Luận văn kiến thức thực hành phòng chống suy dinh dưỡng của bà mẹ người mnông có con từ 0 24 tháng tuổi và một số yếu tố ảnh hưởng tại xã yang mao huyện krông bông tỉnh đắk lắk năm 2017

Luận văn nghiên cứu kiến thức thực hành phòng chống suy dinh dưỡng của bà mẹ người Mnông có con 0-24 tháng tuổi tại xã Yang Mao, huyện Krông Bông, Đắk Lắk năm 2017.

• Tác giả: Hồ Thị Thu Vân
• Người hướng dẫn: PGS. Lã Ngọc Quang
• Trường học: Trường Đại học Y tế Công Cộng
• Chuyên ngành: Y tế Công Cộng
• Đề tài: Kiến thức, thực hành phòng chống suy dinh dưỡng của bà mẹ người M’nông có con từ 0-24 tháng tuổi và một số yếu tố ảnh hưởng tại xã Yang Mao, huyện Krông Bông, tỉnh Đắk Lắk
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Một số khái niệm chung về suy dinh dưỡng
• 1.1.1. Tình trạng dinh dưỡng
• 1.1.2. Suy dinh dưỡng
• 1.1.3. Phân loại suy dinh dưỡng
• 1.2. Thực trạng, nguyên nhân, hậu quả và cách phòng chống suy dinh dưỡng
• 1.2.1. Thực trạng suy dinh dưỡng trên thế giới
• 1.2.2. Thực trạng suy dinh dưỡng ở trẻ em tại Việt Nam
• 1.2.3. Thực trạng suy dinh dưỡng ở trẻ em tại Đắk Lắk
• 1.2.4. Thực trạng suy dinh dưỡng ở trẻ em tại huyện Krông Bông
• 1.2.5. Nguyên nhân dẫn đến suy dinh dưỡng ở trẻ em
• 1.2.5.1. Nguyên nhân trực tiếp
• 1.2.5.2. Nguyên nhân tiềm tàng
• 1.2.5.3. Nguyên nhân cơ bản
• 1.2.6. Hậu quả của suy dinh dưỡng
• 1.2.7. Cách phòng chống suy dinh dưỡng
• 1.2.8. Chiến lược phòng chống SDD ở Việt Nam giai đoạn 2010 - 2020
• 1.3. Các nghiên cứu về kiến thức, thực hành phòng chống suy dinh dưỡng và một số yếu tố ảnh hưởng
• 1.3.1. Kiến thức phòng chống suy dinh dưỡng
• 1.3.2. Thực hành phòng chống suy dinh dưỡng
• 1.3.3. Một số yếu tố ảnh hưởng đến kiến thức, thực hành
• 1.3.3.1. Tuổi và trình độ học vấn của bà mẹ
• 1.3.3.2. Nghề nghiệp và kinh tế hộ gia đình
• 1.3.3.3. Gia đình đông con
• 1.3.3.4. Thói quen uống rượu bia
• 1.4. Giới thiệu địa bàn nghiên cứu
• 1.4.1. Đặc điểm kinh tế, văn hóa, xã hội của người M'nông liên quan đến dinh dưỡng
• 1.4.2. Số trẻ trong độ tuổi từ 0-24 tháng tuổi và tình trạng dinh dưỡng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.1. Tiêu chuẩn lựa chọn
• 2.1.2. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu
• 2.4. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.4.1. Đối với nghiên cứu định lượng
• 2.4.2. Đối với nghiên cứu định tính
• 2.4.3. Công cụ thu thập số liệu
• 2.5. Các biến số nghiên cứu (phụ lục 1)
• 2.5.1. Các biến số định lượng
• 2.5.2. Chủ đề nghiên cứu định tính
• 2.6. Các khái niệm, thước đo, tiêu chuẩn đánh giá
• 2.7. Phân tích, xử lý số liệu
• 2.7.1. Làm sạch số liệu
• 2.7.2. Phân tích số liệu
• 2.8. Đạo đức trong nghiên cứu
• 2.9. Hạn chế của nghiên cứu, sai số và biện pháp khắc phục sai số
• 2.9.1. Hạn chế của nghiên cứu
• 2.9.2. Cách khắc phục các sai số
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Một số thông tin chung của bà mẹ
• 3.2. Kiến thức phòng chống suy dinh dưỡng ở trẻ từ 0-24 tháng tuổi của bà mẹ
• 3.2.1. Kiến thức về nuôi con bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu
• 3.2.2. Kiến thức dinh dưỡng và cho trẻ ăn bổ sung
• 3.2.3. Kiến thức về chăm sóc trẻ của bà mẹ
• 3.2.4. Kiến thức chung về chăm sóc trẻ của bà mẹ
• 3.3. Thực hành chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ
• 3.3.1. Thực hành về nuôi con bằng sữa mẹ
• 3.3.2. Thực hành về cho trẻ ăn bổ sung
• 3.3.3. Nhóm thực phẩm chính bà mẹ cho trẻ ăn
• 3.3.4. Thực hành chăm sóc cho trẻ
• 3.3.5. Thực hành chung về chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ
• 3.4. Một số yếu tố ảnh hưởng đến kiến thức, thực hành phòng chống suy dinh dưỡng ở trẻ từ 0-24 tháng tuổi
• 3.4.1. Một số yếu tố ảnh hưởng đến kiến thức
• 3.4.2. Một số yếu tố ảnh hưởng đến thực hành
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Kiến thức phòng chống suy dinh dưỡng ở trẻ từ 0-24 tháng tuổi
• 4.1.1. Kiến thức nuôi con bằng sữa mẹ
• 4.1.2. Kiến thức ăn bổ sung
• 4.1.3. Kiến thức về chăm sóc trẻ của bà mẹ
• 4.1.4. Kiến thức chung về chăm sóc dinh dưỡng trẻ của bà mẹ
• 4.2. Thực hành chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ
• 4.2.1. Thực hành về nuôi con bằng sữa mẹ
• 4.2.2. Thực hành về cho trẻ ăn bổ sung
• 4.2.3. Thực hành chăm sóc cho trẻ
• 4.2.4. Thực hành chung về chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ
• 4.3. Một số yếu tố ảnh hưởng đến kiến thức, thực hành phòng chống suy dinh dưỡng ở trẻ từ 0-24 tháng tuổi
• 4.3.1. Yếu tố ảnh hưởng giữa tuổi, trình độ học vấn và nghề nghiệp đến kiến thức
• 4.3.2. Yếu tố ảnh hưởng giữa tuổi, trình độ học vấn và nghề nghiệp đến thực hành
• 4.3.3. Yếu tố ảnh hưởng giữa kiến thức và thực hành của bà mẹ
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1: Các biến số nghiên cứu
• Phụ lục 2: Phiếu phỏng vấn bà mẹ đang chăm sóc dinh dưỡng trẻ từ 0-24 tháng tuổi
• Phụ lục 3: Bảng chấm điểm kiến thức về chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ của bà mẹ
• Phụ lục 4: Bảng chấm điểm thực hành chăm sóc dinh dưỡng trẻ của bà mẹ
• Phụ lục 5: Bộ câu hỏi định tính
• MỘT SỐ HÌNH ẢNH THỰC ĐỊA

Tóm tắt

I. Suy dinh dưỡng trẻ em

Suy dinh dưỡng trẻ em là vấn đề nghiêm trọng ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất và tinh thần của trẻ. Theo UNICEF, gần một nửa số ca tử vong trẻ em dưới 5 tuổi liên quan đến suy dinh dưỡng. Tại Việt Nam, tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi đã giảm nhưng vẫn còn cao, đặc biệt ở vùng nông thôn, miền núi và các dân tộc thiểu số. Đắk Lắk là một trong những tỉnh có tỷ lệ suy dinh dưỡng cao, đặc biệt ở huyện Krông Bông, nơi có nhiều người dân tộc Mnông sinh sống.

1.1. Thực trạng suy dinh dưỡng tại Đắk Lắk

Tại Đắk Lắk, tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi đã giảm từ 51.1% năm 1999 xuống còn 21.2% năm 2015. Tuy nhiên, tỷ lệ này vẫn cao hơn mức trung bình cả nước. Krông Bông là huyện khó khăn của tỉnh, nơi có tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em cao, đặc biệt là ở các xã vùng sâu, vùng xa như Yang Mao.

1.2. Nguyên nhân suy dinh dưỡng

Nguyên nhân chính dẫn đến suy dinh dưỡng trẻ em bao gồm thiếu kiến thức về dinh dưỡng cho trẻ 0-24 tháng, thói quen ăn uống không hợp lý, và điều kiện kinh tế khó khăn. Đặc biệt, các bà mẹ người Mnông thường cho trẻ ăn bổ sung sớm và không đúng cách, dẫn đến tình trạng suy dinh dưỡng.

II. Kiến thức phòng chống suy dinh dưỡng

Kiến thức dinh dưỡng của các bà mẹ đóng vai trò quan trọng trong việc phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em. Nghiên cứu tại Yang Mao, huyện Krông Bông, cho thấy nhiều bà mẹ người Mnông thiếu kiến thức về nuôi con bằng sữa mẹ và chế độ ăn uống cho trẻ. Điều này dẫn đến thực hành chăm sóc dinh dưỡng không hiệu quả.

2.1. Kiến thức về nuôi con bằng sữa mẹ

Nhiều bà mẹ người Mnông không hiểu rõ tầm quan trọng của việc nuôi con bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu đời. Chỉ 46.5% trẻ được bú mẹ hoàn toàn trong giai đoạn này. Sự thiếu hiểu biết này dẫn đến việc cho trẻ ăn bổ sung sớm, làm tăng nguy cơ suy dinh dưỡng.

2.2. Kiến thức về chế độ ăn uống

Các bà mẹ cũng thiếu kiến thức về chế độ ăn uống cho trẻ từ 0-24 tháng tuổi. Nhiều người cho trẻ ăn thức ăn không phù hợp với độ tuổi, dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng. Việc giáo dục dinh dưỡng cho các bà mẹ là cần thiết để cải thiện tình trạng này.

III. Thực hành chăm sóc dinh dưỡng

Thực hành chăm sóc dinh dưỡng của các bà mẹ người Mnông tại Yang Mao còn nhiều hạn chế. Nhiều người không tuân thủ các khuyến cáo về nuôi con bằng sữa mẹ và ăn bổ sung hợp lý, dẫn đến tình trạng suy dinh dưỡng trẻ em cao.

3.1. Thực hành nuôi con bằng sữa mẹ

Chỉ 46.5% trẻ được bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu đời. Nhiều bà mẹ cho trẻ ăn bổ sung sớm, làm giảm hiệu quả của nuôi con bằng sữa mẹ. Điều này cần được cải thiện thông qua các chương trình giáo dục dinh dưỡng.

3.2. Thực hành ăn bổ sung

Các bà mẹ thường cho trẻ ăn bổ sung không đúng cách, sử dụng các loại thực phẩm không phù hợp với độ tuổi. Việc này dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng và tăng nguy cơ suy dinh dưỡng. Cần có hướng dẫn cụ thể về chế độ ăn uống cho trẻ từ 0-24 tháng tuổi.

IV. Yếu tố ảnh hưởng đến kiến thức và thực hành

Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến kiến thức phòng chống suy dinh dưỡng và thực hành chăm sóc dinh dưỡng của các bà mẹ người Mnông tại Yang Mao. Các yếu tố này bao gồm trình độ học vấn, điều kiện kinh tế, và thói quen sinh hoạt.

4.1. Trình độ học vấn

Trình độ học vấn của các bà mẹ ảnh hưởng lớn đến kiến thức về dinh dưỡng cho trẻ 0-24 tháng. Những bà mẹ có trình độ học vấn thấp thường thiếu hiểu biết về các khuyến cáo dinh dưỡng, dẫn đến thực hành chăm sóc không hiệu quả.

4.2. Điều kiện kinh tế

Điều kiện kinh tế khó khăn cũng là yếu tố ảnh hưởng đến thực hành chăm sóc dinh dưỡng. Nhiều gia đình không đủ khả năng mua các loại thực phẩm giàu dinh dưỡng, dẫn đến tình trạng suy dinh dưỡng trẻ em cao.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê của Viện Dinh dưỡng Quốc gia, tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi ở trẻ em dưới 5 tuổi tại khu vực Tây Nguyên năm 2015 vẫn ở mức báo động với 32,4%, trong khi tỷ lệ thể nhẹ cân chiếm 21,2%, cao hơn đáng kể so với mức bình quân toàn quốc. Đặc biệt tại xã vùng sâu Yang Mao, huyện Krông Bông, tỉnh Đắk Lắk – địa bàn có 86,76% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số (người M'nông chiếm 73,6%), tỷ lệ trẻ dưới 5 tuổi bị suy dinh dưỡng thể nhẹ cân lên tới 27,1% và thể thấp còi là 31,4%, riêng trẻ em người M'nông có tỷ lệ nhẹ cân lên tới 32,95%.

Giai đoạn từ 0 đến 24 tháng tuổi được xác định là "cửa sổ cơ hội" vàng quyết định sự phát triển thể chất và trí tuệ của trẻ. Tuy nhiên, việc thiếu hụt kiến thức khoa học và duy trì các tập quán nuôi dưỡng lạc hậu của bà mẹ đang là rào cản lớn trong công tác chăm sóc sức khỏe ban đầu. Xuất phát từ thực tiễn trên, đề tài luận văn thạc sĩ y tế công cộng "Kiến thức, thực hành phòng chống suy dinh dưỡng của bà mẹ người M'nông có con từ 0-24 tháng tuổi và một số yếu tố ảnh hưởng tại xã Yang Mao, huyện Krông Bông, tỉnh Đắk Lắk, năm 2017" được thực hiện nhằm hai mục tiêu trọng tâm:

1. Mô tả thực trạng kiến thức và thực hành phòng chống suy dinh dưỡng của các bà mẹ người M'nông có con từ 0-24 tháng tuổi.
2. Xác định một số yếu tố nhân khẩu học, kinh tế, xã hội ảnh hưởng trực tiếp đến kiến thức và thực hành chăm sóc dinh dưỡng của bà mẹ.

Nghiên cứu được triển khai từ tháng 02/2017 đến tháng 08/2017 trên địa bàn 7 buôn thuộc xã Yang Mao. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống số liệu khoa học xác thực, làm căn cứ định hướng cho Trung tâm Y tế huyện Krông Bông và chính quyền địa phương xây dựng các can thiệp đặc thù, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi theo Chiến lược Quốc gia về dinh dưỡng giai đoạn 2011 - 2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng mô hình phân tích nguyên nhân suy dinh dưỡng của Tổ chức Y tế Thế giới và Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF), kết hợp với mô hình biến số hành vi kiến thức - thái độ - thực hành (KAP) trong y tế công cộng. Khung lý thuyết của UNICEF phân định nguyên nhân suy dinh dưỡng trẻ em theo ba cấp độ:

• Nguyên nhân trực tiếp: Khẩu phần ăn không đáp ứng đủ nhu cầu dinh dưỡng và tình trạng mắc bệnh nhiễm trùng tái diễn.
• Nguyên nhân tiềm tàng: Sự thiếu hụt an ninh lương thực hộ gia đình, tập quán chăm sóc bà mẹ và trẻ em chưa hợp lý, dịch vụ y tế và điều kiện vệ sinh môi trường còn nhiều hạn chế.
• Nguyên nhân cơ bản: Điều kiện kinh tế - xã hội, trình độ dân trí và hệ thống phong tục tập quán truyền thống.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa theo quy chuẩn y tế quốc tế bao gồm:

• Suy dinh dưỡng thể nhẹ cân: Cân nặng theo tuổi thấp dưới âm hai độ lệch chuẩn (-2SD).
• Suy dinh dưỡng thể thấp còi: Chiều cao theo tuổi thấp dưới âm hai độ lệch chuẩn (-2SD), phản ánh tình trạng thiếu dinh dưỡng mãn tính kéo dài.
• Nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu: Trẻ chỉ bú mẹ mà không ăn hoặc uống bất kỳ loại thức ăn, nước uống nào khác, kể cả nước lọc.
• Ăn bổ sung hợp lý: Bắt đầu từ tròn 6 tháng tuổi, đảm bảo chế độ ăn đa dạng đủ 4 nhóm thực phẩm (chất bột đường, chất đạm, chất béo, vitamin và khoáng chất) với nguyên tắc từ lỏng đến đặc, từ ít đến nhiều.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế mô tả cắt ngang kết hợp phương pháp định lượng và định tính. Nguồn dữ liệu định lượng được thu thập từ toàn bộ 181 bà mẹ người M'nông có con từ 0-24 tháng tuổi đang sinh sống tại 7 buôn thuộc xã Yang Mao (Buôn Tul, Mnang Dơng, Tar, Kuanh, Êa Chố, Kiều, Hàng Năm). Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được lựa chọn nhằm bao phủ 100% quần thể đích tại địa phương, triệt tiêu sai số chọn mẫu. Dữ liệu định tính được thu thập qua phỏng vấn sâu 5 cán bộ y tế, cán bộ phụ nữ và 2 cuộc thảo luận nhóm với 10 bà mẹ có mức độ kiến thức khác nhau.

Số liệu định lượng được làm sạch và nhập liệu bằng phần mềm EpiData 3.1, phân tích trên phần mềm SPSS 18.0. Nghiên cứu sử dụng các thuật toán thống kê mô tả, kiểm định Chi-square và tính toán tỷ suất chênh (Odds Ratio - OR) với khoảng tin cậy 95% (95% CI) để xác định các mối liên quan có ý nghĩa thống kê với ngưỡng p < 0,05. Việc kết hợp nghiên cứu định tính giúp giải mã sâu sắc các nguyên nhân bắt nguồn từ hủ tục kiêng khem sau sinh, thói quen uống rượu cần và lao động nương rẫy sớm của người M'nông.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát trên 181 bà mẹ người M'nông ghi nhận những phát hiện nổi bật sau:

• Nhận thức chung về phòng chống suy dinh dưỡng ở mức thấp: Tỷ lệ bà mẹ có kiến thức chung đạt chuẩn chỉ chiếm 40,9% (không đạt chiếm 59,1%). Dù có 98,3% bà mẹ biết cho con bú sớm trong 1 giờ đầu sau sinh và 84,5% biết đúng thời điểm cho ăn bổ sung, nhưng hiểu biết về bệnh lý rất hạn chế: chỉ 1,1% nhận biết đúng trẻ suy dinh dưỡng và 1,7% biết cách phòng chống suy dinh dưỡng toàn diện.
• Thực hành chăm sóc dinh dưỡng còn nhiều sai lệch: Tỷ lệ thực hành chung đạt chuẩn chỉ vỏn vẹn 27,6% (không đạt chiếm tới 72,4%). Tỷ lệ cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu chỉ đạt 44,1%. Trong thực hành ăn dặm, chỉ có 24,3% bà mẹ cho trẻ ăn đủ cả 4 nhóm thực phẩm chính; có 13,8% chỉ cho ăn 1 nhóm và 19,9% duy trì 2 nhóm thực phẩm đơn điệu.
• Các yếu tố nguy cơ tác động rõ rệt đến kiến thức và thực hành:
  • Trình độ học vấn dưới cấp 2 làm tăng nguy cơ kiến thức không đạt lên gấp 2,5 lần (OR = 2,5; 95% CI: 1,3 - 4,7; p = 0,005) và nguy cơ thực hành không đạt lên gấp 2,07 lần (OR = 2,07; 95% CI: 1,07 - 4,01; p = 0,030).
  • Điều kiện kinh tế hộ nghèo (chiếm 51,9% mẫu khảo sát) làm tăng nguy cơ kiến thức không đạt gấp 2,0 lần so với nhóm không nghèo (OR = 2,0; 95% CI: 1,1 - 3,6; p = 0,025).
  • Số con từ 2 trở lên khiến tỷ lệ kiến thức không đạt cao gấp 1,8 lần nhóm sinh con đầu lòng (OR = 1,8; 95% CI: 1,1 - 3,6; p = 0,048).
  • Mối liên hệ trực tiếp giữa nhận thức và hành động: Bà mẹ có kiến thức không đạt thì nguy cơ thực hành sai lệch cao gấp 2,2 lần so với bà mẹ có kiến thức đạt (OR = 2,2; 95% CI: 1,1 - 4,4; p = 0,029).

Thảo luận kết quả

Khoảng cách lớn giữa tỷ lệ kiến thức đạt (40,9%) và thực hành đạt (27,6%) phản ánh rõ nét sự chi phối của môi trường văn hóa bản địa. Phân tích định tính chỉ ra các rào cản tập quán thâm căn cố đế: mẹ sau sinh duy trì chế độ ăn kiêng khắc nghiệt (chỉ ăn cơm trắng với thịt kho gừng nghệ, kiêng hoàn toàn canh và rau xanh suốt 2-3 tháng); tập quán cho trẻ ăn dặm sớm từ tháng thứ 4 bằng bột cháo loãng hoặc cơm nhai để "cứng bụng"; cho trẻ uống nước lã tráng miệng ngay sau khi bú mẹ. Khi trẻ bị tiêu chảy, 43,1% bà mẹ không xử trí đúng, nhiều người tự ý cho trẻ uống nước lá ổi hoặc cắt giảm khẩu phần ăn vì quan niệm sai lầm rằng ăn nhiều sẽ khiến trẻ đi ngoài nặng hơn.

So sánh với các địa bàn tương đồng, tỷ lệ kiến thức chung đạt của người M'nông tại Yang Mao (40,9%) cao hơn đồng bào Raglai tại Khánh Hòa theo một nghiên cứu năm 2016 (34,8%), nhưng tỷ lệ thực hành đạt (27,6%) lại thấp hơn đáng kể so với người Raglai (59,5%) và các nghiên cứu tại Lâm Đồng năm 2015. Điều này xuất phát từ việc Yang Mao là xã vùng sâu đặc biệt khó khăn, kinh phí cho các chương trình dinh dưỡng bị cắt giảm, hoạt động truyền thông chủ yếu dừng lại ở hình thức nói miệng mà thiếu các buổi hướng dẫn thực hành trực tiếp.

Các dữ liệu nghiên cứu này có thể được trình bày trực quan thông qua biểu đồ tròn phản ánh tỷ lệ thực hành chung (27,6% đạt so với 72,4% không đạt) kết hợp với biểu đồ cột thể hiện sự phân bố 4 nhóm thực phẩm bổ sung, qua đó làm nổi bật sự thiếu hụt nghiêm trọng nhóm chất béo và rau củ trong bữa ăn hàng ngày của trẻ nhỏ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm cải thiện bền vững tình trạng dinh dưỡng cho trẻ em dân tộc M'nông tại xã Yang Mao, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Thiết lập mô hình "Bếp ăn dinh dưỡng thực hành" tại từng buôn làng: Trạm Y tế xã Yang Mao chủ trì, phối hợp với Hội Liên hiệp Phụ nữ xã tổ chức định kỳ 2 lần/tháng các buổi thực hành chế biến cháo, bột dinh dưỡng đủ 4 nhóm thực phẩm từ nguồn nguyên liệu sẵn có tại địa phương (ngô, đỗ, rau ngót, trứng, cá suối). Mục tiêu nâng tỷ lệ bà mẹ cho trẻ ăn đủ 4 nhóm thực phẩm từ 24,3% lên trên 60% trong vòng 12 tháng.
2. Xây dựng tài liệu truyền thông song ngữ M'nông - Việt trực quan: Trung tâm Y tế huyện Krông Bông thiết kế và xuất bản bộ tranh lật, tờ rơi minh họa bằng hình ảnh sinh động, hướng dẫn chi tiết về lợi ích của việc bú mẹ hoàn toàn và các mốc ăn dặm đúng thời điểm. Hoàn thành phát hành trong quý I để phân phát đến 100% hộ gia đình có phụ nữ mang thai và nuôi con nhỏ.
3. Chuẩn hóa quy trình giám sát tăng trưởng và can thiệp vi chất: Mạng lưới 11 cộng tác viên y tế thôn buôn duy trì lịch cân đo định kỳ hàng tháng cho 100% trẻ dưới 2 tuổi bị suy dinh dưỡng, phát hiện sớm các trường hợp đứng cân hoặc sụt cân. Đảm bảo tỷ lệ trẻ em từ 6-24 tháng tuổi được uống Vitamin A liều cao 2 lần/năm đạt độ bao phủ trên 98% xuyên suốt giai đoạn 2017 - 2020.
4. Xóa bỏ hủ tục ăn kiêng và tập quán cho trẻ ăn dặm sớm: Ủy ban nhân dân xã Yang Mao chỉ đạo già làng, trưởng buôn đưa quy định chăm sóc khoa học cho phụ nữ sau sinh và trẻ sơ sinh vào hương ước buôn làng; vận động đồng bào từ bỏ tục vắt bỏ sữa non, không cho trẻ ăn dặm trước 6 tháng tuổi và giảm thiểu việc lạm dụng rượu bia trong thời gian cho con bú, triển khai đồng bộ từ năm 2017 nhằm giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi xuống dưới 25%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị tham khảo ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cán bộ y tế công cộng và nhân viên y tế cơ sở: Cung cấp bức tranh thực tế về các khoảng trống giữa kiến thức và hành vi chăm sóc trẻ của đồng bào dân tộc thiểu số, từ đó đổi mới phương pháp tư vấn dinh dưỡng từ thuyết trình lý thuyết sang hướng dẫn cầm tay chỉ việc tại buôn làng.
2. Các nhà hoạch định chính sách và chính quyền địa phương: Cung cấp hệ thống bằng chứng thực nghiệm về tác động của yếu tố học vấn, số con và kinh tế hộ nghèo đến sức khỏe trẻ em, hỗ trợ việc xây dựng và lồng ghép chỉ tiêu giảm suy dinh dưỡng vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hàng năm của huyện Krông Bông.
3. Học viên, sinh viên và nghiên cứu viên ngành Dinh dưỡng, Y học dự phòng: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu kết hợp định lượng - định tính (mixed methods), quy trình thiết kế bộ công cụ chấm điểm KAP và kỹ năng tiếp cận điều tra thực địa tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên.
4. Các tổ chức phi chính phủ và đơn vị tài trợ phát triển: Cung cấp cơ sở dữ liệu dịch tễ học tin cậy để thẩm định, xây dựng các dự án can thiệp an ninh lương thực, cải thiện vi chất và nâng cao năng lực cho phụ nữ dân tộc thiểu số.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ thực hành nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu của bà mẹ M'nông đạt bao nhiêu?

Nghiên cứu ghi nhận chỉ có 44,1% bà mẹ người M'nông thực hành cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu đời. Nguyên nhân do 55,9% bà mẹ vẫn giữ thói quen cho trẻ uống nước lã tráng miệng ngay sau sinh hoặc cho ăn dặm sớm từ tháng thứ 4 vì quan niệm giúp trẻ sớm cứng cáp để mẹ an tâm lên nương rẫy.

Yếu tố nhân khẩu học nào ảnh hưởng mạnh nhất đến kiến thức phòng chống suy dinh dưỡng của bà mẹ?

Trình độ học vấn dưới cấp 2 là yếu tố ảnh hưởng mạnh nhất, khiến nguy cơ kiến thức không đạt cao gấp 2,5 lần so với nhóm có học vấn từ cấp 2 trở lên (p = 0,005). Bên cạnh đó, kinh tế hộ nghèo (tăng nguy cơ gấp 2,0 lần, p = 0,025) và quy mô gia đình từ 2 con trở lên (tăng nguy cơ gấp 1,8 lần, p = 0,048) cũng là các yếu tố tác động có ý nghĩa thống kê.

Vì sao có sự chênh lệch lớn giữa tỷ lệ kiến thức đạt (40,9%) và thực hành đạt (27,6%)?

Khoảng cách này bắt nguồn từ sự chi phối nặng nề của phong tục tập quán truyền thống và điều kiện kinh tế khó khăn. Dù bà mẹ có thể trả lời đúng các câu hỏi lý thuyết khi được phỏng vấn, nhưng khi chăm sóc con thực tế tại gia đình, họ vẫn chịu ảnh hưởng bởi thói quen kiêng khem của người lớn tuổi trong nhà và thiếu kỹ năng chế biến thực phẩm.

Những tập quán ăn uống nào của người M'nông làm gia tăng nguy cơ suy dinh dưỡng ở trẻ nhỏ?

Hai tập quán nguy hại nhất được phát hiện là chế độ ăn kiêng sau sinh của người mẹ (chỉ ăn cơm với thịt kho tiêu nghệ, kiêng hoàn toàn rau xanh và canh suốt 2-3 tháng làm suy giảm chất lượng sữa mẹ) và việc cho trẻ ăn dặm quá sớm với khẩu phần đơn điệu chỉ gồm cơm trắng chan nước mắm hoặc thịt xào, thiếu hụt chất béo và vitamin.

Phương pháp chọn mẫu của nghiên cứu có đảm bảo tính đại diện cho cộng đồng hay không?

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ, tiến hành phỏng vấn và khảo sát toàn bộ 181 bà mẹ người M'nông có con từ 0-24 tháng tuổi trên toàn bộ 7 buôn của xã Yang Mao. Cỡ mẫu này đại diện cho 100% quần thể nghiên cứu tại địa phương, giúp triệt tiêu sai số chọn mẫu và đảm bảo độ tin cậy cao cho các kết luận dịch tễ học.

Kết luận

• Thực trạng chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ 0-24 tháng tuổi của bà mẹ người M'nông tại Yang Mao còn rất hạn chế, với tỷ lệ kiến thức chung đạt 40,9% và thực hành chung đạt 27,6%.
• Bữa ăn bổ sung của trẻ thiếu hụt nghiêm trọng về chất lượng khi chỉ có 24,3% trẻ được ăn đủ 4 nhóm thực phẩm cơ bản.
• Trình độ học vấn dưới cấp 2, kinh tế hộ nghèo và sinh đông con là ba rào cản chính làm gia tăng nguy cơ chăm sóc dinh dưỡng không đạt chuẩn.
• Mối liên hệ nhân quả rõ rệt: Bà mẹ có kiến thức không đạt làm tăng nguy cơ thực hành sai lệch lên gấp 2,2 lần so với nhóm có kiến thức đạt.
• Các hủ tục kiêng khem sau sinh và tập quán cho ăn dặm sớm là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới tỷ lệ suy dinh dưỡng cao ở trẻ nhỏ.

Luận văn đã đóng góp hệ thống số liệu dịch tễ học toàn diện, xác thực đầu tiên về tình trạng chăm sóc dinh dưỡng trẻ em của đồng bào M'nông tại huyện Krông Bông, tỉnh Đắk Lắk. Trong giai đoạn tiếp theo, ngành y tế địa phương và chính quyền xã cần khẩn trương đưa mô hình "Bếp ăn dinh dưỡng thực hành" vào chương trình hành động hàng năm, kết hợp tuyên truyền xóa bỏ hủ tục nhằm nâng cao tầm vóc, thể lực cho thế hệ tương lai vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm chung về suy dinh dưỡng 1. Dùnh dưỡng Dinh dưỡng là tình trạng cơ thê được cung cấp đầy đủ, cân đối các thành phần dinh dưỡng, đảm bảo cho sự phát triển toàn vẹn, tăng trưởng của cơ thể để đảm bảo chức năng sinh lý và tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội[38]. Tình trang dinh dưỡng Tình trạng dinh dưỡng là tập hợp các đặc điểm về chức phận, cấu trúc và hoá sinh, phản ánh mức đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của cơ thể.

Tình trạng dinh dưỡng là kết quả tác động của một hay nhiều yếu tổ như: tinh trạng an ninh thực phẩm hộ gia đình, thu nhập thấp, điều kiện vệ sinh môi trường, công tác chăm sóc trẻ em, gánh nặng công việc lao động của bà mẹ. Tình trạng dinh dưỡng của các cá thê là kết quả của ăn uống và sử dụng các chất dinh dưỡng của cơ thể. Tình trạng dinh dưỡng tốt phản ánh sự cân bằng giữa thức ăn trẻ ăn vào và tình trạng sức khoẻ, khi cơ thể thiếu hoặc thừa dinh dưỡng là thé hiện có vấn đề về sức khoẻ hoặc vấn đề về dinh đưỡng[30], [16]. Suy dinh dưỡng Suy dinh dưỡng là tình trạng cơ thể thiếu protein, năng lượng và các vi chất dinh dưỡng.

Bệnh hay gặp ở trẻ em dưới 5 tuổi. Đây là tình trạng bệnh lý mà nguyên nhân chính do chế độ ăn của trẻ thiếu chất đạm (protein) và năng lượng, cũng như các vi chất đinh đưỡng. Trẻ bị suy đỉnh dưỡng nếu không can thiệp sẽ có nhiều ảnh hưởng đến sự phát triển về thể chất và tỉnh thần vận động, làm trẻ dễ mắc bệnh do khả năng miễn dịch kém [24]. Phân loại suy dinh dưỡng - Về lâm sàng chia ra làm 3 thé: Thể nhẹ cân: Nhẹ cân chỉ là một đặc tính của thiếu dinh dưỡng nhưng không cho biết đặc điểm cụ thê đó là loại SDD vừa mới xảy ra hay đã tích lũy từ lâu.

Tuy nhiên theo đối cân nặng là việc tương đối dễ thực hiện ở cộng đồng hơn cả do đó tỷ lệ thiếu cân nặng theo tuôi vẫn được thông dụng như là tỷ lệ chung của SDD. 5 Thể thấp còi: Chiều cao theo tuôi thấp phản ánh sự chậm tăng trưởng do điều kiện sức khỏe và dinh dưỡng không hợp lý. Đây là một tiêu chí tốt để đánh giá sự cải thiện xã hội. Thé gay com: Cân nặng theo chiều cao thấp thường phản ánh một tình trạng thiếu ăn gần đây cũng có thể xa hơn.

Thường thường tỷ lệ này là cao nhất ở lứa tuổi 2 tudi[28]. -Về hình thái suy dinh duéng Suy dinh dưỡng thể teo đét (thể Marasmus, thể xác ướp): Đây là hậu quả của chế dộ ăn thiếu năng lượng và protein, hoặc đo cai sữa quá sớm, hoặc cho trẻ ăn bổ sung không hợp lý. Suy dinh dưỡng thể phù (Thể Kwashiorkor): Ít gặp hơn thương là do chế độ ăn quá nghèo protit nhưng tạm đủ các chat gluxit. Thể Marasmus - Kwashiorkor (Thể phối hợp hay trung gian): Phối hợp cả hai bệnh cảnh kể trên.

Trẻ thường biêu hiện gầy đét nhưng có phù[28]. Thực trạng, nguyên nhân, hậu quả và cách phòng chống suy dinh dưỡng 1. Thực trạng suy dinh dưỡng trên thế giới Theo báo cáo thường niên của WHO, UNICEF, WB. Năm 2015 tỷ lệ SDD trẻ em trên thế giới và tại các khu vực vẫn còn cao: Thế giới: SDD thấp còi (23,2% - 154 triệu), nhẹ cân (14% - 92.

Các tỷ lệ này tại các khu vực như: Châu Phi (33,4% và 16,2%), Châu Á (22,7% và 16,7%), Châu Mỹ La tỉnh và Caribê (11,6% và 2,9%). Các nước đang phát triển (25% và 13,5%), các nước phát triển (7,3% và 2,5%)[48]. Thống kê của WHO (2010) cho thấy khắc phục suy dinh dưỡng chiếm 11% tổng chỉ phí chăm sóc y tế toàn thế giới (tại các nước đang phát triển khoảng 55 triệu USD/năm). Ngoài ra, SDD còn ảnh hưởng lâu đài sức khỏe, khả năng kháng khuẩn, kết quả giáo dục, nòi giống con người.

Các yếu tố nguy cơ về dinh đưỡng như bú sữa mẹ không hợp lý, thiếu Vitamin và khoáng chất có liên quan đến 3,9 triệu ca tử vong (35% tông số ca tử vong) và 144 triệu ca khuyết tật ở trẻ em dưới 5 tuổi[46]. Theo nghiên cứu của Hatlekk M tại khu vực Nam Á năm 2012 tỷ lệ trẻ em SDD thấp còi khác nhau giữa các dân tộc: Dân tộc Bà La Môn (Brahmin) 45,1%, HIII Dalits 56,1%, Yadav 70,7%, Newar 72,3% và Hồi giáo (Muslim) 72,8% [42]. Thực trạng suy dinh dưỡng ở trẻ em tại Việt Nam Hiện nay có khoảng 90% trẻ bị suy đỉnh dưỡng thấp còi trên thế giới tập trung ở 36 nước trong đó có Việt Nam[2]. Trong suốt thập kỷ qua tỷ lệ trẻ em bị SDD ở Việt Nam đã giảm một cách đáng kể.

Giai đoạn 1999 - 2015 tỷ lệ SDD nhẹ cân giảm trung bình 1,5%/ năm (36,7% so với 14,1%), SDD thê thấp còi giảm trung bình 1,1%/ năm (38,7% so với 24,6%){8]. Diễn biến Suy định đưỡng trở øn đưưới 5 tuổi trên toàn quốc: (2008 - 2015) 2008 2009 200 zon 200 Biểu đồ 1. S6 liéu thong ké vé tinh trang dinh dưỡng trẻ em qua các năm. Nguôn: Viện dinh dưỡng [8].

Trong 16 năm qua trung bình mỗi năm giảm khoảng 1,4% với tốc độ này được quốc tế công nhận là giảm nhanh. Nhưng tỷ lệ SDD vẫn còn cao giảm không đồng đều giữa các vùng sinh thái khu vực vùng cao, miền núi như năm 2015 vùng Trung du và miền núi phía Bắc tỷ lệ SDD thể nhẹ cân là 19,5%, Tây Nguyên 21,6% so với Đông Nam Bộ thì chỉ có 9.5 30 20 10 0 - - Đồng bằng Trung du và Bắc Trung bộ Tây nguyên Đôngnam Đồng bằng sônghồng miềnnúi và duyên hải bộ sông cửu phíaBắc miềntrung long # SDD nhẹ cân Biểu đồ 1. Tỷ lệ SDDTE theo các vùng sinh thái năm 2015 Nguôn: Viện dinh dưỡng [8]. 7 Tỷ lệ SDD trẻ em có sự khác biệt giữa các vùng sinh thái, cao nhất vẫn tập trung ở những nơi có điều kiện kinh tế khó khăn, miền núi, vùng sâu vùng xa đặt biệt nơi có đồng bào dân tộc thiêu số.

Năm 2015 ở Tây Nguyên, tỷ lệ SDD trẻ em cao nhất là 3 tỉnh Kon Tum (SDD cân nặng/tuổi là 23,7%, chiều cao/tuổi 39,3%), Gia Lai (SDD cân nặng/tuổi là 24,1%, chiều cao/tuổi 35,3%) và Đắk Lắk (SDD cân nặng/tuôi là 21,2%, chiều cao/tuôi 32,4%)[8]. Tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em khu vực Tây nguyên năm 2015 Thể nhẹ cân Thể thấp còi Thể gầy Tây n (cân/tuổi) (cao/tuổi) còm Nguyên Chung | Đội |Độl |ĐộlI | Chung | Đội | ĐộIT | (cân/cao) 7597 | 21.5 Nguồn: Viện dinh dưỡng [S]. Theo báo cáo năm 2011 của UNICEF cho thấy tỷ lệ trẻ SDD nhẹ cân, SDD thấp còi, SDD gầy còm ở nhóm đồng bào người Kinh và người Hoa tương ứng là 10,0%, 19,6%, 3,8%, thấp hơn so với trẻ em DTTS (22,0%, 40,9%, 5,7%)[43]. Các nghiên cứu ở Việt Nam cũng cho thấy rằng tỷ lệ suy dinh dưỡng các vùng miền khác nhau.

Ở trẻ em người dân tộc thiểu số cao hơn trẻ em người kinh[40]. Nguyễn Thị Thùy, Viên Chinh Chiến, Đặng Oanh năm 2012 ở trẻ em dưới 5 tuổi khu vực Tây Nguyên cũng cao tương ứng ở 3 thể: nhẹ cân 39,2%; thấp còi 48,7% và gầy còm 10,7%, tỷ lệ thấp cdi ting dan theo nhóm tuôi[22]. Tình trạng suy dinh dưỡng được các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng đa số tỷ lệ suy dinh dưỡng nằm trong vùng núi, khó khăn và kèm theo đó kinh tế hộ gia đình nghèo, dân tộc thiểu SỐ, trình độ học vấn thấp. Nghiên cứu của Đoàn Thị Ánh Tuyết năm 2011 cũng cho thấy tỷ lệ SDD của trẻ đưới 2 tuổi DTTS tại 2 huyện miền núi Hướng Hóa, Dakrông tỉnh Quảng Trị rất cao ở cả 3 thể: nhẹ cân 36,2%, thấp còi 46,5% và gầy com 10,5%[35].

8 Nghiên cứu của tác giả Phan Công Danh ở trẻ 0 đến 24 tháng tuổi dân tộc Raglai tai huyện Khánh Sơn, tỉnh Khánh Hòa năm 2016”. Tỷ lệ SDD thể nhẹ cân 39,3%; thấp còi 47,3% và gầy còm 18,3% [5]. Điều này cho thấy tình trạng SDD trẻ em tại vùng miễn núi, vùng có đồng bào DTTS sinh sống hiện nay vẫn còn khá cao. Thực trạng suy dinh dưỡng ở trẻ em tại Đắk Lắk Đắk Lắk là một trong 5 tỉnh Tây Nguyên, trong những năm qua được sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo của các cấp ủy Đảng, đầu tư của Nhà nước, công tác chăm sóc sức khỏe cho bà mẹ và trẻ em được cải thiện đáng kẻ.

Tuy nhiên, thông qua việc phân tích các chỉ số cho thấy tình trạng sức khỏe bà mẹ và trẻ em của tỉnh vẫn còn nhiều vẫn đề tồn tại cần tiếp tục khắc phục, cải thiện đặc biệt đối với các địa phương vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc, đối tượng phụ nữ trẻ em bị thiệt thòi. Suy dinh dưỡng ở trẻ em đưới 5 tuổi giảm nhanh nhưng còn ở mức cao và có dấu hiệu giảm chậm lại. Tiếp tục thực hiện Chiến lược quốc gia về dinh dưỡng Ngày 22/2/2012 Thủ tướng Chính phủ nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã ký Quyết định số 226/QĐ-Ttg phê duyệt Chiến lược Quốc gia về dinh dưỡng giai đoạn 2011-2020 va tầm nhìn năm 2030 là cải thiện tình trạng dinh dưỡng, đảm bảo cân đối, hợp lý là yếu tố quan trọng nhằm hướng tới phát triển toàn diện về tầm vóc, thể chất, trí tuệ và nâng cao chất lượng cuộc sống. ưu tiên vùng nghèo, vùng khó khăn, vùng dân tộc thiêu số, đối tượng bà mẹ, trẻ em{ 17].

Công tác phòng chống suy dinh dưỡng đã đạt được những kết quả đáng khích lệ. Ty lệ suy dinh đưỡng dưới 5 tuổi ở thể nhẹ cân giảm từ 51,1% vào năm 1999 đến năm 2015 là 21,2%, suy dinh dưỡng thể thấp còi giảm từ 36,9% vào năm 2010 xuống còn 32,4% năm 2015. Tỷ lệ suy dinh dưỡng giảm nhưng trong những năm gần đây giảm chậm (0,4- 0,6%/năm) và còn ở mức cao chênh lệch so với tỷ lệ chung của cả nước (14,1%, 2015), Ty lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân ở mức rất cao xếp thứ 5, tỷ lệ suy đỉnh dưỡng thể thấp còi xếp thứ 7 trong 63 tỉnh thành (xếp từ cao đến thấp). Bằng chứng cho thấy sữa mẹ là thức ăn tốt nhất cho trẻ, lợi ích kinh tế và giúp trẻ khỏe mạnh, phòng ngừa một số bệnh tật ở trẻ nhỏ.

Qua báo cáo năm 2015 ghi nhận có 72,2% trẻ sơ sinh được bú mẹ trong giờ đầu sau sinh, 46,5% trẻ bú mẹ hoản toàn trong 6 tháng đầu đời. Tuy nhiên đề đánh giá cần có nghiên cứu thêm [17].