhà khoa học, giảng viên phương pháp dạy học và giáo viên THPT cốt cán về hệ thống kĩ năng và các biện pháp sư phạm đề xuất.
• Phương pháp nghiên cứu trường hợp: Đánh giá chi tiết sự biến chuyển về kĩ năng dạy học của nhóm sinh viên ngành Sư phạm Toán tại ĐHSP - ĐHTN.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Triển khai thực nghiệm dạy học các bài học minh họa và các đợt rèn luyện nghiệp vụ để kiểm chứng tính khả thi của giải pháp.

Nguồn dữ liệu: Dữ liệu điều tra thực trạng và số liệu thực nghiệm thu thập từ giảng viên, sinh viên Khoa Toán Trường ĐHSP - ĐHTN và cán bộ quản lý, giáo viên, học sinh các khối lớp 10, 11, 12 Trường THPT Thái Nguyên.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận

Chương 1 làm rõ các khái niệm công cụ, bản chất của THCHD và xác định các yêu cầu về kĩ năng nghề nghiệp đối với sinh viên sư phạm Toán.

Quá trình THCHD của học sinh trong lớp học được xác định gồm 4 giai đoạn:

1. Giai đoạn 1 - Tự nghiên cứu: Học sinh tự thực hiện các nhiệm vụ theo chỉ dẫn trong TLHDH để tạo ra sản phẩm học tập ban đầu.
2. Giai đoạn 2 - Chia sẻ: Học sinh trao đổi, thảo luận kết quả cá nhân với bạn học hoặc giáo viên, tạo ra sản phẩm có tính hợp tác.
3. Giai đoạn 3 - Tự kiểm tra, điều chỉnh rút ra kiến thức: Học sinh đối chiếu, tự sửa sai và hoàn thiện tri thức mới.
4. Giai đoạn 4 - Tự vận dụng kiến thức: Học sinh sử dụng kiến thức đã lĩnh hội vào các tình huống toán học và thực tiễn.

Luận án xây dựng quy trình 5 bước dạy học Toán theo hướng giúp học sinh THCHD và đối chiếu với dạy học truyền thống:

Bước thực hiện	Dạy học truyền thống	Dạy học theo hướng giúp học sinh THCHD
Bước 1	Kiểm tra bài cũ: Đánh giá kiến thức bài trước, kiểm tra việc chuẩn bị bài ở nhà.	Gợi động cơ, tạo hứng thú: Tạo tình huống có vấn đề, huy động kiến thức nền tảng để khơi gợi nhu cầu nhận thức.
Bước 2	Đặt vấn đề vào bài: Giáo viên giới thiệu bài mới một cách trực tiếp.	Nêu mục tiêu bài học; Tổ chức cho người học tự nghiên cứu: Học sinh làm việc với TLHDH để tự hình thành kiến thức ban đầu.
Bước 3	Giảng bài mới: Giáo viên truyền đạt khái niệm, định lý, quy tắc; học sinh tiếp nhận đồng loạt.	Tổ chức cho người học chia sẻ, thảo luận, hợp tác: Giáo viên điều phối các nhóm thảo luận, gợi mở để học sinh hoàn thiện sản phẩm học tập.
Bước 4	Củng cố: Giáo viên nhắc lại kiến thức chính, gọi học sinh nhắc lại công thức.	Tổ chức cho người học tự kiểm tra, tự điều chỉnh rút ra kiến thức: Học sinh tự đối chiếu, chỉnh sửa và chuẩn hóa kiến thức mới dưới sự hướng dẫn.
Bước 5	Hướng dẫn về nhà: Giao bài tập về nhà trong sách giáo khoa.	Vận dụng: Học sinh thực hành giải quyết các bài tập phân hóa và tình huống thực tiễn, mở rộng kiến thức ngoài lớp học.

Chương 1 cũng phân tích các nhóm kĩ năng cần chuẩn bị cho sinh viên sư phạm Toán:

• Nhóm kĩ năng biểu đạt: Kĩ năng đọc - hiểu TLHDH (hiểu mục tiêu, quy trình hoạt động, yêu cầu bài tập); Kĩ năng nghe - hiểu; Kĩ năng nói (trình bày lập luận toán học, đặt câu hỏi); Kĩ năng viết (ghi chép nhật ký học tập, diễn đạt kí hiệu toán học).
• Nhóm kĩ năng làm việc nhóm hợp tác: Lắng nghe, chia sẻ, sàng lọc ý kiến, điều hành nhóm trưởng.
• Nhóm kĩ năng tìm tòi, phát hiện và giải quyết vấn đề: Thiết kế tình huống có vấn đề, gợi mở từng nấc suy luận qua các ví dụ minh họa (xét dấu tam thức bậc hai, giải phương trình vô tỷ, cấp số cộng, định lý cosin).

Vai trò của giáo viên trong dạy học THCHD được xác định gồm ba vai trò chính: người cùng học (đặt mình vào vị trí người học để dự đoán khó khăn), người hỗ trợ/gợi ý (sử dụng hệ thống câu hỏi thăm dò, gợi mở thay vì làm hộ) và người tổ chức/điều hành (quản lý hoạt động nhóm, điều phối tương tác). Đồng thời, chương này phân tích các cơ hội rèn luyện kĩ năng trong chương trình đào tạo tại ĐHSP qua các học phần LL&PPDH môn Toán, RLNVSP và thực tập sư phạm (TTSP).

Chương 2: Thực trạng dạy học Toán theo hướng tự học có hướng dẫn

Chương 2 trình bày kết quả khảo sát thực trạng tại Trường ĐHSP - ĐHTN và Trường THPT Thái Nguyên thông qua phiếu hỏi, phỏng vấn và phân tích chương trình đào tạo:

• Thực trạng nhận thức của giáo viên và học sinh phổ thông: Đa số giáo viên nhận thức được vai trò quan trọng của việc rèn luyện năng lực tự học cho học sinh nhằm đáp ứng Chương trình GDPT 2018. Tuy nhiên, việc triển khai dạy học theo hướng giúp học sinh THCHD tại trường THPT còn gặp nhiều khó khăn do thói quen giảng dạy truyền thống, áp lực kiểm tra thi cử và sự thiếu hụt hệ thống tài liệu hướng dẫn học được biên soạn chuẩn hóa.
• Thực trạng đào tạo tại trường đại học sư phạm: Các học phần nghiệp vụ sư phạm (LL&PPDH môn Toán, RLNVSP) đã trang bị cho sinh viên các kĩ năng dạy học cơ bản như soạn giáo án, thuyết trình, trình bày bảng. Mặc dù vậy, nội dung rèn luyện kĩ năng dạy học theo hướng giúp học sinh THCHD chưa được tích hợp thành hệ thống rõ ràng; sinh viên ít có cơ hội thực hành thiết kế TLHDH, thiếu kĩ năng tổ chức hoạt động học nhóm tự quản và chưa thuần thục trong việc sử dụng mạng xã hội (Zalo, Facebook), hệ thống trực tuyến (Google Classroom, MS Teams) để hỗ trợ học sinh tự học ngoài giờ lên lớp.

Chương 3: Một số biện pháp chuẩn bị cho SV sư phạm Toán những kĩ năng để sau này có thể dạy học theo hướng giúp học sinh tự học có hướng dẫn

Chương 3 đề xuất 5 biện pháp sư phạm nhằm rèn luyện kĩ năng cho sinh viên sư phạm Toán:

Biện pháp 1: Rèn luyện kĩ năng tự học có hướng dẫn cho sinh viên sư phạm Toán.

• Giảng viên tổ chức cho sinh viên học tập các học phần toán học và nghiệp vụ bằng hình thức THCHD. Sinh viên trực tiếp đóng vai người học, thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu tài liệu, tự kiểm tra đánh giá, từ đó nắm vững bản chất, quy trình và tâm lý của người học khi tự học.

Biện pháp 2: Rèn luyện kĩ năng thiết kế tài liệu hướng dẫn học cho sinh viên thông qua học phần Lí luận và phương pháp dạy học môn Toán.

• Hướng dẫn sinh viên nắm vững nguyên tắc và quy trình biên soạn TLHDH gồm ba hợp phần: hoạt động hình thành kiến thức (thiết kế chuỗi thao tác, câu lệnh phân bậc), hoạt động luyện tập và hoạt động ứng dụng. Sinh viên thực hành thiết kế các chủ đề cụ thể trong chương trình Toán THPT.

Biện pháp 3: Rèn luyện kĩ năng hướng dẫn học theo TLHDH cho sinh viên qua rèn luyện nghiệp vụ sư phạm.

• Tổ chức các buổi tập giảng vi mô, rèn luyện cho sinh viên kĩ năng quan sát lớp học, kĩ năng đặt câu hỏi gợi mở tháo gỡ khó khăn cho học sinh mà không làm hộ, kĩ năng bồi dưỡng nhóm trưởng và điều hành các hình thức học tập hợp tác.

Biện pháp 4: Rèn luyện kĩ năng giúp học sinh tự học có hướng dẫn qua thực tập sư phạm ở trường phổ thông.

• Sinh viên áp dụng quy trình 5 bước dạy học Toán THCHD trong các tiết thực tập giảng dạy trực tiếp tại trường THPT; tham gia hướng dẫn học sinh lập kế hoạch tự học, dự giờ, rút kinh nghiệm cùng giáo viên hướng dẫn.

Biện pháp 5: Chuẩn bị cho sinh viên sư phạm Toán một số kĩ năng hướng dẫn học sinh tự học thông qua Zalo, Facebook, trang dạy học trực tuyến.

• Rèn luyện kĩ năng khai thác công nghệ thông tin: xây dựng lớp học ảo, chuyển giao nhiệm vụ học tập, ghi âm/ghi hình bài giảng, thiết lập các kênh trao đổi trực tuyến để giải đáp thắc mắc và kiểm soát tiến độ tự học của học sinh ngoài lớp học.

Chương 4: Thực nghiệm sư phạm

Chương 4 trình bày quá trình tổ chức thực nghiệm sư phạm tại Trường ĐHSP - ĐHTN và Trường THPT Thái Nguyên:

• Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm: Kiểm chứng tính khả thi, hiệu quả của 5 biện pháp sư phạm đề xuất trong việc nâng cao kĩ năng dạy học THCHD cho sinh viên và năng lực tự học môn Toán của học sinh phổ thông.
• Tiến trình thực nghiệm: Triển khai các giáo án thực nghiệm, tổ chức rèn luyện nghiệp vụ theo các biện pháp đã xây dựng trong các học phần nghiệp vụ sư phạm; tổ chức cho sinh viên thực dạy các bài học minh họa (như Cấp số cộng, Dấu của tam thức bậc hai, Định lý cosin) tại các lớp thực nghiệm ở trường THPT.
• Đánh giá kết quả: Phân tích định tính (biểu hiện hứng thú, mức độ chủ động, khả năng tự điều chỉnh của học sinh, sự tự tin và linh hoạt của sinh viên trong xử lý tình huống sư phạm) và phân tích định lượng (kết quả các bài kiểm tra đánh giá kĩ năng của sinh viên và kết quả học tập của học sinh) nhằm khẳng định tính khả thi của các biện pháp sư phạm đã đề xuất.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lí luận:

• Bổ sung vào lí luận dạy học đại học chuyên ngành Sư phạm Toán hệ thống cơ sở khoa học về việc chuẩn bị năng lực nghề nghiệp cho sinh viên theo định hướng phát triển năng lực tự học của học sinh.
• Làm rõ cấu trúc các kĩ năng dạy học đặc thù cần trang bị cho sinh viên sư phạm Toán nhằm đáp ứng yêu cầu dạy học giúp học sinh phổ thông THCHD.
• Xác định cụ thể các cơ hội rèn luyện kĩ năng dạy học THCHD trong khung chương trình đào tạo tại các trường đại học sư phạm hiện nay.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn:

• Đánh giá thực trạng nhận thức, hoạt động dạy học Toán THCHD tại trường THPT và thực trạng chuẩn bị kĩ năng dạy học cho sinh viên ngành Sư phạm Toán.
• Đề xuất hệ thống 5 biện pháp sư phạm đồng bộ, khả thi, kết hợp giữa việc trang bị lý thuyết, rèn luyện kĩ năng thiết kế TLHDH, tập giảng vi mô, thực tập sư phạm và ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học trực tuyến.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất:

• Đối với các trường đại học sư phạm: Cần rà soát, điều chỉnh chương trình đào tạo khối kiến thức nghiệp vụ sư phạm (LL&PPDH môn Toán, RLNVSP); tăng cường thời lượng rèn luyện kĩ năng thiết kế tài liệu hướng dẫn học và kĩ năng hướng dẫn học sinh tự học; đổi mới phương pháp đánh giá kết quả học tập của sinh viên theo hướng đánh giá quá trình và đánh giá sản phẩm.
• Đối với các trường trung học phổ thông: Khuyến khích giáo viên Toán áp dụng quy trình dạy học THCHD, tạo điều kiện thuận lợi cho sinh viên thực tập sư phạm tiếp cận và thực hành các phương pháp dạy học tích cực.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Địa bàn khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm chỉ giới hạn tại Trường ĐHSP - ĐHTN và Trường THPT Thái Nguyên.
• Phạm vi nội dung minh họa tập trung chủ yếu vào một số chủ đề thuộc môn Toán cấp trung học phổ thông (Đại số 10, Đại số và Giải tích 11, Hình học 10) và học phần LL&PPDH môn Toán.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi khảo sát và thực nghiệm tại nhiều trường đại học sư phạm và trường trung học phổ thông thuộc các vùng miền khác nhau trên cả nước.
• Tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện quy trình biên soạn TLHDH cho toàn bộ chương trình môn Toán các cấp học phổ thông theo Chương trình GDPT 2018.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Giảng viên bộ môn Phương pháp dạy học môn Toán tại các trường đại học, cao đẳng sư phạm: Tham khảo khung kĩ năng và quy trình rèn luyện nghiệp vụ để lồng ghép vào bài giảng học phần LL&PPDH môn Toán và RLNVSP.
• Sinh viên ngành Sư phạm Toán: Nắm bắt phương pháp tự học ở đại học, kĩ thuật thiết kế tài liệu hướng dẫn học, kĩ năng điều hành hoạt động nhóm và kĩ năng tổ chức dạy học trực tuyến.
• Giáo viên Toán tại các trường trung học phổ thông: Tham khảo quy trình 5 bước dạy học Toán THCHD, các mẫu tài liệu hướng dẫn học cụ thể (chủ đề Cấp số cộng, Tam thức bậc hai, Phương trình vô tỷ, Định lý cosin) để đổi mới phương pháp dạy học trên lớp và ngoài giờ học.
• Cán bộ quản lý giáo dục và phát triển chương trình: Tham khảo căn cứ thực tiễn để đổi mới nội dung đào tạo giáo viên đáp ứng yêu cầu Chương trình GDPT 2018.

Câu hỏi thường gặp

1. Tự học có hướng dẫn trong luận án được định nghĩa như thế nào? Tự học có hướng dẫn là quá trình người học tự chủ, tự lực tiếp cận và chiếm lĩnh kiến thức khoa học thông qua sự giúp đỡ trực tiếp của giáo viên hoặc sự hướng dẫn gián tiếp từ tài liệu hướng dẫn học, sách giáo khoa, phiếu học tập, bạn học, cộng đồng và các nguồn tài nguyên công nghệ thông tin. Trong quá trình đó, người học học tập theo tiến độ và năng lực nhận thức của bản thân.

2. Tài liệu hướng dẫn học (TLHDH) môn Toán gồm những thành phần cấu trúc nào? TLHDH được thiết kế theo tiến trình tự học của học sinh, thông thường gồm ba thành phần chính:

• Hoạt động hình thành kiến thức: Các chỉ dẫn, câu hỏi phân bậc giúp học sinh chia sẻ kiến thức đã biết, tự quan sát, phân tích và kiến tạo kiến thức mới.
• Hoạt động thực hành, đánh giá kết quả: Hệ thống ví dụ mẫu, bài tập củng cố giúp học sinh tự kiểm tra và khắc sâu kiến thức.
• Hoạt động ứng dụng: Các nhiệm vụ giúp học sinh áp dụng kiến thức vào giải quyết vấn đề toán học nâng cao hoặc tình huống thực tiễn.

3. Quy trình dạy học Toán theo hướng giúp học sinh THCHD gồm các bước nào? Quy trình gồm 5 bước:

• Bước 1: Gợi động cơ, tạo hứng thú cho người học.
• Bước 2: Tổ chức cho người học tự nghiên cứu (thông qua TLHDH, phiếu học tập).
• Bước 3: Tổ chức cho người học chia sẻ, thảo luận, hợp tác (làm việc nhóm, thảo luận với giáo viên).
• Bước 4: Tổ chức cho người học tự kiểm tra, tự điều chỉnh rút ra kiến thức mới.
• Bước 5: Vận dụng (thực hành bài tập phân hóa và liên hệ thực tiễn).

4. Luận án đề xuất những biện pháp sư phạm cụ thể nào để rèn luyện kĩ năng cho sinh viên sư phạm Toán? Luận án đề xuất 5 biện pháp sư phạm:

1. Rèn luyện kĩ năng tự học có hướng dẫn cho sinh viên sư phạm Toán.
2. Rèn luyện kĩ năng thiết kế tài liệu hướng dẫn học cho sinh viên thông qua học phần LL&PPDH môn Toán.
3. Rèn luyện kĩ năng hướng dẫn học theo TLHDH cho sinh viên qua rèn luyện nghiệp vụ sư phạm.
4. Rèn luyện kĩ năng giúp học sinh tự học có hướng dẫn qua thực tập sư phạm ở trường phổ thông.
5. Chuẩn bị cho sinh viên sư phạm Toán một số kĩ năng hướng dẫn học sinh tự học thông qua Zalo, Facebook và các trang dạy học trực tuyến.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phan Thị Phương Thảo đã giải quyết vấn đề chuẩn bị năng lực dạy học giúp học sinh phổ thông tự học có hướng dẫn cho sinh viên sư phạm Toán. Bằng việc làm rõ cơ sở lý luận về tự học có hướng dẫn và quy trình 5 bước dạy học môn Toán, tác giả đã chỉ ra hệ thống kĩ năng cần thiết và đề xuất 5 biện pháp sư phạm đồng bộ trong đào tạo đại học. Kết quả nghiên cứu cung cấp tài liệu tham khảo cho công tác đào tạo giáo viên dạy Toán đáp ứng yêu cầu đổi mới của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Tổng quan những nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Về tự học có hướng dẫn Đến nay, đã có nhiều nghiên cứu của các nhà giáo dục học, nhà tâm lí học trong nước và thế giới đưa ra những quan niệm về THCHD. Do cách tiếp cận khác nhau, các nhà nghiên cứu có những quan niệm khác nhau về THCHD.

- Hướng thứ nhất: Tiếp cận THCHD như cách học của mỗi cá nhân. Theo [71], Malcolm Knowles xem THCHD là đặc điểm vốn có của cá nhân người học, liên quan chặt chẽ đến quá trình phát triển tâm lí tự nhiên. Ông mô tả THCHD được hiểu là một quá trình mà cá nhân sử dụng những biện pháp có hoặc không có sự hỗ trợ của những người khác để xác định nhu cầu học tập của mình, xây dựng mục tiêu học tập, xác định các nguồn lực con người và vật chất để học tập, lựa chọn và sử dụng các chiến lược học tập thích hợp cũng như đánh giá kết quả học tập. Theo [73], Candy quan niệm THCHD là học tập tự chủ, người học được kiểm soát, hướng dẫn, học tập có sự tham gia, tự định hướng học tập, tự nghiên cứu, tự chịu trách nhiệm học tập.

Theo đó, THCHD không còn là đặc điểm của cá nhân mà nó là cách học của người học, cách học đó có sự kiểm soát, hướng dẫn của GV và bản thân người học. Như thế, ngay cả những giai đoạn GV kiểm soát cao thì vẫn cần có sự kiểm soát của người học, tương tự khi người học có sự kiểm soát cao thì GV vẫn có thể tham gia hướng dẫn, gợi ý để đưa ra những quyết định có tác động đến người học. Theo [40], Đặng Thị Oanh nhấn mạnh THCHD là cách học trên cơ sở tài liệu TH (có hướng dẫn) người học có thể tự chiếm lĩnh KT, tài liệu biên soạn bao gồm cả nội dung và cách thức xây dựng KT và kiểm tra kết quả. Theo [10], Nguyễn Duy Cẩn cho rằng THCHD là cách học mà SV có thể tự chiếm lĩnh KT trên cơ sở tài liệu THCHD được biên soạn cho người học.

Tài liệu gồm cả nội dung, cách xây dựng KT và kiểm tra kết quả, giúp cho SV cách để tự chiếm lĩnh tri thức, đánh giá kết quả học tập của mình. Theo đó, tác giả đã xây dựng phương pháp THCHD theo môđun như Sơ đồ sau. 6 Giới thiệu về mođun SV nghiên cứu mođun thứ nhất để giải quyết vấn đề đặt ra Giảng viên hướng dẫn, SV học tập theo nhịp độ riêng của mình giúp đỡ,. SV tự đánh giá bằng các Test trung gian Không đạt SV đánh giá và được đánh gía Đạt Nghiên cứu mođun tiếptheo Hình 1.1 Sơ đồ Tự học có hướng dẫn theo mođun Với cách này, dựa vào nội dung các mođun mà người học được hướng dẫn để từng bước đạt được mục tiêu dạy học.

Người học TH và tự đánh giá được KT, KN và TĐ, có thể TH theo nhịp độ riêng phù hợp với bản thân mình. Như vậy, có thể thấy Đặng Thị Oanh và Nguyễn Huy Cẩn tập trung vào nguồn hướng dẫn là TLHDH, do vậy các tác giả tập trung phần lớn vào việc thiết kế mođun hướng dẫn học. Mặc dù đều tiếp cận THCHD theo cách học của người học nhưng mỗi tác giả lại tập trung vào TH với các nguồn hướng dẫn khác nhau, có tác giả tập trung vào nguồn hướng dẫn là GV, có tác giả tập trung vào TLHDH. - Hướng thứ hai: Tiếp cận THCHD như PPDH Theo [73], Broket, Hiemstra quan niệm THCHD là quá trình giảng dạy tác động đến cá nhân mỗi người học.

Trong quá trình đó mỗi cá nhân học dựa vào sự hướng dẫn, hỗ trợ của các yếu tố bên ngoài (GV, TLHDH, phương tiện kĩ thuật, nhóm học tập) và các yếu tố bên trong như sự chủ động, gắn kết cá nhân và sẵn sàng tự hiện thực hóa. 7 Theo [56], năm 1986 Sharma và R. Ahmed đã nghiên cứu THCHD như là một hình thức tổ chức DH bằng cách dạy phương pháp, dạy cách học cho người học. Theo các tác giả, người ta có thể dạy phương pháp học cho HS bằng nhiều hình thức khác nhau tùy theo điều kiện, hoàn cảnh, tùy theo tính chất đặc thù môn học và nội dung yêu cầu bài học.

Nhưng dù tuân theo hình thức nào thì cũng phải thực hiện theo các giai đoạn sau: +) Giai đoạn 1: GV thiết kế bài tập và cung cấp nguồn tài liệu cần thiết cho bài tập và chỉ dẫn cụ thể những gì HS phải làm để hoàn thành bài tập. +) Giai đoạn 2: GV tổ chức cho HS tự nghiên cứu, tự làm bài tập với sự hỗ trợ của những thông tin có sẵn. +) Giai đoạn 3: GV làm việc với HS trên lớp theo hình thức cá nhân hay tập thể thông qua những hình thức khác nhau: Thảo luận, xêmina, củng cố, ôn tập, tự kiểm tra, tự đánh giá. - Hướng thứ ba: Tiếp cận THCHD như một hình thức đào tạo.

Theo [50], có SGK và có thêm những ông thày ở xa hướng dẫn TH bằng tài liệu hoặc bằng các phương tiện thông tin viễn thông khác. Hướng dẫn TH chủ yếu là hướng dẫn tư duy trong việc chiếm lĩnh KT, hướng dẫn tự phê bình về tính cách trong quá trình chiếm lĩnh KT, đó là THCHD. Theo [16], Phan Tất Giá đã đưa ra một số đặc điểm của hình thức THCHD: - THCHD là một loại hình đào tạo mềm dẻo, linh hoạt, người học có độ tự do rộng. - Người học tự xây dựng lấy kế hoạch học tập phù hợp với nhu cầu, khả năng và hoàn cảnh của bản thân.

Cá nhân TH là khâu then chốt để lĩnh hội KT và rèn luyện KN. Nhà trường không tổ chức lên lớp, không quản lý trực tiếp quá trình học tập. - Thời gian học tập có thể kéo dài hoặc rút ngắn tùy thuộc vào NL, hoàn cảnh của từng người học. - Nhà trường cung cấp và hướng dẫn chương trình, ngành học, giáo trình, tài liệu học tập, bộ CH để học viên tự kiểm tra và tự đánh giá KT từng môn học.

Đó là những học liệu thiết yếu nhất để hỗ trợ TH, ngoài ra có thể cung cấp những băng hình hoặc những phương tiện hỗ trợ khác giúp người học nghe hướng dẫn, giải đáp mà không phải đến trường. - Người học phải có quyết tâm cao, có NL tư duy tốt, có phương pháp TH thích hợp. Theo [6], THCHD là hình thức học của GD không chính quy. Người học theo hình thức này phải tự nghiên cứu học liệu, SGK để thu nhận KT và tự rèn luyện KN dưới sự hướng dẫn của GV.

8 Với hướng tiếp cận này các tác giả đều cho rằng THCHD là hình thức TH không có hoặc có ít sự hỗ trợ trực tiếp của GV, người học TH thông qua tự nghiên cứu tài liệu, SGK để tự lĩnh hội KT. Tuy nhiên, với hướng tiếp cận này việc TH của người học (đặc biệt là HS phổ thông) sẽ gặp rất nhiều khó khăn vì khi không hiểu, không TH được sẽ không biết hỏi ai. Qua phần trên cho thấy còn có những cách tiếp cận khác nhau về THCHD, trong luận án chúng tôi tiếp cận chủ yếu theo hướng THCHD như một cách học liên quan đến đặc điểm cá nhân người học và các yếu tố bên ngoài (môi trường học, GV, TLHDH, bạn học và các nguồn tài nguyên khác). Tuy nhiên, hiện nay vẫn chưa có một nghiên cứu trọn vẹn, hoàn chỉnh nào về cách học này.

Về dạy học theo hướng giúp học sinh tự học có hướng dẫn Với mong muốn dạy cho HS cách nghĩ, cách làm, cách học, nên TH đã được quan tâm, nghiên cứu từ sớm. Khoảng giữa thế kỷ XX John Dewey đã đề ra tư tưởng: DH là giao việc cho HS “làm” chứ không phải giao vấn đề cho HS“học” [27]; Còn Tsunesaburo Makiguchi cho rằng: truyền đạt tri thức - không phải và không bao giờ là mục đích của GD. Mục đích của GD là hướng dẫn quá trình học tập và đặt trách nhiệm học tập vào trong tay mỗi HS. GD được xem như là quá trình GV hướng dẫn HS HĐ nhận thức để tự phát triển [15].

Vì thế, một trong những mối quan tâm hàng đầu của ông là đào tạo những GV có thể làm những người hướng dẫn có hiệu quả cho HS khi học tập chứ không phải là những người truyền thụ “những mảnh tri thức chết”. Theo đó, vị thế của người thầy không phải đứng giữa môn học và HS mà ở cạnh HS như một hướng dẫn viên, kích thích và duy trì hứng thú học tập của HS. DH theo hướng giúp HS THCHD là quá trình tổ chức, điều khiển, điều phối, hỗ trợ các HĐ học tập của người học. Ở Việt Nam cũng như trên thế giới đã có nhiều loại hình DH thể hiện tư tưởng này được áp dụng có hiệu quả.

Dưới đây chúng tôi điểm lại một số loại hình: *) Dạy học qua trải nghiệm Theo [64], DH qua trải nghiệm không phải là tiến hành công việc tới người học thông qua thực thi hàng loạt các kĩ thuật, mà nó là công việc người dạy làm cùng với người học. Theo [42], đặc điểm cơ bản của DH qua trải nghiệm gồm: (1) Người học tham gia trực tiếp vào quá trình trải nghiệm. (2) Người dạy giữ vai trò định hướng quá trình và sản phẩm, hỗ trợ và phản hồi tích cực quá trình trải nghiệm. (3) DH qua trải nghiệm xem kinh nghiệm của người học là nền tảng.

(4) Phương pháp tổ chức trải nghiệm theo hướng phân hóa phù hợp với đặc điểm cá nhân người học. Tư tưởng học thông qua trải nghiệm và bằng trải nghiệm là cách thức để người học tiếp thu và ghi nhớ KT một cách sâu sắc. 9 *) Trường học mới ở Việt Nam. Theo [9], các nhà GD cũng đã xây dựng mô hình DH với 5 bước: Gợi động cơ, tạo hứng thú → HĐ trải nghiệm → Phân tích, khám phá rút ra bài học → Thực hành → Vận dụng.

*) Tự học có hướng dẫn trong đào tạo GV theo hình thức từ xa. Theo [50], từ các năm 1977 đến 1988 trường ĐHSP Hà Nội và ĐHSP Việt Bắc (nay là ĐHSP - ĐHTN) đã thử nghiệm thành công việc đào tạo GV từ xa theo hình thức THCHD. Với mô hình này các SV vừa thực hiện THCHD theo chương trình ĐHSP vừa trải nghiệm “làm GV” ở trường phổ thông. Dựa trên kết quả nghiên cứu về một số loại hình DH theo hướng giúp HS TH, chúng tôi tổng hợp một số KN cần có của GV khi thực hiện DH theo các loại hình đó.