ĐẶT VẤN ĐỀ Dinh dƣỡng là yếu tố môi trƣờng rất quan trọng đối với sức khỏe, thể lực và trí tuệ của con ngƣời. 1000 ngày đầu đời đƣợc xác định từ khi bà mẹ bắt đầu mang thai cho tới khi trẻ đƣợc 2 tuổi, là thời gian bản lề duy nhất tạo nền móng tối ƣu cho sự tăng trƣởng, phát triển trí não và sức khỏe suốt cuộc đời. Dinh dƣỡng tốt khi mang thai giúp bảo đảm tốt sức khỏe cho bà mẹ, cho thai nhi và khả năng nuôi trẻ bằng sữa mẹ sau sinh. Dinh dƣỡng trong 2 năm đầu đời đóng góp tới 80% trọng lƣợng não bộ và dự phòng các bệnh mạn tính khi trƣởng thành [1].
Nhiều công trình nghiên cứu cho rằng, các yếu tố ngoại sinh đặc biệt là chế độ dinh dƣỡng có vai trò rất quan trọng trong sự phát triển của trẻ, đặc biệt chiều cao, nhất là giai đoạn 1000 ngày đầu đời của trẻ [2], [3], [4]. Thuật ngữ "thấp còi" đƣợc sử dụng để mô tả tình trạng trẻ em không đạt đƣợc đầy đủ chiều cao theo độ tuổi; thể hiện ở chỉ số "chiều cao theo tuổi" (H/A) thấp dƣới -2,0 Z-Scorre (hoặc <-2 SD so với quần thể chuẩn WHO-2006). Những yếu tố chủ yếu tác động trực tiếp đến thể SDD này là cung cấp không đầy đủ các chất dinh dƣỡng đa lƣợng, vi lƣợng; an ninh lƣơng thực không đảm bảo, an toàn thực phẩm kém; nhiễm khuẩn lặp đi lặp lại. Sự thiếu hụt dinh dƣỡng kéo dài làm giảm khả năng nhận thức, trí thông minh, kết quả học tập, năng suất lao động và thu nhập quốc dân.
Trẻ bị SDD thấp còi thƣờng hay mắc các bệnh nhiễm khuẩn do suy giảm hệ miễn dịch và sau này cũng dễ có nguy cơ thừa cân, béo phì, đái tháo đƣờng, tim mạch, tăng huyết áp… Trẻ thấp còi sẽ có chiều cao thấp ở tuổi trƣởng thành ảnh hƣởng đến tầm vóc, nòi giống dân tộc. Ảnh hƣởng của SDD thấp còi là vĩnh viễn và không thể đảo ngƣợc lại đƣợc. Nói cách khác, trẻ em còi cọc không bao giờ lấy lại chiều cao đã bị mất do hậu quả của thấp còi và hầu hết trẻ em thấp còi cũng sẽ 2 không bao giờ đạt đƣợc trọng lƣợng cơ thể tƣơng ứng. Chậm phát triển cũng dẫn đến tử vong sớm sau này trong cuộc sống bởi vì các cơ quan quan trọng không bao giờ đƣợc phát triển đầy đủ trong thời thơ ấu [5].
Theo Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF), năm 2013 trong nhóm các nƣớc đang phát triển có khoảng 195 triệu trẻ em dƣới 5 tuổi bị SDD thấp còi – chiều cao theo tuổi thấp (chiếm khoảng 30%), 129 triệu trẻ SDD nhẹ cân – cân nặng theo tuổi thấp (chiếm 25%) và 67 triệu trẻ bị SDD gầy còm – cân nặng/chiều cao thấp (13%) và khoảng 20 triệu trẻ sơ sinh có cân nặng thấp dƣới 2500g (15%) [6]. Gần đây nhất, theo báo cáo của UNICEF/WHO/WB (2018) cho biết trên thế giới vẫn còn 151 triệu trẻ bị thấp còi (22,2%) bên cạnh 51 triệu trẻ SDD cấp tính (wasted; 7,5%) và 38 triệu trẻ thừa cân/béo phì (5,6%); riêng châu Á chiếm quá nửa các con số này (83,6 triệu; 35 triệu và 17,5 triệu; tƣơng ứng) [7], [8]. Theo số liệu thống kê của Viện Dinh dƣỡng quốc gia, ở nƣớc ta tuy tỷ lệ SDD trẻ em dƣới 5 tuổi đã giảm nhiều: năm 1985 tỷ lệ SDD thể nhẹ cân là 51,5%, thấp còi 59,7%, gầy còm 7,0%. Đến năm 2013 tỷ lệ SDD thể nhẹ cân giảm xuống còn 15,3%, gầy còm 6,6%, nhƣng tỷ lệ SDD thấp còi vẫn còn 25,9%, con số này vẫn xấp xỉ ở mức cao theo phân loại của WHO [9], [3] và vào năm 2014, tỷ lệ SDD thấp còi ở trẻ em dƣới 5 tuổi trên toàn quốc đã giảm xuống còn 24,9%; tuy nhiên tỷ lệ này ở nhiều tỉnh thành trong cả nƣớc còn cao trên 30%, đặc biệt các tỉnh ở vùng Tây Nguyên và vùng núi phía Bắc [10].
Chính vì vậy, chiến lƣợc quốc gia năm 2010-2020 và tầm nhìn 2030 đã đặt mục tiêu giảm tỷ lệ SDD thấp còi xuống còn 23% vào năm 2020 và xác định can thiệp hiệu quả nhất với SDD thấp còi phải có tính dự phòng, toàn diện, trong đó cải thiện về thực hành nuôi dƣỡng trẻ nhỏ (bao gồm nuôi con bằng sữa mẹ và ăn bổ sung) đƣợc coi là những can thiệp cần đƣợc ƣu tiên. Trong đó, truyền thông giáo dục dinh dƣỡng, thúc đẩy sử dụng nguồn thực 3 phẩm tại chỗ là hoạt động trọng tâm và là điểm nhấn mạnh, nhƣng cần đƣợc thực hiện theo đặc thù của vùng địa lý, dân tộc và dựa vào các bằng chứng hoặc nghiên cứu về dinh dƣỡng và tập quán dinh dƣỡng của từng địa phƣơng [11]. Tại Việt Nam, cũng đã có một số nghiên cứu can thiệp dinh dƣỡng trong thời kì bà mẹ mang thai và 2 năm đầu đời của trẻ thông qua giáo dục truyền thông đƣợc ghi nhận có hiệu quả cải thiện tình trạng thấp còi của trẻ ở một số khu vực [4], [12]. Tuy nhiên chƣa có nhiều nghiên cứu can thiệp ở những vùng trung du, miền núi nghèo nhằm hƣớng dẫn cộng đồng biết và sử dụng thực phẩm giàu vi chất dinh dƣỡng sẵn có tại chỗ để cải thiện tình trạng thấp còi ở trẻ nhỏ.
Tam Nông là một trong những huyện nghèo của tỉnh Phú Thọ, kinh tế phụ thuộc chủ yếu vào nông nghiệp thuộc khu vực các tỉnh trung du miền núi phía Bắc. Theo kết quả điều tra của Viện Dinh Dƣỡng năm 2012, tỷ lệ SDD thấp còi ở khu vực này là 31,9%; ở mức cao theo phân loại của WHO [13]. Chính vì vậy từ năm 2012 Sở Y tế Phú Thọ đã có chƣơng trình phòng chống SDD trẻ với mục tiêu nâng cao tầm vóc trẻ em [14]. Xuất phát từ thực tế trên, đề tài “Hiệu quả của truyền thông giáo dục dinh dưỡng sử dụng thực phẩm giàu vi chất sẵn có tại địa phương đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ từ 6-23 tháng tuổi tại một huyện trung du phía Bắc” đã đƣợc thực hiện; góp phần vào các giải pháp phòng chống SDD thấp còi, cải thiện tình trạng vi chất dinh dƣỡng của trẻ ở địa phƣơng này cũng nhƣ những khu vực có điều kiện tƣơng tự.
4 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả thực trạng thực hành nu i dưỡng trẻ của bà mẹ và tình trạng dinh dưỡng của trẻ 6 – 23 tháng tuổi tại huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ năm 2012. Đánh giá hiệu quả của truyền thông giáo dục dinh dưỡng đến thực hành chăm sóc trẻ của bà mẹ có con 6 – 23 tháng tuổi thấp còi và có nguy cơ thấp còi tại 2 xã can thiệp. Đánh giá hiệu quả của truyền thông giáo dục dinh dưỡng đến tình trạng dinh dưỡng, tình trạng vitamin A, tình trạng kẽm và thiếu máu của trẻ 6 – 23 tháng tuổi thấp còi và có nguy cơ thấp còi tại 2 xã can thiệp.
GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU 1. Tỷ lệ SDD, đặc biệt SDD thấp còi của trẻ 6-23 tháng tuổi tại huyện Tam Nông vẫn còn cao; thực hành nuôi dƣỡng trẻ của bà mẹ của trẻ 6 – 23 tháng tuổi còn hạn chế. Có sự cải thiện về thực hành chăm sóc trẻ của bà mẹ có con 6 – 23 tháng tuổi tại 2 xã can thiệp. Có sự cải thiện rõ rệt về tình trạng dinh dƣỡng, vitamin A, kẽm và thiếu máu của trẻ 6 – 23 tháng tuổi bị SDD thấp còi và có nguy cơ thấp còi ở 2 xã can thiệp so với 2 xã không đƣợc can thiệp.
5 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. SUY DINH DƢỠNG THẤP CÒI Ở TRẺ EM DƢỚI 5 TUỔI 1. Khái niệm về suy dinh dƣỡng thấp còi Thấp còi là biểu hiện của sự thiếu dinh dƣỡng kéo dài đã lâu dẫn đến chiều cao thấp so với tuổi ở trẻ em. SDD thấp còi đƣợc coi là chỉ tiêu phản ánh sự chậm tăng trƣởng do điều kiện dinh dƣỡng và sức khỏe không hợp lý.
Suy dinh dƣỡng (SDD) thể thấp còi ở trẻ em dƣới 5 tuổi đƣợc thể hiện ở tình trạng chiều cao của trẻ thấp hơn so với chiều cao nên có ở lứa tuổi đó, thể hiện ở chỉ số "chiều cao theo tuổi" (Height/Age) thấp dƣới -2 Z-Score (hoặc dƣới -2 SD so với chuẩn tăng trƣởng, WHO 2006) [15], [16]. Thấp còi làm chậm tăng trƣởng xƣơng và tầm vóc, đƣợc xem là kết quả cuối cùng giảm tốc độ tăng trƣởng tuyến tính. Tỷ lệ thấp còi cao nhất thƣờng xảy ra ở trẻ từ 2 đến 3 tuổi [17]. Tỷ lệ hiện mắc SDD thể thấp còi phổ biến hơn tỷ lệ hiện mắc SDD thiếu cân ở mọi nơi trên thế giới vì có những trẻ bị thấp còi trong giai đoạn sớm của cuộc đời có thể đạt đƣợc cân nặng bình thƣờng sau đó nhƣng vẫn có chiều cao thấp [18].
Việc mắc các bệnh nhiễm khuẩn và nuôi dƣỡng trẻ kém hoặc phối hợp cả hai là nguyên nhân quan trọng nhất dẫn đến SDD thấp còi và hậu quả là sự kém phát triển cả về thể lực và trí tuệ của trẻ em [19], [20]. Nguyên nhân suy dinh dƣỡng thấp còi Năm 1997, UNICEF đã xây dựng và phát triển mô hình nguyên nhân SDD. Một số tổ chức khác cũng đã có những mô hình nguyên nhân – hậu quả của SDD riêng hoặc phát triển mô hình mới dựa trên mô hình của UNICEF. Nhƣng mô hình của UNICEF hiện tại vẫn đang đƣợc sử dụng rộng rãi nhất.
Mô hình nguyên nhân – hậu quả của SDD trẻ em dưới 5 tuổi [21] (Ngu n: UNICEF – 1997) 1. Nguyên nhân trực tiếp Hai yếu tố phải kể đến là khẩu phần ăn thiếu và mắc các bệnh nhiễm khuẩn. - Khẩu phần ăn: Khẩu phần ăn thiếu về số lƣợng hoặc kém về chất lƣợng là yếu tố quan trọng ảnh hƣởng trực tiếp đến SDD: Trẻ không đƣợc bú 7 sữa mẹ đầy đủ, cho ăn bổ sung quá sớm hoặc cho trẻ ăn thức ăn đặc quá muộn, số lƣợng thức ăn không đủ, năng lƣợng và protein trong khẩu phần ăn thấp. Nhìn chung, khẩu phẩn ăn ở cả ngƣời lớn và trẻ em nƣớc ta còn thấp so với các nƣớc trong khu vực.
Đối với trẻ em trên 2 tuổi thì hầu hết các gia đình đều cho ăn cơm cùng bữa cơm với gia đình, nhƣng số bữa ăn hàng ngày ít (trung bình 3 bữa ăn/ngày). Tần suất sử dụng các thực phẩm nhƣ thịt, cá, trứng, sữa trong bữa ăn của trẻ thấp do điều kiện kinh tế gia đình hoặc do hiểu biết của bà mẹ về chăm sóc dinh dƣỡng cho trẻ còn hạn chế. - Bệnh nhiễm khuẩn: SDD và bệnh nhiễm khuẩn ở trẻ em ảnh hƣởng tới sự phát triển chung của trẻ trong thời gian dài.