Luận án tiến sĩ địa lí phát triển nông nghiệp xây dựng nông thôn mới ở Bắc Giang

Dưới đây là các meta tags được tạo cho bài viết "Phát triển nông nghiệp xây dựng nông thôn mới tại Bắc Giang": { "ai_description": "Phát triển nông nghiệp

• Tác giả: Thân Thị Huyền
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Sơn
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Địa lí học
• Đề tài: Phát triển nông nghiệp trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở tỉnh Bắc Giang
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ địa lí
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan phát triển nông nghiệp trong xây dựng nông thôn mới

Phát triển nông nghiệp đóng vai trò nền tảng trong quá trình xây dựng nông thôn mới. Nông nghiệp không chỉ đảm bảo an ninh lương thực mà còn cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp và tạo sinh kế cho người dân nông thôn. Ở tỉnh Bắc Giang, nông nghiệp là ngành kinh tế chủ lực với nhiều sản phẩm đặc trưng như vải thiều, gà đồi, tương Đình Bảng. Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp gắn liền với xây dựng nông thôn mới tạo ra mối quan hệ biện chứng. Nông nghiệp phát triển cung cấp nguồn lực kinh tế cho đầu tư hạ tầng nông thôn. Ngược lại, nông thôn mới tạo điều kiện thúc đẩy sản xuất nông nghiệp hàng hóa. Bắc Giang có vị trí địa lý thuận lợi thuộc vùng trung du miền núi phía Bắc. Tỉnh nằm trong quy hoạch vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ. Diện tích tự nhiên hơn 3.800 km² với đa dạng địa hình. Đất đai phong phú phù hợp phát triển nhiều loại cây trồng, vật nuôi. Nguồn lao động nông thôn dồi dào là lợi thế lớn. Tuy nhiên, trình độ sản xuất còn manh mún, nhỏ lẻ. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn là yêu cầu cấp thiết.

1.1. Cơ sở lý luận về phát triển nông nghiệp

Nông nghiệp được định nghĩa là quá trình sản xuất lương thực, thực phẩm, nguyên liệu phục vụ đời sống và công nghiệp. Nông nghiệp bao gồm trồng trọt và chăn nuôi. Sang thế kỷ XXI, nông nghiệp được tiếp cận ở nhiều khía cạnh mới. Đó là hoạt động kinh tế cơ sở cho công nghiệp hóa. Nông nghiệp đảm bảo an ninh lương thực quốc gia. Đây là sinh kế quan trọng trong giảm nghèo. Nông nghiệp còn cung cấp dịch vụ môi trường và bảo tồn đa dạng sinh học. Quan điểm phát triển nông nghiệp bền vững được nhấn mạnh.

1.2. Mối quan hệ giữa nông nghiệp và nông thôn mới

Phát triển nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới có mối quan hệ biện chứng khăng khít. Nông nghiệp phát triển tạo nền tảng kinh tế cho nông thôn mới. Nông thôn mới tạo môi trường thuận lợi cho nông nghiệp hiện đại. Nông thôn có các chức năng cơ bản gồm kinh tế, xã hội, văn hóa, sinh thái. Chức năng kinh tế thể hiện qua sản xuất nông nghiệp hàng hóa. Chức năng xã hội là nơi cư trú và giao tiếp cộng đồng. Chức năng văn hóa lưu giữ truyền thống dân tộc.

II. Thực trạng phát triển nông nghiệp ở tỉnh Bắc Giang

Nông nghiệp tỉnh Bắc Giang có nhiều bước tiến đáng ghi nhận trong giai đoạn 2010-2018. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng giảm tỷ trọng nông nghiệp. Tỷ trọng nông lâm thủy sản giảm từ 35% xuống còn khoảng 25%. Giá trị sản xuất nông nghiệp tăng trưởng bình quân 4-5% mỗi năm. Ngành trồng trọt chiếm tỷ trọng lớn nhất trong cơ cấu nông nghiệp. Vải thiều là sản phẩm đặc trưng nổi tiếng của tỉnh. Diện tích vải thiều đạt trên 28.000 ha với sản lượng hàng trăm nghìn tấn. Chăn nuôi phát triển mạnh với mô hình gà đồi, lợn thịt quy mô lớn. Thủy sản bước đầu hình thành vùng nuôi trồng tập trung. Lâm nghiệp được chú trọng phát triển bền vững. Tuy nhiên, sản xuất nông nghiệp còn mang tính tự cung tự cấp. Quy mô sản xuất nhỏ lẻ, manh mún chiếm tỷ lệ cao. Ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất còn hạn chế. Hệ thống thủy lợi chưa đồng bộ, thiếu nước tưới cục bộ. Nông dân thiếu vốn đầu tư mở rộng sản xuất. Liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm yếu. Chất lượng nguồn nhân lực nông thôn còn thấp.

2.1. Thành tựu đạt được trong sản xuất nông nghiệp

Bắc Giang đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong phát triển nông nghiệp. Giá trị sản xuất tăng trưởng ổn định qua các năm. Cơ cấu cây trồng, vật nuôi chuyển dịch tích cực. Nhiều vùng sản xuất hàng hóa tập trung được hình thành. Vải thiều được xuất khẩu sang nhiều thị trường khó tính. Mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao bước đầu triển khai. Thu nhập bình quân đầu người nông thôn tăng đáng kể. Hệ thống hạ tầng nông nghiệp được đầu tư nâng cấp.

2.2. Hạn chế và thách thức cần giải quyết

Nhiều hạn chế tồn tại trong phát triển nông nghiệp Bắc Giang. Diện tích đất nông nghiệp bị thu hẹp do đô thị hóa. Tình trạng ô nhiễm môi trường nông thôn gia tăng. Biến đổi khí hậu ảnh hưởng xấu đến sản xuất. Giá cả nông sản bấp bênh, được mùa mất giá. Nông dân thiếu thông tin thị trường và kỹ năng canh tác mới. Chế biến sau thu hoạch còn yếu, tỷ lệ hao hụt cao. Liên kết chuỗi giá trị nông sản chưa chặt chẽ. Đào tạo nghề cho nông dân chưa đáp ứng nhu cầu thực tế.

III. Giải pháp phát triển nông nghiệp bền vững gắn với nông thôn mới

Phát triển nông nghiệp bền vững đòi hỏi nhiều giải pháp đồng bộ và toàn diện. Trước hết cần quy hoạch lại sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa tập trung. Xây dựng vùng sản xuất chuyên canh gắn với công nghiệp chế biến. Đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất nông nghiệp. Cơ giới hóa đồng bộ các khâu từ gieo trồng đến thu hoạch. Phát triển nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ. Đa dạng hóa cây trồng, vật nuôi phù hợp điều kiện từng vùng. Tăng cường liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ. Xây dựng thương hiệu nông sản đặc trưng Bắc Giang. Phát triển du lịch nông nghiệp, nông thôn gắn với bảo tồn văn hóa. Đầu tư hệ thống thủy lợi, giao thông nông thôn đồng bộ. Đào tạo nguồn nhân lực nông thôn có trình độ kỹ thuật. Hỗ trợ nông dân tiếp cận vốn tín dụng ưu đãi. Ban hành cơ chế chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp nông thôn. Tăng cường bảo vệ môi trường sinh thái nông thôn.

3.1. Giải pháp về cơ chế chính sách và đầu tư

Cơ chế chính sách đóng vai trò then chốt trong phát triển nông nghiệp. Cần hoàn thiện hệ thống chính sách hỗ trợ nông dân sản xuất hàng hóa. Tăng cường đầu tư hạ tầng nông nghiệp nông thôn từ ngân sách. Khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp. Đẩy mạnh chính sách tín dụng ưu đãi cho nông dân. Hoàn thiện cơ chế bảo hiểm nông nghiệp giảm rủi ro. Xây dựng chính sách đào tạo nghề cho lao động nông thôn. Tạo cơ chế liên kết giữa nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân.

3.2. Giải pháp về khoa học công nghệ và đào tạo

Khoa học công nghệ là động lực quan trọng cho nông nghiệp hiện đại. Cần đẩy mạnh chuyển giao tiến bộ kỹ thuật cho nông dân. Ứng dụng công nghệ sinh học vào chọn tạo giống cây trồng, vật nuôi. Phát triển nông nghiệp thông minh sử dụng công nghệ số. Xây dựng hệ thống quản lý chất lượng nông sản từ trang trại đến bàn ăn. Đào tạo nâng cao trình độ cho đội ngũ khuyến nông. Phổ biến kiến thức khoa học kỹ thuật qua nhiều kênh truyền thông. Hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và chuyển giao công nghệ nông nghiệp.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn phát triển nông nghiệp Bắc Giang

Luận án đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về phát triển nông nghiệp gắn với xây dựng nông thôn mới. Nghiên cứu đánh giá toàn diện thực trạng nông nghiệp tỉnh Bắc Giang giai đoạn 2010-2018. Kết quả cho thấy nông nghiệp Bắc Giang có nhiều tiềm năng và lợi thế. Tuy nhiên, sản xuất còn manh mún, hiệu quả chưa cao. Mối quan hệ giữa phát triển nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới là biện chứng. Nông nghiệp là nền tảng kinh tế cho quá trình xây dựng nông thôn mới. Nông thôn mới tạo môi trường thuận lợi cho nông nghiệp hiện đại hóa. Các giải pháp đề xuất mang tính khả thi cao. Giải pháp bao gồm quy hoạch sản xuất, ứng dụng công nghệ, đào tạo nhân lực. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Về mặt khoa học, luận án bổ sung lý luận về nông nghiệp nông thôn. Về thực tiễn, kết quả là cơ sở cho hoạch định chính sách phát triển. Bắc Giang cần tiếp tục đẩy mạnh tái cơ cấu nông nghiệp theo hướng bền vững.

4.1. Ý nghĩa khoa học của đề tài nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu có ý nghĩa khoa học quan trọng trên nhiều phương diện. Luận án tổng quan hệ thống lý luận về phát triển nông nghiệp. Nghiên cứu làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa nông nghiệp và nông thôn mới. Phương pháp tiếp cận đa ngành được áp dụng hiệu quả. Kết quả bổ sung luận cứ khoa học cho địa lí học phát triển. Mô hình phân tích được xây dựng có thể áp dụng cho các tỉnh tương tự. Nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu nông thôn học.

4.2. Ứng dụng thực tiễn và kiến nghị

Kết quả nghiên cứu có nhiều ứng dụng thực tiễn cho tỉnh Bắc Giang. Các giải pháp đề xuất phù hợp điều kiện địa phương. Chính quyền tỉnh có thể sử dụng kết quả để hoạch định chính sách. Mô hình sản xuất nông nghiệp hàng hóa tập trung được khuyến nghị triển khai. Kiến nghị tăng cường liên kết chuỗi giá trị nông sản. Cần đẩy mạnh đào tạo nghề cho lao động nông thôn. Ưu tiên đầu tư hạ tầng thủy lợi và giao thông nông thôn. Phát triển du lịch nông nghiệp gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Phát triển nông nghiệp trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở tỉnh Bắc Giang" được nghiên cứu sinh Thân Thị Huyền thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thị Sơn, bảo vệ năm 2018 thuộc chuyên ngành Địa lí học (mã số: 62.01).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất truyền thống giữ vị trí trọng yếu trong nền kinh tế Việt Nam. Đến năm 2015, cả nước có 66,1% dân số sống ở khu vực nông thôn, 44% lực lượng lao động làm việc trong khu vực nông, lâm, thủy sản và đóng góp 17% vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP). Thực hiện Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05/08/2008 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X và các định hướng tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI (2011), lần thứ XII (2016), Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới (NTM) đã trở thành một định hướng lớn nhằm phát triển nông nghiệp, kinh tế nông thôn và nâng cao đời sống nông dân.

Bắc Giang là tỉnh thuộc vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Tính đến năm 2015, địa phương có 88,7% dân cư sinh sống tại nông thôn, 54,7% lao động làm việc trong ngành nông, lâm, thủy sản và khu vực này chiếm 22,7% cơ cấu tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP). Dù đạt được những chuyển dịch tích cực thông qua các mô hình thâm canh, chuẩn VietGAP và hình thành vùng sản xuất hàng hóa chủ lực, nông nghiệp Bắc Giang vẫn bộc lộ nhiều hạn chế: sản xuất quy mô nhỏ phân tán, kinh tế hộ là chủ đạo, mức độ cơ giới hóa chậm, năng lực cạnh tranh nông sản còn yếu, xây dựng chỉ dẫn địa lý và thương hiệu còn gặp khó khăn, tỷ lệ hộ nghèo nông thôn còn cao, kết cấu hạ tầng kỹ thuật chưa đồng bộ.

Từ đòi hỏi thực tiễn đó, luận án lựa chọn nghiên cứu sự phát triển nông nghiệp gắn liền với tiến trình xây dựng nông thôn mới tại tỉnh Bắc Giang dưới góc độ phân tích địa lí kinh tế - xã hội nhằm lấp đầy khoảng trống về cơ sở khoa học và giải pháp thực tiễn cho địa bàn cấp tỉnh trong giai đoạn đến năm 2030.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục tiêu nghiên cứu: Nghiên cứu dưới góc độ địa lí kinh tế - xã hội về sự phát triển, phân bố nông nghiệp và mối quan hệ với xây dựng NTM trên địa bàn tỉnh Bắc Giang; từ đó đề xuất các nhóm giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả và tính bền vững cho phát triển nông nghiệp trong bối cảnh xây dựng NTM.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (4 nhiệm vụ):
  1. Tổng quan cơ sở lý luận về phát triển nông nghiệp, NTM và mối quan hệ giữa phát triển nông nghiệp với xây dựng NTM để vận dụng vào địa bàn nghiên cứu.
  2. Đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển và phân bố nông nghiệp ở tỉnh Bắc Giang.
  3. Phân tích thực trạng phát triển và phân bố nông nghiệp, mối quan hệ giữa phát triển nông nghiệp với xây dựng NTM ở địa bàn nghiên cứu.
  4. Đề xuất một số giải pháp nhằm thúc đẩy phát triển nông nghiệp trong quá trình xây dựng NTM tỉnh Bắc Giang đến năm 2030.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình phát triển và phân bố ngành nông nghiệp theo nghĩa rộng (nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản; trong đó tập trung sâu vào hai phân ngành trồng trọt và chăn nuôi của nông nghiệp nghĩa hẹp), các hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp và mối tương tác hai chiều với 19 tiêu chí xây dựng nông thôn mới.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ lãnh thổ tỉnh Bắc Giang, phân tích cụ thể đến cấp huyện/thành phố gồm thành phố Bắc Giang (với 06 xã tham gia xây dựng NTM) và 09 huyện: Yên Thế, Tân Yên, Yên Dũng, Việt Yên, Hiệp Hòa, Lạng Giang, Lục Nam, Lục Ngạn, Sơn Động; đồng thời đặt trong mối liên hệ so sánh với các tỉnh lân cận và vùng Trung du miền núi phía Bắc.
• Phạm vi thời gian: Phân tích dữ liệu trong hai giai đoạn chính: 2005–2010 (giai đoạn trước khi triển khai chương trình NTM) và 2011–2015 (giai đoạn triển khai chương trình NTM), cập nhật số liệu năm 2016 từ cuộc Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp và thủy sản toàn quốc cùng số liệu điều tra thực địa sơ cấp; định hướng giải pháp đến năm 2030.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả luận án đã tiến hành hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu liên quan theo phạm vi quốc tế, toàn quốc và địa bàn tỉnh Bắc Giang:

Phạm vi	Nhóm công trình / Tác giả	Nội dung chính được điểm luận
Quốc tế	Fonratier; C. Mác; Ănghen; Johnston & Mellor	Lý thuyết về ba khu vực hoạt động kinh tế; vai trò của nông nghiệp trong cung cấp tư liệu sinh hoạt, lao động, vốn và mở rộng thị trường ngoại tệ.
	FAO (2014); WB & UBQG Hợp tác KTQT (2012)	Chính sách phát triển nông nghiệp bền vững; phát triển 3 trụ cột thúc đẩy thương mại nông sản (hạ tầng logistics, thủ tục pháp quy, tái cơ cấu chuỗi cung ứng).
	Klatzman et al.; Frans Ellis; Joachim Von Braun	3 kiểu chuyển dịch lao động nông nghiệp; chính sách nông nghiệp ở các nước đang phát triển; chuỗi giá trị nông sản trong hội nhập kinh tế.
	Kinh nghiệm quốc tế: Hàn Quốc, Nhật Bản, Thái Lan, Trung Quốc	Phong trào Saemaul Undong (1970) với tinh thần "Chăm chỉ - Tự lực - Hợp tác"; Phong trào OVOP tại Oita (Nhật Bản); chính sách hỗ trợ và điện khí hóa tại Thái Lan; chính sách "Tam nông", "hai mở, một điều chỉnh" tại Trung Quốc.
	Rakitnikov; Grigg; Singh; Robinson G; Oosterveer P	Phương pháp luận địa lí nông nghiệp, phân hóa không gian nông nghiệp, ảnh hưởng của các yếu tố kinh tế - xã hội và môi trường.
Việt Nam	Lê Quốc Sử; Vũ Đình Thắng; Nguyễn Quang Ngọc & Phan Đại Doãn; Phạm Xuân Nam; Đặng Kim Sơn	Cơ sở lý luận cơ cấu kinh tế nông nghiệp; quan hệ sản xuất; đặc trưng làng xã truyền thống; thực trạng nông nghiệp nông thôn sau 20 năm đổi mới.
	Vũ Văn Phúc; Trần Minh Yến; Hoàng Trung Lập; Vũ Trọng Khải; Đỗ Đức Viêm; Nguyễn Thị Hoa; Hoàng Văn Hoan	Lý luận và thực tiễn xây dựng NTM; đánh giá bộ tiêu chí NTM; kinh nghiệm xây dựng NTM tại Hòa Bình và vùng đồng bào dân tộc thiểu số Tây Bắc.
	Lê Thông; Nguyễn Minh Tuệ; Nguyễn Thị Trang Thanh (2012); Vũ Thị Mai Hương (2014); Lê Mỹ Dung (2017)	Lý luận địa lí kinh tế - xã hội đại cương; tổ chức lãnh thổ nông nghiệp cấp tỉnh (Nghệ An); phát triển nông nghiệp đô thị và nông - lâm - thủy sản tại Hà Nội.
Bắc Giang	Sở Văn hóa - Thông tin & UNESCO; Sở NN & PTNT Bắc Giang; Tỉnh ủy & UBND tỉnh Bắc Giang	Cuốn Địa chí Bắc Giang; Quyết định 221/QĐ-UBND phê duyệt Đề án NTM giai đoạn 2010–2020 (tại 206 xã, nay là 202 xã); mô hình xã điểm Tân Thịnh (Lạng Giang).
	Phùng Gia Hưng (2012); Lê Thị Giang (2012); Mai Thị Huyền (2017); Trần Xuân Miễn & Vũ Thị Bình (2016)	Các nghiên cứu nông nghiệp, phát triển nông thôn, chuỗi nông sản và xây dựng NTM trên địa bàn tỉnh Bắc Giang.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về nông nghiệp và NTM, đa số các công trình trước đây tiếp cận riêng rẽ dưới góc độ kinh tế học thuần túy hoặc chỉ dừng lại ở đánh giá định tính các tiêu chí NTM. Luận án này lựa chọn giải quyết khoảng trống: làm rõ mối quan hệ tương hỗ hai chiều giữa phát triển nông nghiệp và quá trình xây dựng nông thôn mới dưới góc độ địa lí kinh tế - xã hội, đi sâu vào cấu trúc không gian theo đơn vị hành chính cấp huyện/thành phố và các mô hình tổ chức lãnh thổ nông nghiệp cụ thể (nông hộ, cánh đồng lớn, trang trại, vùng chuyên canh, tiểu vùng nông nghiệp) trên địa bàn tỉnh Bắc Giang.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm sử dụng

• Khái niệm cơ bản: Nông nghiệp (nghĩa hẹp gồm trồng trọt, chăn nuôi, dịch vụ nông nghiệp; nghĩa rộng gồm nông, lâm, thủy sản); Nông nghiệp sinh thái; Nông nghiệp hàng hóa; Nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao (CNC); Phát triển nông nghiệp (gia tăng về quy mô GDP, giá trị sản xuất - GTSX, chuyển dịch cơ cấu ngành và nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội).
• Các hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp (TCLTNN): Luận án hệ thống hóa 6 hình thức từ thấp đến cao:
  • Nông hộ: Đơn vị sản xuất và tiêu dùng tự chủ, quy mô nhỏ, sử dụng lao động gia đình.
  • Cánh đồng lớn: Hình thức sản xuất tập trung, phát huy liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân ("4 nhà"), gieo trồng cùng loại giống trên quy mô diện tích lớn (tối thiểu 10–30 ha tùy loại cây và địa hình), áp dụng quy trình kỹ thuật thống nhất và liên kết tiêu thụ sản phẩm.
  • Trang trại: Hình thức tổ chức cơ sở sản xuất hàng hóa quy mô lớn, chuyên môn hóa cao, đầu tư thâm canh và gắn với thị trường.
  • Hợp tác xã (HTX) nông nghiệp: Tổ chức kinh tế hợp tác tự nguyện của nông dân nhằm hỗ trợ các dịch vụ đầu vào, kỹ thuật và tiêu thụ.
  • Doanh nghiệp nông nghiệp: Doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng vật tư và chế biến, tiêu thụ nông sản theo Luật Doanh nghiệp.
  • Vùng chuyên canh và Tiểu vùng nông nghiệp: Cấp độ lãnh thổ đồng nhất về tự nhiên, kinh tế - xã hội, là hình thức tổ chức lãnh thổ cao nhất ở phạm vi cấp tỉnh.
• Hệ thống chỉ tiêu đánh giá:
  • Chỉ tiêu cấp tỉnh: Quy mô và tỷ trọng GRDP nông, lâm, thủy sản; tốc độ tăng trưởng GRDP; quy mô và cơ cấu GTSX theo ngành; GTSX trên 1 ha đất nông nghiệp/đất gieo trồng/mặt nước nuôi trồng thủy sản (NTTS); năng suất lao động nông nghiệp.
  • Chỉ tiêu đánh giá cánh đồng lớn: Quy mô diện tích đất (yêu cầu $\ge 20-30\text{ ha}$ với lúa/lạc; $\ge 10-20\text{ ha}$ với rau chế biến/rau an toàn); tỷ lệ hộ tham gia; tỷ lệ cơ giới hóa (yêu cầu 100% làm đất, lúa cơ giới hóa thu hoạch); cơ cấu giống cây trồng (cây chính $\ge 60%$ diện tích); thời gian luân canh liên tục ($\ge 2\text{ năm}$ hay 4 vụ); tỷ lệ liên kết cung ứng và hợp đồng bao tiêu sản phẩm.

Phương pháp nghiên cứu

1. Phương pháp thu thập và xử lý tài liệu: Thu thập dữ liệu thứ cấp từ Niên giám thống kê tỉnh Bắc Giang, Tổng cục Thống kê, Bộ NN & PTNT, Sở NN & PTNT, Ban chỉ đạo NTM tỉnh Bắc Giang; phân tích và xử lý bảng số liệu bằng phần mềm SPSS và Excel.
2. Phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp: Đánh giá chuỗi số liệu theo thời gian (2005–2010 và 2011–2015) và không gian (so sánh giữa 10 huyện/thành phố; so sánh Bắc Giang với vùng Trung du miền núi phía Bắc và cả nước).
3. Phương pháp điều tra xã hội học: Thiết kế phiếu điều tra và phỏng vấn trực tiếp 120 nông hộ tại 03 cánh đồng lớn tiêu biểu (thực hiện từ tháng 03 đến tháng 09/2016):
   • Cánh đồng lớn Phú Khê - Đông Bến (xã Quế Nham, huyện Tân Yên): chuyên canh lúa - lạc.
   • Cánh đồng lớn Phấn Lôi (xã Thắng Cương, huyện Yên Dũng): chuyên canh lúa chất lượng cao.
   • Cánh đồng lớn Thanh Lâm (xã Hoàng Lương, huyện Hiệp Hòa): chuyên canh rau cần hàng hóa.
   • Dữ liệu được làm sạch, mã hóa và phân tích định lượng bằng phần mềm SPSS.
4. Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến của cán bộ chuyên trách tại Sở NN & PTNT, Sở Tài nguyên và Môi trường, Cục Thống kê, Ban chỉ đạo NTM tỉnh Bắc Giang về cơ chế chính sách, sử dụng đất và đầu tư công.
5. Phương pháp bản đồ và GIS: Khai thác và biên tập hệ thống 11 bản đồ chuyên đề cấp tỉnh (nhóm đất, nhân tố tự nhiên, nhân tố kinh tế - xã hội, hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp 2015, phân bố các ngành trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản, lâm nghiệp, tổ chức lãnh thổ nông nghiệp và kết quả NTM 2011–2015).
6. Phương pháp dự báo: Phân tích xu hướng quá khứ và hiện tại để dự báo định tính hướng phát triển nông nghiệp tỉnh Bắc Giang đến năm 2030.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở khoa học về phát triển nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới

Chương này tập trung hoàn thiện khung lý thuyết và tổng quan tài liệu:

• Khái quát hóa vị trí của nông nghiệp trong phát triển kinh tế từ các học thuyết kinh tế cổ điển đến hiện đại; tổng kết các bài học kinh nghiệm quốc tế về phát triển nông thôn như phong trào Saemaul Undong (Hàn Quốc), phong trào Mỗi làng một sản phẩm (Nhật Bản), cải cách nông nghiệp tại Thái Lan và xây dựng NTM tại Trung Quốc.
• Xác định rõ bản chất, nội hàm và mối quan hệ giữa nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp hàng hóa, nông nghiệp công nghệ cao.
• Xây dựng hệ thống tiêu chuẩn nhận diện các hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp (nông hộ, cánh đồng lớn, trang trại, HTX, doanh nghiệp nông nghiệp, vùng chuyên canh, tiểu vùng).
• Làm rõ 3 chức năng cốt lõi của nông thôn mới gồm: chức năng sản xuất nông nghiệp hàng hóa, chức năng gìn giữ bảo tồn văn hóa truyền thống và chức năng sinh thái.
• Phân tích khung lý thuyết về mối quan hệ tác động hai chiều giữa phát triển nông nghiệp và 19 tiêu chí xây dựng NTM (phân tách tác động trực tiếp như quy hoạch sản xuất, hạ tầng thủy lợi, điện lực, thu nhập, hình thức tổ chức sản xuất và tác động gián tiếp).

Chương 2: Các nhân tố ảnh hưởng, thực trạng phát triển nông nghiệp và mối quan hệ với xây dựng nông thôn mới ở tỉnh Bắc Giang

Chương này trình bày các phân tích thực chứng về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và hiện trạng sản xuất tại Bắc Giang:

• Đánh giá nhân tố: Vị trí địa lí chuyển tiếp giữa vùng Đông Bắc và Đồng bằng sông Hồng, địa hình phân hóa tạo ra thế mạnh đa dạng cho trung du và miền núi. Các nguồn lực tự nhiên (đất đai, nguồn nước, khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa có mùa đông lạnh) và kinh tế - xã hội (dân số, nguồn lao động, cơ sở vật chất kỹ thuật, chính sách địa phương) tác động trực tiếp đến phân bố sản xuất.
• Thực trạng ngành nông, lâm, thủy sản:
  • Trồng trọt: Chuyển dịch mạnh cơ cấu cây trồng, giảm tỷ trọng lương thực truyền thống, tăng tỷ trọng cây ăn quả (vải thiều Lục Ngạn, cây có múi) và rau củ thực phẩm giá trị cao.
  • Chăn nuôi: Tăng trưởng nhanh về giá trị, chuyển từ chăn nuôi phân tán sang tập trung trang trại quy mô vừa và lớn (đàn lợn, đàn gia cầm tại Yên Thế).
  • Thủy sản & Lâm nghiệp: Tăng cường diện tích nuôi trồng thủy sản thâm canh; lâm nghiệp chuyển dịch theo hướng trồng rừng kinh tế gắn với khai thác gỗ và bảo vệ rừng đầu nguồn tại các huyện miền núi Sơn Động, Lục Ngạn.
• Thực trạng tổ chức lãnh thổ nông nghiệp: Phân tích sự hình thành và hiệu quả của các mô hình cánh đồng lớn tại Hiệp Hòa, Tân Yên, Yên Dũng; sự gia tăng số lượng trang trại và phát triển HTX nông nghiệp kiểu mới.
• Mối quan hệ với xây dựng NTM:
  • Xây dựng NTM tạo động lực kiên cố hóa kênh mương thủy lợi, đường giao thông nội đồng, đưa cơ giới hóa vào đồng ruộng.
  • Ngược lại, phát triển nông nghiệp hàng hóa giúp nâng cao giá trị thu nhập trên 1 ha đất canh tác, tạo nguồn lực tài chính cho người dân đóng góp xây dựng cơ sở hạ tầng xã hội và hoàn thành các tiêu chí NTM (tiêu chí thu nhập, hộ nghèo, hình thức tổ chức sản xuất).

Chương 3: Giải pháp phát triển nông nghiệp trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở tỉnh Bắc Giang đến năm 2030

Chương này đưa ra các định hướng và 10 nhóm giải pháp đồng bộ:

• Căn cứ đề xuất: Dựa trên thực trạng nông nghiệp và kết quả đạt chuẩn NTM giai đoạn 2011–2015, kết hợp với các định hướng KT-XH của tỉnh Bắc Giang đến năm 2020 và tầm nhìn 2030.
• Hệ thống 10 nhóm giải pháp cụ thể:
  1. Cơ chế, chính sách: Hoàn thiện các chính sách hỗ trợ đất đai, dồn điền đổi thửa, cơ chế khuyến khích đầu tư nông nghiệp phù hợp với thực tế từng địa bàn.
  2. Tái cơ cấu ngành nông, lâm, thủy sản: Đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu nội ngành theo hướng tăng tỷ trọng chăn nuôi, thủy sản, cây ăn quả đặc sản và rau an toàn có giá trị gia tăng cao.
  3. Phát triển nguồn nhân lực: Chú trọng công tác đào tạo nghề nông nghiệp cho lao động nông thôn, nâng cao kỹ năng vận hành máy móc và kỹ thuật sản xuất theo chuẩn VietGAP/GlobalGAP.
  4. Xây dựng thương hiệu và chỉ dẫn địa lý: Mở rộng xây dựng bảo hộ chỉ dẫn địa lý cho các nông sản chủ lực (vải thiều, gà đồi Yên Thế, v.v.), tăng cường xúc tiến thương mại, kết nối thị trường tiêu thụ nội địa và xuất khẩu.
  5. Ứng dụng khoa học công nghệ diện rộng: Áp dụng công nghệ sinh học, cơ giới hóa đồng bộ các khâu từ làm đất đến thu hoạch, bảo quản sau thu hoạch.
  6. Phát triển các hình thức tổ chức sản xuất: Củng cố và thành lập mới các HTX nông nghiệp kiểu mới, thu hút doanh nghiệp đầu tư liên kết chuỗi giá trị (sản xuất - chế biến - tiêu thụ), mở rộng mô hình cánh đồng lớn.
  7. Tăng cường huy động vốn đầu tư: Đa dạng hóa nguồn vốn từ ngân sách, vốn tín dụng nông nghiệp, kêu gọi vốn đầu tư trực tiếp và các hình thức đối tác công tư (PPP, BOT, BT).
  8. Hoàn thiện cơ sở hạ tầng, CSVCKT: Xây dựng hệ thống giao thông nông thôn, kiên cố hóa kênh mương thủy lợi phục vụ tưới tiêu chủ động, mạng lưới điện phục vụ sản xuất.
  9. Quản lý và sử dụng đất nông nghiệp: Quy hoạch sử dụng đất hợp lý, bảo vệ nghiêm ngặt đất trồng lúa chuyên canh, tạo quỹ đất cho vùng sản xuất tập trung.
  10. Bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu: Kiểm soát chất thải chăn nuôi, xử lý bao bì thuốc bảo vệ thực vật, phát triển mô hình nông nghiệp sinh thái thích ứng với biến đổi khí hậu.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Luận án đã hệ thống hóa và bổ sung cơ sở lý luận về phát triển nông nghiệp trong mối quan hệ gắn kết với xây dựng nông thôn mới dưới góc độ Địa lí kinh tế - xã hội.
• Xây dựng và hoàn thiện khung tiêu chí đánh giá các hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp cấp tỉnh, đặc biệt là bộ chỉ tiêu cụ thể để khảo sát, định lượng và đánh giá hiệu quả kinh tế - kỹ thuật của mô hình cánh đồng lớn trong bối cảnh thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh toàn diện và có hệ thống về thực trạng phát triển, chuyển dịch cơ cấu và phân bố không gian của các phân ngành nông, lâm, thủy sản trên toàn địa bàn tỉnh Bắc Giang giai đoạn 2005–2015, có đối chiếu với năm 2016.
• Làm rõ tác động tương hỗ hai chiều giữa các tiêu chí NTM (như quy hoạch, thủy lợi, giao thông, thu nhập, hình thức sản xuất) và quá trình chuyển đổi sản xuất nông nghiệp hàng hóa tại 10 huyện/thành phố thuộc tỉnh.
• Xây dựng hệ thống giải pháp gồm 10 nhóm chính sách mang tính thực tiễn, phân chia theo từng tiểu vùng địa lí nhằm định hướng phát triển nông nghiệp Bắc Giang bền vững đến năm 2030.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Dữ liệu điều tra xã hội học sơ cấp tập trung chuyên sâu vào 120 nông hộ tại 03 cánh đồng lớn ở các huyện Tân Yên, Yên Dũng, Hiệp Hòa; do đó tính đại diện chủ yếu phản ánh rõ nét cho nhóm cây hàng năm (lúa, lạc, rau cần) ở vùng đồng bằng và trung du, chưa bao quát toàn bộ các nông hộ chuyên canh cây ăn quả lâu năm hoặc kinh tế lâm nghiệp tại các huyện miền núi cao như Sơn Động hay Lục Ngạn. Bên cạnh đó, các dự báo phát triển đến năm 2030 chủ yếu dừng lại ở mức độ phân tích định tính.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu định lượng về hiệu quả kinh tế chuỗi giá trị đối với các cây trồng lâu năm, cây đặc sản vùng đồi rừng; ứng dụng các mô hình kinh tế lượng hoặc viễn thám GIS nâng cao để dự báo định lượng nhu cầu sử dụng đất và biến động cơ cấu cây trồng trong bối cảnh đô thị hóa và công nghiệp hóa mạnh mẽ tại Bắc Giang.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo có giá trị trong các lĩnh vực nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn:

• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học cho Sở NN & PTNT, Ban chỉ đạo xây dựng NTM, Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Bắc Giang trong việc rà soát quy hoạch phát triển nông nghiệp, nhân rộng mô hình cánh đồng lớn và phân bổ nguồn lực xây dựng NTM giai đoạn tiếp theo.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Cung cấp tài liệu tham khảo phương pháp luận kết hợp giữa nghiên cứu địa lí kinh tế - xã hội, điều tra xã hội học thực địa và ứng dụng GIS trong đánh giá tổ chức lãnh thổ nông nghiệp cấp tỉnh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án lựa chọn khảo sát thực tế tại những cánh đồng lớn nào của tỉnh Bắc Giang?

Nghiên cứu sinh thực hiện khảo sát 120 nông hộ tại 03 cánh đồng lớn đại diện cho các vùng sinh thái và đối tượng cây trồng khác nhau:

• Cánh đồng lớn Phú Khê - Đông Bến (xã Quế Nham, huyện Tân Yên): chuyên canh lúa và lạc.
• Cánh đồng lớn Phấn Lôi (xã Thắng Cương, huyện Yên Dũng): chuyên canh lúa thương phẩm chất lượng cao.
• Cánh đồng lớn Thanh Lâm (xã Hoàng Lương, huyện Hiệp Hòa): chuyên canh rau cần hàng hóa.

2. Mối quan hệ giữa phát triển nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới được luận án phân tích theo hướng nào?

Luận án tiếp cận mối quan hệ hai chiều:

• Xây dựng NTM tác động đến nông nghiệp: Việc thực hiện 19 tiêu chí NTM (đặc biệt là tiêu chí quy hoạch, thủy lợi, điện, giao thông, hình thức tổ chức sản xuất) tạo nền tảng hạ tầng và cơ chế cho sản xuất tập trung, cơ giới hóa và ứng dụng công nghệ cao.
• Phát triển nông nghiệp tác động đến NTM: Nâng cao năng suất và giá trị sản xuất giúp tăng thu nhập cho cư dân, giảm tỷ lệ hộ nghèo, tích lũy nguồn lực xã hội hóa để hoàn thành các tiêu chí xây dựng kết cấu hạ tầng NTM.

3. Bộ tiêu chuẩn quy mô diện tích của cánh đồng lớn tại Bắc Giang được nêu ra sao?

Căn cứ theo hướng dẫn của tỉnh giai đoạn 2014–2016 được luận án phân tích:

• Đối với các xã miền núi (huyện Sơn Động, Lục Ngạn, Lục Nam, Yên Thế): Cánh đồng lớn lúa, lạc có diện tích liền vùng tối thiểu từ 20 ha trở lên; cánh đồng rau chế biến, rau an toàn, khoai tây chế biến tối thiểu từ 10 ha trở lên.
• Đối với các xã, thị trấn còn lại: Cánh đồng lớn lúa, lạc tối thiểu từ 30 ha trở lên; cánh đồng rau an toàn, rau chế biến, khoai tây chế biến tối thiểu từ 20 ha trở lên.

4. Giai đoạn thời gian nghiên cứu và nguồn dữ liệu của luận án gồm những mốc nào?

Luận án tập trung phân tích dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2005–2010 (trước NTM) và giai đoạn 2011–2015 (triển khai NTM), cập nhật số liệu Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp và thủy sản năm 2016 kết hợp số liệu khảo sát thực địa sơ cấp năm 2016; các giải pháp được định hướng đến năm 2030.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Thân Thị Huyền đã hoàn thành việc nghiên cứu sự phát triển và phân bố nông nghiệp gắn với tiến trình xây dựng nông thôn mới tại tỉnh Bắc Giang dưới góc độ Địa lí kinh tế - xã hội. Bằng việc kết hợp phương pháp luận địa lí, điều tra thực địa 120 nông hộ trên 03 cánh đồng lớn và hệ thống hóa 11 bản đồ chuyên đề, công trình đã làm sáng tỏ thực trạng chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp giai đoạn 2005–2015 cũng như mối quan hệ tương hỗ giữa sản xuất nông nghiệp và 19 tiêu chí NTM. Hệ thống 10 nhóm giải pháp được đề xuất là cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ cho công tác quy hoạch, phát triển nông nghiệp hàng hóa bền vững trên địa bàn tỉnh Bắc Giang đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, anh mục ảng iểu và phụ lục, nội dung chính của luận án đƣợc chia thành 03 chƣơng: Chƣơng 1. Cơ sở khoa học về phát triển nông nghiệp, xây dựng NTM. Các nhân tố ảnh hƣởng, thực trạng phát triển nông nghiệp và mối quan hệ với xây dựng NTM ở tỉnh Bắc Giang. Giải pháp phát triển nông nghiệp trong quá trình xây dựng NTM ở tỉnh ắc Giang đến năm 2030.

10 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ PH T TRIỂN N NG NGHIỆP ỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP, XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Trên thế giới Nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế của nhiều quốc gia, nhất là các quốc gia đang phát triển. Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về vị thế, vai trò của nông nghiệp.Fonratier với lý thuyết "Ba khu vực hoạt động KT-XH” đã chia thành 03 khu vực hoạt động cơ ản là nông nghiệp, công nghiệp - xây dựng (CN-XD), ịch vụ; trong đó, nông nghiệp là ngành cung cấp tƣ liệu sinh hoạt cho con ngƣời,.

và việc sản xuất ra tƣ liệu sinh hoạt đƣợc xem điều kiện đầu tiên cho sự sống và các lĩnh vực sản xuất. Mác trong “Học thuyết kinh tế” lại nhấn mạnh: Sự phát triển nông nghiệp giữ vai trò rất quan trọng đối với sự sinh tồn và phát triển của xã hội loài ngƣời ởi vì con ngƣời trƣớc hết phải có ăn rồi sau đó mới đến các hoạt động khác. Vai trò của nông nghiệp sau này đƣợc kế thừa, phát huy ởi Ănghen và nhiều nhà khoa học khác trên thế giới (dẫn theo [29]). Johnston và Mellor đƣa ra 05 vai trò của nông nghiệp đối với phát triển kinh tế, đó là gia tăng nguồn cung cấp lƣơng thực - thực phẩm (LT-TP) cho tiêu dùng trong nƣớc, chuyển giao lao động từ khu vực nông nghiệp sang khu vực phi nông nghiệp, mở rộng quy mô của thị trƣờng đối với sản phẩm nông nghiệp, tăng nguồn cung cấp tiết kiệm nội địa và mở rộng xuất khẩu nông sản thu ngoại tệ (dẫn theo [19]).

FAO với cuốn “Xây dựng chính sách cho nông nghiệp bền vững và phát triển nông thôn” [119] khẳng định: phát triển nông nghiệp bền vững trên cơ sở quản lý, bảo tồn TNTN và thay đổi thể chế công nghệ nhằm đảm bảo thỏa mãn và duy trì nhu cầu của con ngƣời cả thế hệ hiện tại và tƣơng lai. Sự bền vững này (gồm N, L, TS) đảm bảo không tổn hại đến môi trƣờng với công nghệ phù hợp, có hiệu quả về kinh tế và đƣợc xã hội chấp nhận. Từ đó, F O đƣa ra các chính sách hƣớng dẫn, gi p đỡ ngƣời nông ân tăng GTSX nông nghiệp, th c đẩy nông thôn phát triển. Ngân hàng thế giới (WB) và Ủy ban quốc gia về Hợp tác kinh tế quốc tế [55] cũng nhấn mạnh vai trò quan trọng của nông nghiệp là góp phần th c đẩy thƣơng mại, hội nhập kinh tế quốc tế thông qua hàng hóa xuất khẩu.

Chuỗi cung ứng nội địa các hàng hóa xuất khẩu (trong đó có nông sản) giữ vai trò trọng yếu để tạo thuận lợi thƣơng mại. Nghiên cứu này cũng gợi ý ba trụ cột th c đẩy tăng trƣởng thƣơng mại gồm hạ tầng giao thông và dịch vụ logictics (trụ cột thứ nhất); Thủ tục pháp quy trong giao dịch thƣơng mại trên thế giới (trụ cột thứ hai); Tái cơ cấu chuỗi cung ứng (Trụ cột 11 thứ ba). Ở trụ cột thứ ba, cuốn sách nhấn mạnh những mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam gồm gạo, cao su, cà phê và thủy sản. Ch ng đƣợc sản xuất ở vùng nông thôn xung quanh các khu vực kinh tế trọng điểm, đƣợc chế biến đặt gần các cửa ngõ quốc tế và trong nƣớc.

Tuy nhiên, hiện nay tốc độ tăng trƣởng của các mặt hàng này có xu hƣớng giảm do chạm ngƣỡng về đất đai và lao động. Để khắc phục tình trạng này, đòi hỏi phải thâm canh trong sản xuất nông nghiệp, áp dụng tiến bộ khoa học công nghệ (KHCN) và phát huy hiệu quả vai trò của kinh tế hộ gia đình, trang trại và vùng chuyên canh, nâng cao hiệu quả kinh tế của cánh đồng lớn. Nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển và phân bố nông nghiệp, có nhiều cá nhân và tổ chức quốc tế quan tâm, đề cập tới các nhân tố khác nhau chi phối sản xuất nông nghiệp. Chẳng hạn, Klatzman et al.

(eds) trong “Vai trò của hành động nhỏ trong CNH và khu vực nông thôn” [122] chỉ ra thách thức lớn nhất của chuyển đổi cơ cấu kinh tế là việc rút bớt lao động ra khỏi nông nghiệp, nông thôn. Trong quá trình phát triển, thế giới có 03 kiểu chuyển dịch khác nhau: một là giảm số lƣợng và tỉ lệ lao động nông nghiệp nhƣ ở các nƣớc phát triển; hai là tăng số lƣợng và giảm tỉ lệ lao động nông nghiệp; a là tăng số lƣợng và tỉ lệ lao động nông nghiệp. Còn Frans Ellits [27] phác họa những vấn đề cơ ản về chính sách phát triển nông nghiệp ở các nƣớc đang phát triển trên cơ sở những nghiên cứu lý thuyết cũng nhƣ thực tiễn ở châu Á, châu Phi và châu Mĩ La Tinh. Nghiên cứu của ông còn đề cập đến chính sách vùng, chính sách hỗ trợ đầu vào và đầu ra cho sản xuất nông nghiệp, chính sách trợ giá nông sản và phát triển nông nghiệp trong quá trình đô thị hóa (ĐTH), quá trình sản xuất hàng hóa gắn với thƣơng mại nông sản (nhất là đối với nƣớc đang phát triển), xác định các mô hình cho phát triển nông nghiệp, nông thôn, nông dân (cả thành công và thất bại).

Joachim Von Braun [121] cho rằng: Xu thế hội nhập và TCH diễn ra ngày càng mạnh mẽ, mang lại nhiều cơ hội về thị trƣờng cho sản xuất nông nghiệp. Cùng với việc tác động đến các đơn vị sản xuất nông nghiệp, hội nhập kinh tế còn làm cho mối quan hệ cung-cầu nông sản thay đổi. Do vậy, việc xây dựng các chuỗi ngành hàng nông sản góp phần th c đẩy nông nghiệp ổn định, bền vững, khắc phục đƣợc thách thức của quá trình hội nhập đối với nông nghiệp, nông dân và nông thôn. Cuốn “Phát triển nông nghiệp và chính sách đất đai ở Việt Nam”[23] đã hệ thống cơ sở lý luận về phát triển nông nghiệp và chính sách đất đai ở nƣớc ta.

Từ đó, phân tích hiện tƣợng manh mún đất đai ở miền Bắc, chính sách thuế và sử dụng đất nông nghiệp, thu nhập từ nông nghiệp và đa ạng hóa nguồn thu nhập của nông hộ, đƣa ra những kết luận về mô hình hóa kinh tế hộ ở Việt Nam. Bàn luận về tình hình sản xuất nông nghiệp (theo ngành và lãnh thổ) ở những khu vực khác nhau cũng trở thành vấn đề nghiên cứu trọng tâm của nhiều nhà khoa 12 học và tổ chức quốc tế nhƣ F O, UNDP, D , W , … Tiêu iểu là các công trình “Việt Nam trong WTO: Thực trạng và những thách thức trong tƣơng lai đối với ngành nông - công nghiệp” [123]; “Tổ chức lãnh thổ sản xuất nông nghiệp”, “Tiến bộ KHKT và các hình thức mới về TCLTNN gắn liền với sự tiến bộ này”, “Một số vấn đề và phƣơng pháp tiếp cận hệ thống trong việc nghiên cứu TCLTNN”, “Hệ thống lãnh thổ sản xuất nông nghiệp”, … (dẫn theo [89]). Cùng với các nghiên cứu về nông nghiệp, nông thôn cũng là vấn đề thu hút sự quan tâm của nhiều tổ chức quốc tế, nhiều nhà khoa học trên thế giới. Vị trí, vai trò, đặc điểm của nông dân, thiết chế nông thôn của một số quốc gia trên thế giới và kết quả ƣớc đầu khi nghiên cứu làng truyền thống ở nƣớc ta đƣợc đề cập chủ yếu trong “Một số vấn đề về nông nghiệp, nông dân nông thôn ở các nƣớc và Việt Nam” [9].

Bộ Ngoại giao Liên ang, Cơ quan Phát triển Thụy Sỹ và Hợp tác SDC, Chƣơng trình an ninh lƣơng thực toàn cầu [120] cũng đã đ c kết kinh nghiệm trong sử dụng các dịch vụ công cho Chƣơng trình phát triển nông nghiệp nông thôn và đánh giá tổng quan hệ thống khuyến nông trƣớc, trong và sau khi có sự can thiệp của chính sách và dịch vụ công, tạo cơ sở mở rộng và thực hiện chính sách công nhằm hỗ trợ phát triển nông thôn khu vực châu Á. Hàn Quốc với “Phong trào làng mới”: Đƣợc chính thức bắt đầu tháng 04/1970, đề cao “Tinh thần Saemaul” gồm 3 yếu tố “Chăm chỉ - Tự lực - Hợp tác”, góp phần tạo ra sự thay đổi mạnh mẽ bức tranh nông thôn và đã nhanh chóng đạt đƣợc nhiều thành tựu lớn. Về cơ ản, nƣớc này đã đáp ứng tốt nhu cầu tự t c lƣơng thực cho ngƣời dân và hoàn thành phổ biến kiến thức nông nghiệp vào năm 1974. So với hộ ở thành thị, thu nhập trung bình năm của hộ nông ân cao hơn (cụ thể: nông thôn đạt 562 USD/ngƣời và thành thị đạt 537 USD/ngƣời).

Đến năm 1980, iện mạo nông thôn Hàn Quốc thay đổi hoàn toàn, đời sống cƣ ân nông thôn đƣợc nâng cao hơn hẳn với hệ thống CSHT và CSVCKT (điện, nƣớc sạch, đƣờng giao thông, công trình văn hóa, .) đƣợc nâng cấp, cải tạo và từng ƣớc hiện đại. Rõ ràng, việc triển khai phong trào này đã góp phần hình thành cộng đồng NTM ngày càng giàu có hơn, đẹp hơn, văn minh hơn [18], [32], [64], [118]. Nhật Bản với phong trào “Mỗi làng một sản phẩm”: Đƣợc tiến hành trƣớc tiên ở tỉnh Oita (miền Tây Nam Nhật Bản) từ những năm 70 của thế kỷ XX. Mục đích của phong trào này nhằm th c đẩy phát triển nông thôn dựa trên tiềm năng, thế mạnh của địa phƣơng, giảm nghèo và nâng cao chất lƣợng cuộc sống cho ngƣời dân bản địa, từng ƣớc phát triển tƣơng xứng với sự phát triển chung của cả nƣớc.

Để thuận lợi cho kiểm soát giá gạo nếu sản lƣợng lúa gạo trong nƣớc vƣợt quá nhu cầu tiêu dùng, hiện nay Nhật Bản vẫn áp dụng chính sách nông nghiệp đƣợc thông qua năm 1971. 13 Theo đó, khi giá gạo hạ xuống thì Chính phủ sẽ xuất tiền ngân sách để mua gạo cho dân[18], [64]. Ở Thái Lan, phát triển nông nghiệp nhận đƣợc sự trợ giúp mạnh mẽ của Nhà nƣớc. Cụ thể là đối với các sản phẩm nông nghiệp, Nhà nƣớc hỗ trợ để tăng năng lực cạnh tranh thông qua nhiều biện pháp (khai thác, quản lý, sử dụng và bảo vệ nguồn tài nguyên một cách khoa học, hợp lý; đẩy mạnh công tác xúc tiến thƣơng mại, quảng cáo và mở rộng thị trƣờng; ngăn chặn kịp thời tình trạng khai thác bừa ãi và tăng cƣờng phục hồi các khu vực bị suy thoái, .