Luận án nghiên cứu đảm bảo an ninh lương thực Đồng bằng sông Cửu Long

Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến an ninh lương thực vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Đề xuất giải pháp đảm bảo an toàn lương thực bền vững cho khu vực này.

• Tác giả: Nguyễn Thị Bé Ba
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Kim Hồng
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Địa lí học
• Đề tài: Các nhân tố ảnh hưởng và giải pháp đảm bảo an ninh lương thực vùng Đồng bằng sông Cửu Long
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về an ninh lương thực

An ninh lương thực là vấn đề quan trọng đối với mọi quốc gia. Đảm bảo an ninh lương thực là việc cung cấp đủ lương thực cho mọi người, mọi lúc, mọi nơi. Điều này không chỉ liên quan đến sản xuất lương thực mà còn bao gồm phân phối, tiếp cận và tiêu dùng lương thực.

1.1. Khái niệm về an ninh lương thực

An ninh lương thực là khái niệm dùng để chỉ tình trạng mà mọi người có thể tiếp cận và tiêu dùng đủ lương thực để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của mình.

1.2. Vai trò của an ninh lương thực

An ninh lương thực đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo sức khỏe, sự phát triển và hạnh phúc của con người.

II. Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến an ninh lương thực

Có nhiều nhân tố ảnh hưởng đến an ninh lương thực, bao gồm cả yếu tố tự nhiên và xã hội. Các yếu tố tự nhiên như thời tiết, đất đai, nước và các yếu tố xã hội như kinh tế, chính trị và văn hóa cũng ảnh hưởng đến an ninh lương thực.

2.1. Các nhân tố tự nhiên ảnh hưởng đến an ninh lương thực

Thời tiết, đất đai, nước là các nhân tố tự nhiên quan trọng ảnh hưởng đến sản xuất lương thực và an ninh lương thực.

2.2. Các nhân tố xã hội ảnh hưởng đến an ninh lương thực

Kinh tế, chính trị và văn hóa là các nhân tố xã hội quan trọng ảnh hưởng đến phân phối, tiếp cận và tiêu dùng lương thực.

III. Giải pháp đảm bảo an ninh lương thực

Để đảm bảo an ninh lương thực, cần thực hiện các giải pháp như tăng cường sản xuất lương thực, cải thiện phân phối và tiếp cận lương thực, cũng như nâng cao ý thức và kiến thức về dinh dưỡng và an ninh lương thực.

3.1. Tăng cường sản xuất lương thực

Tăng cường sản xuất lương thực thông qua việc áp dụng công nghệ mới, cải thiện kỹ thuật trồng trọt và chăn nuôi.

3.2. Cải thiện phân phối và tiếp cận lương thực

Cải thiện phân phối và tiếp cận lương thực thông qua việc xây dựng hệ thống phân phối lương thực hiệu quả và công bằng.

IV. Kết luận và ứng dụng

An ninh lương thực là vấn đề quan trọng và cần được quan tâm. Các giải pháp đảm bảo an ninh lương thực cần được thực hiện một cách hiệu quả và toàn diện để đảm bảo đủ lương thực cho mọi người, mọi lúc, mọi nơi.

4.1. Kết luận

An ninh lương thực là vấn đề quan trọng và cần được quan tâm để đảm bảo sức khỏe và hạnh phúc của con người.

4.2. Ứng dụng

Các giải pháp đảm bảo an ninh lương thực cần được ứng dụng một cách rộng rãi và hiệu quả để mang lại lợi ích cho mọi người.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đảm bảo an ninh lương thực (ANLT) là vấn đề chiến lược gắn liền với sự phát triển kinh tế, ổn định xã hội và an ninh quốc gia. Tại Việt Nam, quá trình gia tăng dân số, sự suy giảm diện tích đất nông nghiệp cùng tác động của biến đổi khí hậu (BĐKH) đang gây áp lực trực tiếp lên sinh kế và thu nhập của người nông dân, làm gia tăng xu hướng "ly nông" tại các địa bàn sản xuất khó khăn. Vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) giữ vai trò là vùng trọng điểm sản xuất lương thực lớn nhất cả nước, đóng góp 48,4% diện tích và 49,6% sản lượng cây lương thực có hạt, đạt mức bình quân 1.360 kg/người (gấp 2,6 lần bình quân cả nước); riêng lúa chiếm 54,8% diện tích và 55,2% sản lượng lúa toàn quốc. Mặc dù vùng sản xuất dư thừa khoảng một nửa sản lượng lương thực sau khi đáp ứng nhu cầu nội vùng và hỗ trợ cả nước, thực tiễn vẫn tồn tại nghịch lý: nông dân trực tiếp làm ra lúa gạo có mức thu nhập thấp hơn các ngành nghề khác, tỷ lệ hộ nghèo và mức độ tiếp cận lương thực đầy đủ giữa các nhóm dân cư chưa đồng đều; sản phẩm lương thực xuất khẩu chất lượng chưa cao và giá trị gia tăng thấp. Khoảng trống nghiên cứu đặt ra là cần xem xét ANLT ở cấp độ vùng địa lý kinh tế gắn kết với ANLT quốc gia, phân tích có hệ thống các nhân tố tác động đến cả ba khâu: sản xuất, phân phối và khả năng tiếp cận lương thực nhằm đề xuất giải pháp nâng cao thu nhập cho hộ nông dân và hướng đến phát triển nông nghiệp bền vững.

Luận án xác định hệ thống mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

1. Mục tiêu nghiên cứu:

   • Mục tiêu chung: Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến đảm bảo ANLT ở vùng ĐBSCL; đề xuất các giải pháp đảm bảo ANLT vùng ĐBSCL trong chiến lược phát triển bền vững nông nghiệp và nông thôn.
   • Mục tiêu cụ thể: Làm rõ nội hàm lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về ANLT của thế giới và Việt Nam; đánh giá mức độ ảnh hưởng của các nhóm nhân tố và hiện trạng ANLT tại ĐBSCL; xây dựng hệ thống giải pháp gắn với chiến lược đảm bảo ANLT quốc gia.

2. Nhiệm vụ nghiên cứu:

   • (1) Làm sáng tỏ cơ sở lý luận về ANLT, hệ thống nhân tố ảnh hưởng và bộ tiêu chí đánh giá ANLT.
   • (2) Xác định và lượng hóa mức độ tác động của các nhân tố đến ANLT ĐBSCL trên ba khía cạnh: sản xuất (nguồn cung), phân phối và khả năng tiếp cận (tiêu dùng).
   • (3) Phân tích thực trạng đảm bảo ANLT ở các cấp độ: cấp vùng và cấp hộ gia đình.
   • (4) Đề xuất định hướng và giải pháp đảm bảo ANLT vùng ĐBSCL trong bối cảnh BĐKH và hội nhập.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

   • Đối tượng nghiên cứu: Vấn đề đảm bảo ANLT và các nhân tố ảnh hưởng đến ANLT dưới góc độ khoa học Địa lí học (Địa lí kinh tế - xã hội).
   • Phạm vi không gian: Toàn bộ lãnh thổ vùng ĐBSCL gồm 13 đơn vị hành chính (01 thành phố trực thuộc Trung ương và 12 tỉnh); khảo sát thực tế chuyên sâu tại 8 tỉnh, thành phố đại diện cho 3 tiểu vùng sinh thái (An Giang, Đồng Tháp, Kiên Giang, Cần Thơ, Vĩnh Long, Long An, Trà Vinh, Sóc Trăng).
   • Phạm vi thời gian: Phân tích dữ liệu thực trạng giai đoạn 2005 – 2018; xây dựng dự báo nhu cầu và định hướng giải pháp đến năm 2030, tầm nhìn 2050.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được hệ thống hóa theo các nhóm công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế:

1. Nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến nguồn cung và sản xuất lương thực:

• Quốc tế: Báo cáo phát triển con người của UNDP (2005) phân tích rào cản thương mại nông sản bất bình đẳng đối với các nước đang phát triển. H. Godfray và cộng sự (2010) nhận diện thách thức gia tăng dân số toàn cầu (9 tỷ người) và biến đổi khí hậu đối với nguồn cung lương thực. Chu Thái Hoành (2013), Cosslet Tuyet L và Patrick Cosslett (2014), Annukka Lipponen (2014) đánh giá sự suy giảm nguồn tài nguyên nước sông Mê Kông, tác động của đập thủy điện và xâm nhập mặn tới sản lượng lúa ở ĐBSCL. Đặng Kiều Nhân và cộng sự (2013) xây dựng 3 kịch bản xâm nhập mặn tác động đến diện tích và sản lượng lương thực ĐBSCL.
• Trong nước: Đặng Kiều Nhân (2009) phân tích năng suất và lợi tức sản xuất lúa cao sản giai đoạn 1995–2006. Phạm Lê Thông (2011) nghiên cứu hiệu quả kỹ thuật vụ Đông Xuân và vai trò của vật tư, khuyến nông. Nguyễn Hữu Đặng (2012) chỉ ra sự thiếu đồng bộ trong ứng dụng kỹ thuật làm giảm hiệu quả sản xuất của nông hộ. Nguyễn Tiến Dũng và Lê Khương Ninh (2015), Lê Thị Lương và Võ Thành Danh (2018) phân tích các yếu tố quy mô đất đai, phương thức mua bán, vốn đầu tư tác động đến tăng trưởng nông nghiệp Cần Thơ. Vũ Thị Kim Cúc (2011) làm rõ vai trò lao động và chính sách trong chuyển dịch cơ cấu cây trồng.

2. Nghiên cứu về khả năng tiếp cận lương thực và phân phối:

• Quốc tế: Lý thuyết của Amartya Sen (1981, 1982, 1984, 1985) về tiếp cận quyền (entitlement approach), chỉ ra mất ANLT bắt nguồn từ bất bình đẳng phân phối thu nhập và thiếu hụt chính sách. Foster (1999) lượng hóa quan hệ giữa giá lương thực, nhu cầu và thu nhập/tài sản hộ. Diskin (1995) thiết lập mô hình tác động trực tiếp (giá cả, thu nhập) và dài hạn (đất đai, lao động, giáo dục, vốn). Maxwell và Frankenberger (1995) phân loại 4 nhóm tài sản hộ gia đình quyết định mức tiêu dùng lương thực. Gary Bickel và cộng sự (2000) xây dựng bộ công cụ 18 câu hỏi và thang đo 10 cấp độ ANLT hộ gia đình. Christopher B. Barrett (2010), Ir. De Cock Nathalie (2012) phân tích các chỉ tiêu đánh giá mất ANLT tại Nam Phi.
• Trong nước: Nguyễn Sinh Cúc (2008) cảnh báo rủi ro biến động giá lương thực. Nguyễn Văn Sánh và Đặng Kiều Nhân (2006) đề xuất mô hình liên kết 4 nhà để giải quyết thu nhập thấp của hộ trồng lúa. Nguyễn Văn Ngãi (2011), Kazunari Tsukada (2007) phân tích bài toán ANLT song hành cùng phát triển kinh tế ở quốc gia xuất khẩu gạo. Nguyễn Văn Sánh (2010) chỉ ra nguyên nhân suy dinh dưỡng trẻ em tại vựa lúa do nghèo và thu nhập thấp. Nguyễn Thị Song An nghiên cứu an toàn lương thực cấp hộ gia đình tại vùng Tứ giác Long Xuyên.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án lựa chọn giải quyết: Phần lớn các nghiên cứu trước đây chỉ tiếp cận ANLT đơn lẻ ở góc độ kỹ thuật canh tác, kinh tế nông nghiệp thuần túy hoặc an ninh lương thực cấp quốc gia. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống: tiếp cận tổng hợp dưới góc độ Địa lí học kinh tế - xã hội, phân tích mối quan hệ hữu cơ giữa 3 khâu (sản xuất – phân phối – tiếp cận) trên 2 cấp độ không gian lãnh thổ (cấp vùng và cấp hộ gia đình), đồng thời lượng hóa mức độ tác động của 30 biến đo lường và đánh giá sự phân hóa giữa 3 tiểu vùng sinh thái nông nghiệp tại ĐBSCL.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án kế thừa khái niệm ANLT của FAO (1996, 2001) và chuẩn hóa theo bối cảnh Việt Nam với 4 thành tố: (1) Tính sẵn có (sản xuất đủ số lượng, chất lượng); (2) Tính ổn định (hệ thống phân phối và lưu thông); (3) Tính tiếp cận (khả năng kinh tế, thu nhập và chi tiêu của hộ); (4) Tính an toàn, chất lượng và đáp ứng thị hiếu.

Luận án vận dụng 4 quan điểm nghiên cứu Địa lí học:

• Quan điểm hệ thống: Đánh giá ANLT trong mối tương tác giữa các phân hệ tự nhiên, kinh tế, xã hội và chính sách.
• Quan điểm lãnh thổ: Xem xét sự tổ chức không gian sản xuất, phân phối và phân hóa mức độ ANLT theo các tiểu vùng sinh thái.
• Quan điểm phát triển bền vững: Cân bằng giữa hiệu quả kinh tế, an sinh xã hội và khả năng chịu tải của môi trường sinh thái.
• Quan điểm lịch sử - viễn cảnh: Đánh giá diễn biến ANLT qua các giai đoạn 2005–2018 và dự báo xu thế đến năm 2030, tầm nhìn 2050.

Khung phân tích hộ gia đình tích hợp mô hình giới hạn tiêu dùng của Foster (1999), mô hình nguồn lực của Diskin (1995) và lý thuyết tiếp cận quyền của Amartya Sen.

Nhu cầu mua lương thực của hộ x Giá lương thực <= Thu nhập và tài sản của hộ gia đình

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp định tính và định lượng:

1. Phương pháp thu thập dữ liệu:
   • Dữ liệu thứ cấp: Niên giám thống kê giai đoạn 2005 – 2018 của Tổng cục Thống kê, Cục Thống kê 12 tỉnh và 1 thành phố vùng ĐBSCL; số liệu báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn; các Nghị quyết, Quyết định của Chính phủ (Nghị quyết 37/CP, Quyết định 391/2008, Nghị quyết 26/NQ-TW, Nghị quyết 63/NQ-CP).
   • Dữ liệu sơ cấp qua phỏng vấn sâu chuyên gia (100 mẫu): Đợt 1 gồm 50 chuyên gia tại Viện lúa ĐBSCL, Viện Nghiên cứu Phát triển ĐBSCL, Viện Nghiên cứu BĐKH, Khoa Nông nghiệp (Trường Đại học Cần Thơ, Trường Đại học An Giang), các nông trường quốc doanh. Đợt 2 gồm 50 cán bộ khuyến nông, điều phối lưu thông, hội nông dân, hợp tác xã.
   • Dữ liệu sơ cấp qua điều tra bảng hỏi (300 mẫu): Thực hiện khảo sát tại 8 tỉnh thuộc 3 tiểu vùng sinh thái trong giai đoạn 2016 – 2018.

Cơ cấu mẫu khảo sát thực tế (N = 300):

STT	Thành phần mẫu khảo sát	Số lượng mẫu (quan sát)	Tỷ lệ (%)
1	Nông dân trồng cây lương thực (lúa)	180	60,0
2	Thương lái	20	6,7
3	Doanh nghiệp xuất khẩu gạo	5	1,7
4	Nhà máy xay xát, lau bóng	15	5,0
5	Điểm bán sỉ, lẻ lương thực	20	6,7
6	Đại lý cung ứng vật tư đầu vào	10	3,3
7	Người tiêu dùng	50	16,6
Tổng	Toàn bộ mẫu điều tra	300	100,0

Đặc điểm mẫu nghiên cứu: Chủ hộ là nam giới chiếm 78,3%, nữ giới chiếm 21,7%; thành phần dân tộc gồm người Kinh (82,0%), người Khmer (17,3%), người Hoa (0,4%), dân tộc khác (0,3%); trình độ học vấn cấp 1 chiếm 30,7%, cấp 2 chiếm 33,0%, cấp 3 chiếm 27,7%, trung cấp chiếm 5,3%, cao đẳng/đại học chiếm 1,7%; nghề nghiệp chính là trồng lúa (70,1%), chăn nuôi (6,3%), làm vườn (6,0%), nuôi trồng thủy sản (2,3%), ngành nghề khác (15,3%).

2. Kỹ thuật và công cụ phân tích:
   • Thống kê mô tả: Tính toán tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình, độ lệch chuẩn.
   • Phân tích hồi quy đa biến: Mô hình xác định theo công thức kinh nghiệm $n \ge 50 + 8p$ (với $p = 30$ biến đo lường, quy mô mẫu tối thiểu $n = 290$, mẫu chọn 300). Dạng mô hình hồi quy bội:

$$Y = a_0 + a_1 F_1 + a_2 F_2 + \dots + a_n F_n$$

Trong đó $Y$ là biến phụ thuộc (nhân tố đảm bảo ANLT), $F_1 \dots F_n$ là các nhân tố độc lập, $a_0$ là hệ số chặn, $a_i$ là hệ số hồi quy riêng. Đánh giá mô hình qua các kiểm định độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha), kiểm định KMO and Bartlett's Test, phân tích nhân tố khám phá (EFA), hệ số tương quan bội Multiple R, hệ số xác định $R^2$, kiểm định ANOVA và mức ý nghĩa P-value.

• Mô hình dự báo xu thế: Phương pháp hồi quy dạng $Y = ax + b$ hoặc $Y = at + b$ nhằm dự báo dân số, thu nhập bình quân và cân đối cung cầu lương thực đến năm 2030 và 2050.
• Phương pháp phân tích ma trận SWOT: Xây dựng các chiến lược SO, WO, ST, WT.
• Phương pháp bản đồ (GIS): Xây dựng 06 bản đồ chuyên đề phục vụ phân tích không gian lãnh thổ (Bản đồ hành chính, Bản đồ nhân tố tự nhiên, Bản đồ nhân tố kinh tế - xã hội, Bản đồ tổ chức lãnh thổ cây lương thực, Bản đồ tình hình mất ANLT năm 2018, Bản đồ hiện trạng sử dụng đất năm 2018).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về đảm bảo an ninh lương thực

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về ANLT qua các giai đoạn phát triển quốc tế từ Hội nghị Rome năm 1974, định nghĩa mở rộng của FAO năm 1983, báo cáo của WB năm 1986 về nghèo đói và mất ANLT kinh niên, đến định nghĩa chuẩn hóa tại Hội nghị Thượng đỉnh Lương thực Thế giới năm 1996 và 2001. Luận án phân tích chi tiết 4 trụ cột ANLT và cấu trúc 5 cấp độ quản lý: toàn cầu, quốc gia, vùng, hộ gia đình, cá nhân.

Văn bản làm rõ đặc thù ANLT cấp vùng: không chỉ dừng lại ở chỉ tiêu tổng sản lượng cung ứng mà phải giải quyết hài hòa ba nội dung cốt lõi: (1) Khả năng chủ động sản xuất bền vững; (2) Hệ thống phân phối và lưu thông công bằng; (3) Tạo việc làm và thu nhập để người tiêu dùng có khả năng tiếp cận, đồng thời đảm bảo người sản xuất có lợi nhuận tái đầu tư. Chương này cũng điểm lại hệ thống văn bản quản lý vĩ mô tại Việt Nam (Nghị quyết 37/CP, Quyết định 391/2008, Nghị quyết 26/NQ-TW, Nghị quyết 63/NQ-CP) và đúc kết kinh nghiệm quốc tế trong việc can thiệp chính sách, xây dựng các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm Codex và mạng lưới an sinh xã hội.

Chương 2: Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến đảm bảo an ninh lương thực ở Đồng bằng sông Cửu Long

Chương 2 phân tích tổng quan các điều kiện tự nhiên, dân số, lao động và kinh tế của ĐBSCL, đồng thời lượng hóa tác động của các nhân tố đến nguồn cung và tiêu dùng lương thực. Luận án chia lãnh thổ nghiên cứu thành 3 tiểu vùng sinh thái nông nghiệp để phân tích sự phân hóa:

Đặc điểm 3 tiểu vùng sinh thái nông nghiệp nghiên cứu:

Tiểu vùng sinh thái	Địa bàn nghiên cứu đại diện	Đặc trưng tự nhiên và sản xuất chính
Vùng ngập lũ sâu	An Giang, Đồng Tháp, Kiên Giang	Trọng điểm chuyên canh lúa nước, chịu tác động lũ hàng năm
Vùng ít ngập lũ	Cần Thơ, Vĩnh Long, Long An	Canh tác nông nghiệp đa dạng (lúa, cây ăn trái, màu)
Vùng ven biển nhiễm mặn	Trà Vinh, Sóc Trăng	Chịu tác động mặn xâm nhập, luân canh lúa - thủy sản

Thông qua phân tích hồi quy và kiểm định EFA đối với 30 biến đo lường (thuộc 3 nhóm: điều kiện tự nhiên 7 tiêu chí, điều kiện kinh tế - xã hội 15 tiêu chí, hệ thống phân phối 8 tiêu chí), chương 2 làm rõ: đối với nguồn cung, diện tích đất canh tác, chất lượng nguồn nước tưới và biến đổi khí hậu là các nhân tố có ảnh hưởng trực tiếp; đối với khả năng tiếp cận lương thực của hộ gia đình, thu nhập bình quân đầu người, quy mô tài sản sản xuất và trình độ học vấn của chủ hộ là các biến số quyết định mức chi tiêu cho lương thực.

Chương 3: Hiện trạng đảm bảo an ninh lương thực vùng Đồng bằng sông Cửu Long

Chương 3 đánh giá chi tiết hiện trạng ANLT ĐBSCL giai đoạn 2005 – 2018 trên 3 khía cạnh:

• Trong sản xuất: Quỹ đất lúa có xu hướng biến động do chuyển đổi cơ cấu cây trồng và đô thị hóa. Mức tiêu dùng gạo quy đổi bình quân đầu người cả nước giảm từ 12,7 kg/người/tháng (2005) xuống 10,8 kg/người/tháng (2010) và 9,9 kg/người/tháng (2016), mức tiêu dùng năm 2018 đạt khoảng 133 kg/người/năm. ĐBSCL duy trì năng suất lúa cao, đáp ứng nhu cầu cho 17,66 triệu dân nội vùng và đóng góp cung ứng cho 92,7 triệu dân cả nước, dư thừa 50% sản lượng phục vụ xuất khẩu.
• Trong phân phối: Các kênh phân phối trung gian (thương lái chiếm tỷ trọng giao dịch lớn, hệ thống chợ truyền thống, cơ sở xay xát lau bóng) còn phân tán, chi phí logistics cao, tỷ lệ tổn thất sau thu hoạch còn lớn, mối liên kết trong chuỗi giá trị Cánh đồng lớn theo hướng GAP chưa đồng bộ.
• Trong khả năng tiếp cận: Luận án phân tích tiếp cận theo chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2016–2020 của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội và chuẩn nghèo của Tổng cục Thống kê - Ngân hàng Thế giới (xác định mức 653.000 đồng/người/tháng, tương ứng rổ hàng hóa đảm bảo 2.700 Kcal/người/ngày theo Nghị quyết 63/NQ-CP). Mặc dù an ninh lương thực cấp vùng đạt mức thặng dư lớn, khả năng tiếp cận ở cấp hộ gia đình còn bấp bênh tại các nhóm hộ không có đất sản xuất, lao động trình độ thấp và hộ đồng bào dân tộc thiểu số.

Chương 4: Định hướng và giải pháp đảm bảo an ninh lương thực vùng Đồng bằng sông Cửu Long

Chương 4 xây dựng định hướng chiến lược và các giải pháp can thiệp dựa trên phân tích ma trận SWOT và bối cảnh thị trường lương thực trong nước, quốc tế:

• Định hướng: Gắn đảm bảo ANLT vùng với ANLT quốc gia; chủ động thích ứng với BĐKH và sụt giảm nguồn nước Mê Kông; tái cơ cấu ngành lúa gạo theo hướng nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng; gắn kết mục tiêu xóa đói giảm nghèo và phát triển bền vững nông thôn.
• Các nhóm giải pháp cụ thể:
  1. Giải pháp trong sản xuất: Bảo vệ quỹ đất chuyên canh lúa nước màu mỡ; chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật (giống lúa chất lượng cao, cơ giới hóa, quy trình canh tác GAP); đầu tư hạ tầng thủy lợi kiểm soát mặn - ngọt tại các tiểu vùng sinh thái.
  2. Giải pháp trong phân phối: Tổ chức lại hệ thống thu mua, giảm bớt tầng nấc trung gian thương lái; nâng cấp kho bãi, cơ sở chế biến bảo quản hiện đại nhằm giảm tổn thất sau thu hoạch; phát triển liên kết mô hình Cánh đồng lớn giữa doanh nghiệp chế biến xuất khẩu và hợp tác xã nông dân.
  3. Giải pháp tăng cường khả năng tiếp cận: Đa dạng hóa sinh kế nông thôn, đào tạo nghề nông nghiệp và phi nông nghiệp nhằm nâng cao thu nhập cho lao động nghèo; hoàn thiện chính sách hỗ trợ tín dụng, chính sách bù đắp thu nhập và bảo hiểm nông nghiệp cho người trồng lúa khi xảy ra rủi ro thiên tai.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm sáng tỏ nội hàm ANLT dưới góc độ khoa học Địa lí kinh tế - xã hội, thiết lập khung phân tích ANLT cấp vùng gắn kết giữa 3 thành tố: sản xuất (nguồn cung) – phân phối (lưu thông) – tiếp cận (thu nhập và chi tiêu của hộ).
• Xác định phương pháp luận kết hợp giữa các chỉ tiêu kinh tế lượng (hồi quy đa biến, kiểm định thang đo EFA) với phương pháp phân tích không gian địa lý (GIS) trong đánh giá mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến ANLT.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Lượng hóa thực trạng phân hóa mức độ tiếp cận lương thực và rủi ro mất ANLT tại 3 tiểu vùng sinh thái nông nghiệp của ĐBSCL thông qua bộ dữ liệu khảo sát 300 mẫu thực tế và 100 mẫu chuyên gia.
• Chỉ rõ bản chất nghịch lý kinh tế tại ĐBSCL: vùng thặng dư lương thực lớn nhất quốc gia nhưng người trực tiếp sản xuất lúa gạo có mức thu nhập thấp và chịu rủi ro sinh kế cao nhất.
• Đề xuất hệ thống 3 nhóm giải pháp đồng bộ (sản xuất, thương mại - phân phối, tiếp cận hộ gia đình) và các mô hình dự báo cân đối cung - cầu lương thực đến năm 2030, tầm nhìn 2050 làm căn cứ phục vụ quy hoạch nông nghiệp lãnh thổ.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu thực địa tập trung tại 8/13 tỉnh, thành phố của ĐBSCL; dữ liệu phân tích hiện trạng chủ yếu dựa trên chuỗi số liệu thống kê giai đoạn 2005 – 2018; cơ chế điều phối chính sách cấp vùng chưa có khung pháp lý hành chính riêng biệt nên việc đánh giá quản lý liên kết vùng chủ yếu dựa trên các quy hoạch ngành.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi khảo sát toàn bộ 13 tỉnh thành; cập nhật các mô hình toán kinh tế lượng phân tích sâu hơn chuỗi giá trị lúa gạo chất lượng cao trong điều kiện các kịch bản BĐKH cực đoan mới; nghiên cứu chuyên sâu cơ chế tài chính hỗ trợ bù đắp thu nhập trực tiếp cho nông dân sản xuất lúa vùng chuyên canh.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với công tác đào tạo và nghiên cứu khoa học: Cung cấp tài liệu tham khảo chuyên khảo cho nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên thuộc các chuyên ngành Địa lí học, Địa lí kinh tế, Nông nghiệp, Phát triển nông thôn và Kinh tế tài nguyên. Phần cơ sở lý luận, khung phân tích cấp vùng và phương pháp xử lý dữ liệu điều tra bằng mô hình hồi quy đa biến có giá trị học thuật cao.
• Đối với cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ thực tiễn cho Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ủy ban nhân dân các tỉnh ĐBSCL trong việc xây dựng quy hoạch sử dụng đất lúa, điều chỉnh chính sách liên kết Cánh đồng lớn, phát triển hạ tầng logistics phân phối và triển khai chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm ANLT được luận án tiếp cận gồm những bộ phận chính nào?
Trả lời: Luận án tiếp cận khái niệm ANLT tại Việt Nam gồm 4 bộ phận chính: (1) Sản xuất đủ yêu cầu lương thực của xã hội (tính sẵn có); (2) Cung cấp lương thực ổn định qua hệ thống phân phối và thị trường (tính ổn định); (3) Khả năng kinh tế để tiếp cận lương thực dựa trên việc làm, thu nhập và tài sản (tính tiếp cận); (4) Đảm bảo lương thực an toàn, chất lượng và đáp ứng thị hiếu người tiêu dùng.

2. Luận án khảo sát mẫu thực tế tại những địa bàn nào và phân chia tiểu vùng sinh thái ra sao?
Trả lời: Luận án khảo sát 300 mẫu tại 8 tỉnh, thành phố thuộc 3 tiểu vùng sinh thái nông nghiệp ĐBSCL:

• Vùng ngập lũ sâu: An Giang, Đồng Tháp, Kiên Giang.
• Vùng ít ngập lũ: Cần Thơ, Vĩnh Long, Long An.
• Vùng ven biển nhiễm mặn: Trà Vinh, Sóc Trăng.

3. Nghịch lý lớn nhất về đảm bảo ANLT tại ĐBSCL được luận án chỉ ra là gì?
Trả lời: Nghịch lý là ĐBSCL đóng góp hơn 50% sản lượng lúa và trên 90% sản lượng gạo xuất khẩu cả nước, sản xuất dư thừa 50% sản lượng nội vùng, nhưng người nông dân trực tiếp làm ra lương thực lại có mức thu nhập thấp hơn mức bình quân chung của xã hội, đời sống bấp bênh và nhiều hộ nghèo vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận đầy đủ nguồn lương thực chất lượng cao.

4. Mô hình hồi quy đa biến trong luận án được xây dựng dựa trên cơ sở biến số nào?
Trả lời: Mô hình hồi quy đa biến có dạng $Y = a_0 + a_1 F_1 + a_2 F_2 + \dots + a_n F_n$, sử dụng 30 biến đo lường thuộc 3 nhóm tiêu chí chính: Điều kiện tự nhiên (7 tiêu chí), Điều kiện kinh tế - xã hội (15 tiêu chí) và Hệ thống phân phối (8 tiêu chí) nhằm đánh giá mức độ ảnh hưởng đến biến phụ thuộc $Y$ (nhân tố đảm bảo ANLT).

5. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp trọng tâm nào để đảm bảo ANLT vùng ĐBSCL?
Trả lời: Luận án đề xuất 3 nhóm giải pháp trọng tâm: (1) Giải pháp trong sản xuất (bảo vệ quỹ đất lúa, ứng dụng giống chất lượng cao, hoàn thiện thủy lợi thích ứng BĐKH); (2) Giải pháp trong phân phối (tổ chức lại kênh thu mua, giảm trung gian, phát triển mô hình Cánh đồng lớn, giảm tổn thất sau thu hoạch); (3) Giải pháp tăng cường khả năng tiếp cận (nâng cao thu nhập cho nông dân, đào tạo nghề, hỗ trợ tín dụng và bảo hiểm nông nghiệp).

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Bé Ba đã giải quyết một cách có hệ thống vấn đề đảm bảo an ninh lương thực vùng Đồng bằng sông Cửu Long dưới góc độ khoa học Địa lí học kinh tế - xã hội. Bằng việc kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng trên nguồn số liệu thống kê giai đoạn 2005 – 2018 cùng dữ liệu khảo sát thực địa 300 đối tượng tại 8 tỉnh thành, công trình đã làm rõ hiện trạng, lượng hóa các nhân tố tác động và nhận diện sâu sắc nghịch lý về thu nhập của người nông dân trồng lúa tại vựa lương thực lớn nhất quốc gia. Hệ thống các định hướng chiến lược và giải pháp đồng bộ từ khâu sản xuất, phân phối đến nâng cao năng lực tiếp cận cấp hộ gia đình là cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ mục tiêu phát triển nông nghiệp bền vững vùng ĐBSCL và bảo đảm an ninh lương thực quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn 2050.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Lương thực được coi là nhu cầu cơ bản không thể thiếu được đối với đời sống xã hội con người. Ở Việt Nam, đảm bảo ANLT là một trong những vấn đề được đặc biệt quan tâm trong điều kiện dân số tăng, diện tích đất nông nghiệp giảm, cùng với tác động của BĐKH dẫn đến thu nhập của nông dân đang sụt giảm dần, xu hướng“ly nông” ngày càng tăng nhất là những vùng sản xuất còn gặp nhiều khó khăn. ĐBSCL là vựa lúa lớn nhất cả nước, nguồn cung lương thực không những đảm bảo cho nội vùng mà còn cung cấp lương thực đảm bảo ANLT quốc gia và xuất khẩu thu ngoại tệ.

Cụ thể, sản xuất lương thực của vùng chiếm 48,4% diện tích và 49,6% sản lượng cây lương thực có hạt của cả nước, bình quân lương thực có hạt theo đầu người là 1.360 kg, gấp 2,6 lần mức trung bình cả nước; Riêng cây lúa, vùng ĐBSCL chiếm 54,8% diện tích và 55,2% sản lượng lúa cả nước, bình quân sản lượng lương thực có hạt theo đầu người là 1. Mức tiêu dùng gạo và lương thực khác quy gạo chung của cả nước từ 12,7 Kg/người/tháng (2005) xuống 10,8 Kg/ người/ tháng (2010) và 9,9 Kg (2016). Theo Niên giám thống kê Việt Nam năm 2018, trong giai đoạn 2005 – 2018, mức tiêu dùng lương thực (đã quy đổi ra gạo) khoảng 133 kg/người/năm thì ĐBSCL không chỉ đảm bảo ANLT cho 17,66 triệu dân vùng, đảm bảo lương thực cho gần 92,7 triệu dân cả nước mà vẫn dư thừa khoảng 1/2 sản lượng lương thực. Song không phải mỗi người dân trong vùng ĐBSCL cũng như cả nước được cung cấp, được tiếp cận lương thực như nhau.

Thực tiễn, vấn đề đảm bảo ANLT ở ĐBSCL hiện vẫn còn nhiều bất cập. Hiện tại, có một nghịch lý là người nông dân ở vựa lúa quốc gia, nơi cung cấp lương thực, đặc biệt là sản xuất lúa gạo đã giúp Việt Nam là nước đứng đầu trên thế giới về xuất khẩu gạo nhưng đổi lại họ là người có mức thu nhập thấp nhất và không tiếp cận đầy đủ lương thực. Mặt khác, hàng năm, lượng lương thực sản xuất dư ra rất nhiều nhưng số lượng lớn là lương thực chất lượng chưa cao và bán với giá rẻ, điều này đẩy nông dân sản xuất lương thực trở thành người nghèo nhất. Vựa lúa ĐBSCL là vùng có thu nhập bình quân đầu người thấp hơn mức trung bình cả nước, nông dân 2 trồng lương thực ở ĐBSCL có thu nhập thấp hơn so với lao động trong những lĩnh vực khác.

Vấn đề đảm bảo ANLT ở ĐBSCL cần được xem xét một cách toàn diện là đảm bảo ANLT vùng ĐBSCL phải gắn với ANLT quốc gia và đảm bảo thu nhập cho nông dân, xác định các nhân tố ảnh hưởng đến đảm bảo ANLT ở vựa lúa trên cơ sở khai thác hiệu quả nguồn lực kinh tế và khắc phục những nhân tố gây nên sự bất ổn định trong sản xuất, phân phối và tiếp cận lương thực ở ĐBSCL. Từ đó, tìm giải pháp đảm bảo ANLT ở ĐBSCL. Đặc biệt, quan tâm đến tìm giải pháp nâng cao thu nhập cho hộ trồng cây lương thực và hộ nghèo trong vùng. Xuất phát từ các lí do trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Các nhân tố ảnh hưởng và giải pháp đảm bảo An ninh lương thực vùng Đồng bằng sông Cửu Long”.

Lịch sử nghiên cứu đề tài Vấn đề đảm bảo ANLT đã được quan tâm từ rất xa xưa trong lịch sử của nhân loại, ở cả phương Đông lẫn phương Tây. Tuy nhiên, các nghiên cứu có tính hệ thống và khoa học thì muộn hơn nhiều. Năm 1992, FAO mới đưa ra được định nghĩa đầy đủ về ANLT. Qua thời gian, quan niệm về ANLT có những biến đổi khác nhau và đã có nhiều nghiên cứu về ANLT.

Nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến đảm bảo ANLT trong sản xuất (cung lương thực) trên thế giới và Việt Nam. Vấn đề cung cầu lương thực luôn là trọng tâm của nhân loại, ngày nay dưới áp lực suy giảm nguồn tài nguyên cho sản xuất nông nghiệp, BĐKH,.v nên đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến sản xuất và đảm bảo ANLT trên thế giới và ở Việt Nam.1 Ở Việt Nam Vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn luôn là vấn đề quan trọng trong chính sách phát triển nông nghiệp nói riêng và kinh tế của Việt Nam nói chung. ĐBSCL là một trong 7 vùng kinh tế, vùng trọng điểm cung ứng lương thực không những giữ vai trò chủ đạo đảm bảo ANLT cho nội vùng mà còn cho các vùng khác trong cả nước và xuất khẩu lương thực. Vì vậy, có rất nhiều nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến sản xuất lương thực đảm bảo nguồn cung cho đảm bảo ANLT nội vùng và quốc gia.

3 Đặng Kiều Nhân (2009) trong công trình Năng suất và lợi tức sản xuất lúa cao sản ở ĐBSCL giai đoạn 1995-2006 đã nhận ra được những yếu tố chính ảnh hưởng đến năng suất và lợi tức sản xuất lúa ở ĐBSCL. Cụ thể, từ kết quả phân tích số liệu thống kê năng suất và lợi tức trong thời gian 10 năm của nông hộ, cho rằng diện tích lúa tăng ở những khu vực có điều kiện tự nhiên thuận lợi, sản xuất lương thực theo hướng thâm canh và hạn chế độc canh cây lúa là điều kiện cần thiết để đảm bảo nguồn cung lương thực bền vững và tăng thu nhập cho người trồng lương thực. Phạm Lê Thông (2011) qua nghiên cứu Hiệu quả kỹ thuật và kinh tế của vụ lúa Đông Xuân ở ĐBSCL đã khẳng định vấn đề lựa chọn vật tư đầu vào và lao động nông thôn thường xuyên được tập huấn khuyến nông, kỹ thuật sản xuất mới, sử dụng máy móc hiện đại,.có tác động lớn đến tăng năng suất lúa gạo ở vùng ĐBSCL. Nguyễn Hữu Đặng (2012), Hiệu quả kỹ thuật và các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kỹ thuật của hộ trồng lúa ở ĐBSCL, Việt Nam giai đoạn 2008- 2011.

Nghiên cứu đánh giá hiện trạng sản xuất lúa ở ĐBSCL nhìn chung hiệu quả mang lại chưa cao và có xu hướng giảm là do sự không đồng bộ trong ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất và lựa chọn nguồn vật tư đầu vào tối ưu kém. Nguyễn Tiến Dũng, Lê Khương Ninh (2015) Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất lúa của nông hộ ở Thành phố Cần Thơ. Trên cơ sở phân tích dữ liệu sơ cấp từ điều tra nông hộ sản xuất lúa gạo tại Cần Thơ cho thấy sản xuất lúa gạo chủ yếu chịu ảnh hưởng bởi nhiều nhân tố như quy mô diện tích, phương thức mua vật tư, phương thức bán, tập quán sản xuất, số lượng, chất lượng và kinh nghiệm của nguồn lao động,… Lê Thị Lương, Võ Thành Danh (2018), Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến tăng trưởng nông nghiệp ở Thành phố Cần Thơ, đã phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến nguồn gốc tăng trưởng nông nghiệp chủ yếu phụ thuộc vào việc tăng cường vốn vật chất đầu tư vào nông nghiệp, mở rộng quy mô đất canh tác do thủy lợi và cộng nghệ. Vũ Thị Kim Cúc (2011), Vai trò của các nhân tố kinh tế - xã hội đối với sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp thành phố Hải Phòng, nghiên cứu cho rằng lực lượng lao động chất lượng cao, thị trường và chính sách nhà nước, .sẽ góp phần 4 cho sản xuất nông nghiệp chuyển hướng tích cực theo hướng sản xuất lương thực hàng hóa 2.2 Trên thế giới Các học giả Trung Quốc, Vương Dật Châu và cộng sự (1999) trong cuốn sách “An ninh quốc tế trong thời đại toàn cầu hóa” [20] đã đề cập đến nội dung của ANLT dưới góc độ là bộ phận quan trọng của an ninh kinh tế, đề ra tác động 2 mặt của toàn cầu hóa và tính phức tạp của an ninh thế giới đối với đảm bảo ANLT của Trung Quốc.

Như vậy, đảm bảo ANLT là góp phần đảm bảo an ninh kinh tế và chịu sự ảnh hưởng lớn của toàn cầu hóa nền kinh tế thế giới. Báo cáo phát triển con người (2005) của Liên hợp quốc (UNDP) với chủ đề: “Hợp tác quốc tế trong thời điểm quyết định: viện trợ, thương mại và an ninh trong một thế giới không bình đẳng” đã chỉ ra những cản trở, bất bình đẳng của thương mại trong nông nghiệp hiện nay đối với các nước đang phát triển, từ đó tác động đối với sản xuất lương thực và đảm bảo thực hiện mục tiêu đảm bảo ANLT trên thế giới. Food security: Challengen of feeding 9 billion people (2010) [114] của H. Godfray và cộng sự cho rằng những thách thức cho đảm bảo ANLT toàn cầu trong 40 năm tới là sức ép của tăng dân số, BĐKH, khan hiếm nguồn nước,… khả năng mở rộng nguồn cung lương thực hạn hẹp và nhu cầu lương thực tăng.

Nghiên cứu cũng cho rằng cần liên kết giữa các quốc gia để giải quyết nguồn cung cho vấn đề đảm bảo ANLT. Water and food security in Vietnam: Challengenges for rice production (2013), [115] Chu Thái Hoành đánh giá hiện trạng cung cấp lương thực và nhu cầu lương thực. Đặc biệt, ở khía cạnh đảm bảo ANLT hộ gia đình thì lượng Kcal đóng góp vào cơ cấu khẩu phần ăn cũng thay đổi theo chiều hướng tích cực (giảm Kcal từ lương thực). Tuy nhiên, để đảm bảo ANLT Việt Nam nói chung và ĐBSCL nói riêng còn rất nhiều thách thức như đối với chính sách, thu nhập người trồng lúa thấp,…Đặc biệt, là nhu cầu nguồn nước cho sản xuất lương thực dưới tác động BĐKH.

Rice production or rice farmer’s liverhoods for national food security under salinity intrucsion in the Mekong Delta (2013) [112], Đặng Kiều Nhân và cộng sự trên cơ sở nghiên cứu lí luận và thực tiễn và đưa ra 3 kịch bản tác động của xâm nhập mặn: 5 với mức xâm nhập mặn 30 cm có đến 50.000 ha đất và 120.000 tấn lương thực bị mất, nếu xâm nhập mặn kết hợp xây dựng các đập thủy điện và kết hợp khô hạn thì hơn 500.000 ha bị ảnh hưởng và 1.000 tấn lương thực bị mất, chỉ xâm nhập mặn ở các cửa sông lớn (Cái Lớn, Cổ Chiên, Hàm Luông) thì mức độ ảnh hưởng sẽ ít hơn nhiều.2 Nghiên cứu về các giải pháp đảm bảo ANLT trên thế giới và Việt Nam 2.1 Trên thế giới Tìm giải pháp đảm bảo ANLT luôn là vấn đề đáng quan tâm của thế giới. Vì vậy, cùng với nhiều công trình nghiên cứu, còn có những chương trình hành động nhằm thực thi các chính sách chống đói nghèo, đảm bảo ANLT trên quy mô toàn cầu, nhất là ở các nước đang phát triển.