GIÁO TRÌNH TỔ CHỨC VÀ QUẢN LÝ HỆ THỐNG Y TẾ (2023) – ĐẠI HỌC Y DƯỢC TP. HỒ CHÍ MINH

Tổng quan về giáo trình

Tổ chức và Quản lý Hệ thống Y tế (2023) là giáo trình giảng dạy đại học do Bộ môn Tổ chức - Quản lý Y tế, Khoa Y tế Công cộng, Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh biên soạn, do PGS. Tô Gia Kiên và GS. Nguyễn Văn Tập đồng chủ biên. Giáo trình được phê duyệt và ban hành chính thức theo Quyết định số 643/QĐ-ĐHYD ngày 05 tháng 4 năm 2022 của Hiệu trưởng Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh, thông qua Hội đồng thẩm định do PGS.TS. Đỗ Văn Dũng làm Chủ tịch.

Học phần Tổ chức - Quản lý Y tế giữ vị trí kiến thức cơ sở bắt buộc trong chương trình đào tạo Cử nhân Y tế Công cộng, đồng thời là khối kiến thức nền tảng trang bị cho sinh viên các ngành khoa học sức khỏe khác. Mục tiêu học tập cốt lõi của giáo trình bao gồm:

  • Trình bày và phân tích các khái niệm, học thuyết quản lý căn bản, chức năng và chu trình quản lý y tế;
  • Phân tích nguyên tắc tổ chức, cơ cấu bộ máy, chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền của hệ thống y tế Việt Nam từ trung ương đến cơ sở;
  • Vận dụng các phương pháp quản lý theo mục tiêu (MBO), quản lý theo quan điểm hệ thống và các tiêu chuẩn quốc gia để đánh giá hoạt động y tế tại các cơ sở khám chữa bệnh, phòng bệnh và trạm y tế xã.

Giáo trình được cấu trúc thành 08 bài học lý thuyết và 03 chuyên đề phụ lục mở rộng kèm văn bản Tuyên ngôn Alma-Ata. Điểm đặc thù của tài liệu là nội dung được xây dựng dựa trên đặc điểm thể chế chính trị, kinh tế, xã hội và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam, phản ánh sự kế thừa và cập nhật từ các phiên bản giáo trình lưu hành nội bộ năm 2011 và 2016 của GS. Trương Phi Hùng.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc giáo trình triển khai logic từ khoa học quản lý đại cương đến mô hình tổ chức hệ thống y tế đa cấp, cụ thể qua 8 bài trọng tâm:

  • Bài 1: Quản lý – Quản lý Y tế (GS. Trương Phi Hùng, PGS. Tô Gia Kiên): Trình bày khái niệm quản lý; phân loại 4 nhóm học thuyết quản lý (cổ điển, hành vi, ngẫu nhiên/hệ thống, hiện đại); phân tích 3 kỹ năng của nhà quản lý (kỹ thuật, nhân sự, tư duy); mô hình 5 thành phần của hệ thống (môi trường, đầu vào, đầu ra, quá trình, mạng lưới thông tin); quản lý theo mục tiêu (MBO) và 3 chức năng của chu trình quản lý (lập kế hoạch, thực hiện, đánh giá).
  • Bài 2: Hệ thống Y tế Việt Nam (GS. Trương Phi Hùng, PGS. Tô Gia Kiên, GS. Nguyễn Văn Tập): Phân tích 5 nguyên tắc tổ chức mạng lưới y tế Việt Nam; cấu trúc 4 chiều của mạng lưới (theo địa giới hành chính 4 cấp, theo 2 thành phần kinh tế công/tư, theo lĩnh vực hoạt động, theo 2 khu vực: y tế chuyên sâu và y tế phổ cập); phân tích cơ cấu tổ chức Bộ Y tế theo Nghị định 75/2017/NĐ-CP và Nghị định 123/2016/NĐ-CP (8 Vụ, 9 Cục, 1 Tổng cục Dân số); phân tích chức năng Cục Y tế dự phòng (Quyết định 2268/QĐ-BYT) và Cục Phòng, chống HIV/AIDS (Quyết định 5386/QĐ-BYT).
  • Bài 3: Tổ chức Y tế Tuyến Địa phương (PGS. Tô Gia Kiên, ThS. Nguyễn Thành Luân): Làm rõ vị trí, 26 nhiệm vụ và cơ cấu tổ chức của Sở Y tế, Phòng Y tế cấp huyện theo Thông tư liên tịch 51/2015/TTLT-BYT-BNV; quy định về mô hình Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh (CDC) theo Thông tư 26/2017/TT-BYT và Trung tâm Y tế huyện theo Thông tư 37/2016/TT-BYT.
  • Bài 4: Chăm sóc Sức khỏe Ban đầu (PGS. Tô Gia Kiên, ThS. Lê Hồng Phước): Khái niệm, nguyên tắc và 8 nội dung chăm sóc sức khỏe ban đầu theo Tuyên ngôn Alma-Ata năm 1978, vận dụng vào bối cảnh trạm y tế và mạng lưới cộng tác viên y tế thôn bản (Thông tư 07/2013/TT-BYT).
  • Bài 5: Tổ chức Quản lý Bệnh viện (ThS. Nguyễn Thị Hải Liên): Phân loại bệnh viện theo tuyến kỹ thuật và cấp hành chính; mô hình cơ cấu tổ chức và chức năng quản trị bệnh viện đa khoa, chuyên khoa.
  • Bài 6: Các Chỉ số Sức khỏe và Quản lý Thông tin Sức khỏe (PGS. Tô Gia Kiên): Hệ thống chỉ số đo lường tình trạng sức khỏe quần thể; cấu trúc dữ liệu và quy trình thu thập, xử lý, báo cáo thông tin y tế.
  • Bài 7: Đánh giá các Hoạt động Y tế theo Chuẩn Quốc gia về Y tế Xã (TS. Phan Thanh Xuân): Bộ tiêu chí quốc gia về y tế xã, phương pháp lượng giá và giám sát thực hiện các chương trình mục tiêu y tế tại cơ sở.
  • Bài 8: Tổ chức và Quản lý Phòng khám Đa khoa (ThS. Hồ Tất Bằng): Khung pháp lý, yêu cầu kỹ thuật và quy trình quản trị vận hành phòng khám đa khoa ngoài công lập và công lập.
  • Phụ lục mở rộng: Bao gồm các chuyên đề về Luật Bảo vệ sức khỏe nhân dân, Quan điểm định hướng chiến lược của Đảng về chăm sóc sức khỏe nhân dân, Bảo hiểm y tế (nguyên lý, mô hình tài chính y tế) và bản toàn văn Tuyên ngôn Alma-Ata 1978.
flowchart TD
    A["Khoa học Quản lý Đại cương (Bài 1)"] --> B["Hệ thống Y tế Quốc gia Tuyến TW (Bài 2)"]
    B --> C["Hệ thống Y tế Tuyến Địa phương (Bài 3)"]
    C --> D["Y tế Cơ sở & Chăm sóc Sức khỏe Ban đầu (Bài 4, Bài 7)"]
    C --> E["Cơ sở Khám chữa bệnh: Bệnh viện & Phòng khám (Bài 5, Bài 8)"]
    D & E --> F["Công cụ Quản trị: Chỉ số & Thông tin Y tế (Bài 6)"]

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý luận dựa trên:

  1. Các học thuyết quản lý kinh điển: Thuyết quản lý khoa học, thuyết quản lý hành chính, thuyết quản lý quan liêu của Max Weber; thuyết hành vi con người với các nghiên cứu thực nghiệm tại Western Electric của Hawthorne (1927–1932) và thuyết X/Y của Douglas McGregor; học thuyết quản lý ngẫu nhiên và quản lý theo mục tiêu (MBO) của Peter Drucker.
  2. Khung lý thuyết hệ thống (System Theory): Phân tích hệ thống y tế gồm 5 thành tố tương tác: Môi trường (kinh tế, chính trị, dân số, luật pháp); Đầu vào (nhân lực, vật lực, tài lực); Quá trình (vận hành, điều phối); Đầu ra (sản phẩm mong muốn và sản phẩm ngẫu nhiên); Mạng lưới thông tin (kênh chính thức, kênh không chính thức có tổ chức và không tổ chức).
  3. Mô hình 3 kỹ năng quản lý của Robert Katz: Phân bổ tỷ trọng kỹ năng tư duy (Conceptual skills), kỹ năng nhân sự (Human skills) và kỹ năng kỹ thuật (Technical skills) tương ứng với 3 cấp quản lý: cấp cao (Administrator), cấp trung gian (Middle manager) và cấp cơ sở (First-line manager).

Kỹ năng phát triển

Thông qua các nội dung bài học, người học rèn luyện 3 nhóm năng lực:

  • Kỹ năng chuyên môn kỹ thuật: Lập kế hoạch y tế qua các bước xác định vấn đề, lựa chọn ưu tiên, xác định mục tiêu định lượng/định tính, phân bổ nguồn lực; xây dựng sơ đồ tổ chức bộ máy và xác định bảng danh mục vị trí việc làm.
  • Kỹ năng phân tích thể chế: Đọc hiểu, phân định thẩm quyền và áp dụng đúng các văn bản quy phạm pháp luật (Luật, Nghị định, Thông tư, Quyết định) trong quản lý nhà nước về y tế và cấp phép hoạt động hành nghề y dược.
  • Kỹ năng giám sát và lượng giá: Sử dụng hệ thống chỉ số sức khỏe, triển khai công cụ kiểm tra chuẩn quốc gia y tế xã và thiết lập chu trình phản hồi thông tin quản lý.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế phục vụ phương pháp giảng dạy tích cực kết hợp giữa thuyết giảng lý thuyết và phân tích thể chế thực tế:

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                        CẤU TRÚC 1 BÀI HỌC                              │
├──────────────────┬──────────────────┬──────────────────┬───────────────┤
│ 1. MỤC TIÊU HỌC  │ 2. NỘI DUNG      │ 3. SƠ ĐỒ & BẢNG  │ 4. CÂU HỎI    │
│    TẬP CỤ THỂ    │    CHI TIẾT      │    MINH HỌA      │    LƯỢNG GIÁ  │
│ (Động từ Bloom)  │ (Trích văn bản)  │ (Cơ cấu, quy     │ (Trắc nghiệm  │
│                  │                  │  trình)          │  4 lựa chọn)  │
└──────────────────┴──────────────────┴──────────────────┴───────────────┘
  • Tiếp cận sư phạm: Kết hợp phân tích cấu trúc tổ chức tĩnh (sơ đồ bộ máy Bộ Y tế, Sở Y tế, CDC, Bệnh viện) với phân tích động thái vận hành (chu trình quản lý 3 bước, quy trình giám sát dịch bệnh, an ninh sinh học).
  • Hệ thống sơ đồ và trực quan hóa dữ liệu: Cung cấp hệ thống biểu đồ mô hình hóa: Hình 1 (Kỹ năng quản lý cần thiết theo Katz), Hình 1 (Sơ đồ một hệ thống), Hình 1 (Sơ đồ chu trình quản lý), Hình 2 (Mô hình về quan hệ giữa mạng lưới y tế và tổ chức hành chính), Hình 2 (Cơ cấu tổ chức Bộ Y tế), Hình 3 (Sơ đồ tổ chức Sở Y tế), Hình 3 (Sơ đồ tổ chức Trung tâm Kiểm soát bệnh tật).
  • Hệ thống lượng giá: Cuối mỗi bài học trang bị bộ câu hỏi trắc nghiệm khách quan 4 phương án (Multiple Choice Questions - MCQs) tập trung kiểm tra khả năng nhớ, hiểu các quy định hành chính, phân biệt thẩm quyền của Vụ và Cục, nhận diện thành phần hệ thống và các tiêu chuẩn y tế cơ sở.
  • Phương pháp tự học: Người học sử dụng hệ thống Mục lục chi tiết, Danh mục chữ viết tắt (BHYT, WHO, CSSK, UNICEF, CDC) và Danh mục tài liệu tham khảo để đối chiếu các văn bản pháp quy gốc cũng như các tài liệu tham khảo quốc tế (Harris MG, 2006; Drucker P; Kopelman RE, 2008).

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình ghi nhận những sửa đổi quan trọng về mặt thể chế và mô hình tổ chức hệ thống y tế Việt Nam:

  1. Cập nhật thể chế tổ chức Bộ Y tế: Phân định rõ ràng chức năng, thẩm quyền của cơ quan tham mưu chuyên môn (Vụ - không có tư cách pháp nhân, không có con dấu riêng, không có tài khoản) và cơ quan thực thi quản lý nhà nước chuyên ngành (Cục - có tư cách pháp nhân, có con dấu, có tài khoản riêng) theo Nghị định số 123/2016/NĐ-CP và Nghị định số 75/2017/NĐ-CP.
  2. Thể chế hóa mô hình Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) tuyến tỉnh: Cập nhật việc tái cơ cấu hệ thống y tế dự phòng địa phương theo Thông tư số 26/2017/TT-BYT, sáp nhập 06 trung tâm chuyên khoa tuyến tỉnh (Trung tâm Y tế dự phòng, Trung tâm Dinh dưỡng, Trung tâm Phòng chống Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng, Trung tâm Phòng chống HIV/AIDS, Trung tâm Kiểm dịch y tế quốc tế, Trung tâm Phòng chống bệnh xã hội) thành Trung tâm Kiểm soát bệnh tật trực thuộc Sở Y tế.
  3. Chuẩn hóa tổ chức y tế tuyến huyện: Tích hợp mô hình Trung tâm Y tế huyện thực hiện 2 chức năng (dự phòng và khám chữa bệnh, quản lý trạm y tế xã và phòng khám đa khoa khu vực) theo Thông tư 37/2016/TT-BYT; đồng thời tách bạch với vai trò quản lý nhà nước của Phòng Y tế trực thuộc UBND cấp huyện theo Thông tư liên tịch 51/2015/TTLT-BYT-BNV.
  4. Tích hợp các khái niệm và xu hướng y tế công cộng hiện đại: Bổ sung các chức năng chuyên môn mới của Cục Y tế dự phòng (Quyết định 2268/QĐ-BYT) bao gồm: Tiếp cận "Một sức khỏe" (One Health), An ninh y tế toàn cầu, quản lý Hệ thống đáp ứng khẩn cấp phòng chống dịch bệnh và sự kiện y tế công cộng quốc gia (EOC), quản lý các bệnh không lây nhiễm và rối loạn chuyển hóa tại cộng đồng.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình Tổ chức và Quản lý Hệ thống Y tế (2023) được biên soạn phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể:

Nhóm đối tượng Mục đích sử dụng Yêu cầu tiên quyết (Prerequisites)
Sinh viên đại học Giáo trình học phần bắt buộc cho Cử nhân Y tế công cộng; tài liệu học phần cho sinh viên Y đa khoa, Dược học, Điều dưỡng, Răng Hàm Mặt, Y học cổ truyền. Kiến thức về Khoa học hành vi, Dân số học cơ bản, Pháp luật đại cương và Đại cương ngành y tế.
Học viên sau đại học Tài liệu tham khảo cho học viên Chuyên khoa 1, Chuyên khoa 2, Thạc sĩ, Tiến sĩ ngành Quản lý y tế, Y tế công cộng, Quản lý bệnh viện. Đã hoàn thành chương trình đại học khối ngành sức khỏe; nắm vững dịch tễ học và phương pháp nghiên cứu.
Giảng viên Khung bài giảng chuẩn hóa, xây dựng đề cương chi tiết môn học, ngân hàng câu hỏi lượng giá và tình huống quản lý. Có chuyên môn giảng dạy về Quản lý y tế và Y tế công cộng.
Cán bộ quản lý y tế Tài liệu tra cứu chức năng, nhiệm vụ, cơ cấu bộ máy khi xây dựng quy chế tổ chức tại Sở Y tế, CDC, Phòng Y tế, TTYT và Bệnh viện. Cán bộ, công chức, viên chức đang công tác trong hệ thống quản lý ngành y tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình phục vụ giảng dạy cho sinh viên đại học ngành Y tế công cộng và các ngành khoa học sức khỏe khác tại Đại học Y Dược TP.HCM; đồng thời là tài liệu tham khảo chuẩn mực cho học viên sau đại học, giảng viên và cán bộ quản lý đang công tác tại các cơ sở y tế.

2. Cần kiến thức nền nào để học môn này?

Người học cần có kiến thức cơ bản về khoa học xã hội, cấu trúc dân số học, pháp luật đại cương và các khái niệm cơ bản về bảo vệ, chăm sóc sức khỏe nhân dân.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu quản trị kinh doanh thông thường là gì?

Giáo trình không dạy quản trị doanh nghiệp tổng quát mà phân tích trực tiếp cơ cấu thể chế, chức năng nhiệm vụ và nguyên tắc phân cấp hành chính - kỹ thuật của hệ thống y tế công lập và tư nhân tại Việt Nam, căn cứ theo các văn bản quy phạm pháp luật đặc thù của Chính phủ và Bộ Y tế.

4. Làm sao để tự học và nắm vững kiến thức trong giáo trình hiệu quả?

Người học nên kết hợp học lý thuyết trong bài với việc phân tích các sơ đồ tổ chức bộ máy; tra cứu các văn bản quy phạm pháp luật được trích dẫn (Nghị định 75/2017/NĐ-CP, Thông tư liên tịch 51/2015/TTLT-BYT-BNV, Thông tư 26/2017/TT-BYT); và hoàn thành các câu hỏi lượng giá trắc nghiệm ở cuối mỗi bài học.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo trong giáo trình?

Giáo trình tích hợp 3 chuyên đề phụ lục (Luật Bảo vệ sức khỏe nhân dân; Quan điểm định hướng của Đảng; Bảo hiểm y tế) và bản toàn văn Tuyên ngôn Alma-Ata 1978 về chăm sóc sức khỏe ban đầu, cùng danh mục tài liệu tham khảo học thuật trong và ngoài nước.

Kết luận

Giáo trình Tổ chức và Quản lý Hệ thống Y tế (2023) của Bộ môn Tổ chức - Quản lý Y tế, Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh cung cấp hệ thống tri thức hoàn chỉnh về khoa học quản lý đại cương gắn liền với thực tiễn tổ chức ngành y tế Việt Nam.

Lộ trình học tập đề xuất cho người học:

  1. Nắm vững lý thuyết quản lý, mô hình hệ thống và chu trình quản lý 3 bước (Bài 1);
  2. Nắm vững cơ cấu vĩ mô tuyến trung ương (Bài 2);
  3. Nắm vững cơ chế vận hành tuyến địa phương và y tế cơ sở (Bài 3, Bài 4, Bài 7);
  4. Vận dụng vào quản lý cơ sở y tế cụ thể như bệnh viện, phòng khám (Bài 5, Bài 8) cùng hệ thống thông tin chỉ số y tế (Bài 6).

Người học có thể tham khảo thêm các tài liệu mở rộng như Managing Health Services: Concepts and Practice (Harris MG, 2006), các công trình của Peter Drucker, cùng hệ thống văn bản pháp luật y tế hiện hành được dẫn chiếu trong danh mục tài liệu tham khảo của sách.