Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ 1. Các khái niệm Nền kinh tế thế giới luôn có sự biến động và tăng trưởng không ngừng ở tất cả các lĩnh vực, cả lĩnh vực xã hội và lĩnh vực kinh tế. vì vậy khi nghiên cứu chiến lược phát triển kinh tế, cần quan tâm đến tốc độ tăng trưởng, cơ cấu kinh tế, phát triển kinh tế, các nguồn lực, đây là cơ sở để hoạch định chiến lược và phương án có lợi cho đất nước. Tăng trưởng kinh tế * Khái niệm về tăng trưởng kinh tế.
- Tăng trưởng kinh tế là mức tăng của cải vật chất trong một thời kỳ nhất định. Để biểu thị sự tăng trưởng kinh tế người ta sử dụng mức tăng trưởng kinh tế, đó là sự tăng lên của tổng thu nhập quốc gia (GNI) hay mức tăng của tổng thu nhập quốc nội (GDP) hoặc tổng thu nhập quốc dân tính theo đầu người (GNI/người, GDP/người). Ở cấp quốc gia, cấp tỉnh, để đo lường tăng trưởng kinh tế người ta thường dùng hai chỉ số chủ yếu: phần tăng, giảm quy mô của nền kinh tế (tính theo GDP), tốc độ tăng trưởng kinh tế (tính theo GDP), GTSX, tốc độ tăng trưởng GTSX. Tăng trưởng kinh tế thể hiện sự thay đổi về lượng của nền kinh tế, do đó tăng trưởng kinh tế chưa phản ánh đầy đủ sự biến đổi của cơ cấu KT-XH, tăng trưởng có thể cao nhưng chất lượng cuộc sống không cao.
Cùng với đó môi trường có thể bị hủy hoại, tài nguyên bị khai thác cạn kiệt, chênh lệch giàu nghèo, chênh lệch nông thôn và thành thị có thể tăng cao và bất bình đẳng xã hội. Mặc dù vậy, các chỉ tiêu đo lường mức tăng trường kinh tế vẫn được sử dụng làm thước đo trình độ phát triển kinh tế một cách cụ thể, nó trở thành mục tiêu phấn đấu, một tiêu chí của một vùng, địa phương vì nó là thước đo để người dân đánh giá hiệu quả điều hành đất nước của Chính phủ, của người lãnh đạo. Phát triển kinh tế * Phát triển kinh tế Phát triển kinh tế là quá trình tăng tiến về mọi mặt của nền kinh tế trong một thời kỳ nhất định, trong đó bao gồm cả sự tăng thêm về quy mô, sản xuất (tăng trưởng) và sự tiến bộ về cơ cấu xã hội. Nói cách khác, phát triển kinh tế là sự vận động theo chiều hướng tiến lên, trong đó có sự thay đổi về lượng và chất của sự vật hiện tượng trong thời gian và không gian cụ thể.
Phát triển kinh tế là sự gia tăng quy mô nền kinh tế, trong đó có sự thay đổi cơ cấu kinh tế theo hướng tiến bộ và đảm bảo mọi người đều được bình đẳng về cơ hội để tham gia vào quá trình phát triển và được sẻ chia, hưởng thụ thành quả của phát triển. Phát triển kinh tế bao gồm tăng trưởng kinh tế cùng với những thay đổi về chất của nền kinh tế và những thay đổi về cơ cấu kinh tế (giảm tỉ trọng của khu vực nông - lâm - ngư nghiệp, tăng tỉ trọng của khu vực công nghiệp và dịch vụ). Phát triển kinh tế là một quá trình hoàn thiện về mọi mặt của nền kinh tế bao gồm kinh tế, xã hội, môi trường, thể chế trong một thời gian nhất định.[23] Vậy phát triển kinh tế chỉ có vai trò là một phương tiện để đạt tới mục tiêu phát triển về kinh tế và xã hội, nhằm nâng cao đời sống tinh thần, vật chất của người dân. Cơ cấu kinh tế - Cơ cấu nền kinh tế: Là tổng thể các ngành, lĩnh vực, bộ phận kinh tế với vị trí, tỉ trọng tương ứng của chúng và mối quan hệ hữu cơ tương đối ổn định hợp thành.
Cơ cấu kinh tế có vai trò quyết định tới sự phát triển và tăng trưởng kinh tế cũng như quyết định đến sự phát triển xã hội. Cơ cấu kinh tế được thể hiện ở 3 khía cạnh sau: nhóm ngành kinh tế, thành phần kinh tế, sự phân hóa lãnh thổ. 9 * Các nhóm ngành: Ngành kinh tế là một bộ phận của nền kinh tế chuyên tạo ra hàng hóa và dịch vụ. được chia thành các nhóm ngành: Nhóm ngành nông - lâm - thuỷ sản (khu vực I); công nghiệp - xây dựng (khu vực II) và nhóm các ngành dịch vụ (khu vực III).
Đây là các bộ phận cấu thành nền kinh tế. không hoạt động đơn lẻ độc lập mà có mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau để đạt được mục tiêu đã đặt ra trước đó. Nhóm ngành sản xuất vật chất và các ngành dịch vụ: nhóm ngành này có mối quan hệ mật thiết và hỗ trợ cho nhau, dịch vụ được coi là yếu tố thúc đẩy quá trình sản xuất kinh doanh, nếu khu vực dịch vụ không phát triển thì sản xuất cũng ngừng trệ theo. Nhóm ngành nông nghiệp và nhóm ngành phi nông nghiệp: Nông nghiệp là một ngành kinh tế quan trọng trong nền kinh tế của nhiều nước, đặc biệt với các nước đang phát triển thì việc xem xét cơ cấu theo kiểu này có ý nghĩa quan trọng.
Việc thay đổi cơ cấu lao động từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp hoặc chuyển dân cư nông thôn sang sống ở thành thị đều có ảnh hưởng tới phát triển kinh tế. * Theo thành phần kinh tế gồm 3 khu vực: kinh tế nhà nước, ngoài nhà nước và kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài. Cơ cấu kinh tế theo thành phần kinh tế là tương quan tỉ lệ giữa các thành phần kinh tế tham gia vào các ngành, lĩnh vực hay các bộ phận hợp thành nền kinh tế. Phản ánh khả năng khai thác năng lực tổ chức sản xuất kinh doanh của mọi thành viên xã hội.
Một nền kinh tế thường có nhiều hình thức sở hữu khác nhau, ở đó có loại hình kinh tế có ý nghĩa quyết định đối với nền kinh tế và từ đó thể hiện rõ quan điểm, xu hướng phát triển kinh tế. Trong điều kiện toàn cầu hoá việc phân định các loại hình kinh tế là rất quan trọng, có tác dụng thúc đẩy, mở rộng sự phát triển kinh tế chung. * Cơ cấu kinh tế theo lãnh thổ: Cho thấy cơ cấu kinh tế theo vùng lãnh thổ, phản ánh khả năng kết hợp, khai thác tài nguyên, tiềm lực KT-XH của các vùng phục vụ cho mục đích phát triển nền kinh tế. Mỗi cấp lãnh thổ đều có cơ 10 cấu kinh tế lãnh thổ của nó.
Nếu được tổ chức, các mối quan hệ giữa các cấp phân vị lãnh thổ sẽ tạo nên mối quan hệ ngang rất chặt chẽ đảm bảo cho toàn bộ các hoạt động trong mỗi lãnh thổ và giữa các lãnh thổ thống nhất, cân đối hài hoà để phát triển một cách nhịp nhàng, có hiệu quả. Ba bộ phận chủ yếu tạo thành cơ cấu kinh tế là cơ cấu ngành, cơ cấu lãnh thổ, cơ cấu thành phần kinh tế, có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Cơ cấu ngành hình thành trước và trên cơ sở phân bố các ngành, cơ cấu lãnh thổ sẽ hình thành. Dựa vào hình thức sở hữu sẽ hình thành cơ cấu loại hình kinh tế.
Cơ cấu ngành và cơ cấu thành phần kinh tế chỉ có thể phát triển trên lãnh thổ của cả nước hay của các vùng. Việc phân bố lãnh thổ một cách hợp lý góp phần thúc đẩy phát triển cơ cấu ngành và cơ cấu thành phần kinh tế. Trong mối quan hệ này, vai trò quan trọng hàng đầu thuộc về cơ cấu ngành kinh tế. Trong tổng thể nền kinh tế: các yếu tố cấu thành nền kinh tế cần đươc sắp xếp một cách hợp lí theo một tỉ lệ nhất định, nếu sự sắp xếp này là hợp lí, khách quan, khoa học,… thì sẽ có cơ cấu kinh tế hợp lí thúc đẩy nền kinh tế phát triển nhanh và ngược lại.
Các bộ phận chủ yếu tạo thành cơ cấu kinh tế có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Tạo thành một nền kinh tế hoàn chỉnh. Trong mối quan hệ này, vai trò quan trọng hàng đầu thuộc về cơ cấu ngành kinh tế. Các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển kinh tế Mỗi quốc gia đều có nhiều nguồn lực ảnh hưởng tới sự phát triển kinh tế, (vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, dân số và lao động, khoa học và công nghệ, nguồn vốn, thị trường, đường lối chính sách, hệ thống tài sản quốc dân, truyền thống và kinh nghiệm sản xuất.), có khả năng khai thác để phục vụ phát triển kinh tế, ở từng giai đoạn lịch sử sẽ cho thấy nguồn lực nào là quan trọng và giữ vai trò chủ đạo hơn nguồn lực nào, nhưng một điều chắc chắn là các nguồn lực đó sẽ cùng lúc ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế của các quốc gia.
Vị trí địa lý Vị trí địa lý bao gồm vị trí kinh tế, giao thông, chính trị,… tạo điều kiện thuận lợi hoặc khó khăn trong việc tiếp cận, trao đổi, cùng phát triển, mở rộng quan hệ quốc tế, hội nhập đời sống kinh tế xã hội giữa các vùng, giữa các quốc gia với nhau, có vai trò góp phần định hướng có lợi nhất trong phân công lao động quốc tế. Đây là nguồn lực quan trọng cho sự phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia. Sự thuận lợi hay khó khăn của nguồn lực này sẽ ảnh hưởng đến chiến lược, quy hoạch, kế hoạch cũng như tốc độ phát triển của nền kinh tế. Vị trí địa lý có ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của nền kinh tế xã hội.
Có vai trò rất lớn đến việc hình thành các nhân tố tự nhiên như khí hậu, đất đai, địa hình, sinh vật,… từ đó sẽ tạo điều kiện hình thành và phát triển các ngành KT có khả năng khai thác tốt các điều kiện và nhân tố đó cho sự phát triển. Sự thuận lợi hoặc khó khăn đó sẽ thúc đẩy hay hạn chế sự phát triển nền KT và các ngành KT của mỗi nước. Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên Điều kiện tự nhiên là cơ sở tự nhiên của quá trình sản xuất, là đối tượng lao động của con người và là nguồn vật chất vừa phục vụ trực tiếp cho cuộc sống, vừa phục vụ cho phát triển KT. Sự giàu có và đa dạng về tài nguyên thiên nhiên bao gồm địa hình, khí hậu, sinh vật, khoáng sản, nguồn nước, đất đai,… tạo lợi thế quan trọng cho sự phát triển.
Tài nguyên thiên nhiên ảnh hưởng đến sự phát triển KT như ảnh hưởng đến cơ cấu các ngành, quy mô và sự phân bố các ngành KT. Các tài nguyên có quy mô, trữ lượng và chất lượng khác nhau cũng ảnh hưởng đến quy mô và cơ cấu các ngành KT.