CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH THEO CƠ CHẾ TỰ CHỦ TẠI ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP Y TẾ CÔNG LẬP 1. Đơn vị sự nghiệp công lập thuộc lĩnh vực y tế 1. Khái niệm Đơn vị sự nghiệp công lập (ĐVSNCL) thuộc lĩnh vực y tế nằm trong hệ thống các ĐVSNCL nói chung. ĐVSNCL thuộc lĩnh vực Y tế hoạt động trong các lĩnh vực sự nghiệp y tế do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định thành lập, thực hiện cung cấp các dịch vụ y tế và đóng góp một phần quan trọng trong duy trì hoạt động của nền kinh tế quốc dân.
ĐVSNCL thuộc lĩnh vực y tế thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm phải là đơn vị dự toán độc lập, có con dấu và tài khoản riêng, tổ chức bộ máy kế toán theo quy định của Luật Kế toán, hoạt động trong các lĩnh vực sự nghiệp y tế, đảm bảo an sinh xã hội và góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế đất nước. Tuy nhiên, hoạt động sự nghiệp công lập thuộc lĩnh vực y tế lại có những nét riêng biệt so với các hoạt động kinh tế khác trong nền kinh tế. Phân loại * Căn cứ vào nguồn thu sự nghiệp (thu phí, lệ phí, thu dịch vụ, thu khác…) ĐVSNCL thuộc lĩnh vực y tế được phân loại để thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tài chính như sau: - Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm chi phí hoạt động) nếu mức tự đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên lớn hoặc bằng 100% (A ≥ 100%); - Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động thường xuyên, phần còn lại được NSNN cấp (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động) nếu mức tự đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên từ trên 10% đến dưới 100% (10% ≤ A ≤ 100%); 5 - Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp thấp, đơn vị sự nghiệp không có nguồn thu, kinh phí hoạt động thường xuyên theo chức năng, nhiệm vụ do NSNN bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động) nếu mức tự đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên từ 10% trở xuống (A ≤ 10%). * ĐVSNCL thuộc lĩnh vực y tế bao gồm: - Các bệnh viện, các viện và trung tâm có giường bệnh, cơ sở điều dưỡng và phục hồi chức năng thuộc các Bộ, ngành và địa phương; - Các cơ sở khám, chữa bệnh trực thuộc viện nghiên cứu, trường đào tạo y, dược trong toàn quốc; - Các trung tâm y tế, trung tâm tin học y tế thuộc các Bộ, ngành, địa phương; - Các viện, trạm, trại hoặc các đơn vị khác có chức năng và nhiệm vụ phòng, chống bệnh dịch thuộc các Bộ, ngành, địa phương; - Các đơn vị có chức năng kiểm định vắc xin, sinh phẩm y tế, trang thiết bị y tế, kiểm nghiệm thuốc, hóa mỹ phẩm, thực phẩm, kiểm dịch y tế thuộc các Bộ, ngành, địa phương; - Các cơ sở sản xuất vắc xin, sinh phẩm y tế, máu và các chế phẩm về máu, dịch truyển hoặc các sản phẩm khác thuộc ngành y tế; - Các đơn vị sự nghiệp đào tạo, nghiên cứu khoa học công nghệ, nghiên cứu ứng dụng khoa học kỹ thuật, tạp chí thuộc lĩnh vực y tế.
Đặc điểm - Là đơn vị sự nghiệp có thu của Nhà nước nên chịu chỉ đạo của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền; - Thực hiện công bằng trong chăm sóc sức khỏe nhân dân. Nhà nước đảm bảo mọi người đều được chăm sóc sức khỏe cơ bản có chất lượng phù hợp với khả năng KT-XH của đất nước. Hoạt động của các đơn vị sự nghiệp y tế không vì mục tiêu lợi nhuận mà vì lợi ích cộng đồng; - Là bộ mặt của ngành y tế, kỹ thuật của bệnh viện phản ánh sự phát triển y học của một quốc gia; 6 - Bệnh viện là trung tâm chẩn đoán và điều trị với kỹ thuật cao, giữ vai trò quan trọng trong hệ thống y tế quốc gia về lĩnh vực khám, chữa bệnh, làm giảm đi sự thiếu hụt lao động vì ốm đau, giúp phục hồi sức khỏe và chữa bệnh cho mọi người. Như vậy, từ những đặc trưng cơ bản trên của ĐVSNCL thuộc lĩnh vực y tế giúp ta quản lý mọi mặt hoạt động của đơn vị sự nghiệp y tế được tốt hơn trong đó có hoạt động quản lý tài chính bệnh viện.
Vai trò của đơn vị sự nghiệp công lập thuộc lĩnh vực y tế Nền kinh tế nước ta đang phát triển theo cơ chế thị trường có sự điều tiết vĩ mô của Nhà nước. Trong quá trình đó yếu tố con người vừa là mục tiêu vừa là động lực của sự phát triển KT-XH. Con người được coi là nguồn lực năng động nhất trong mọi nguồn lực nên việc chăm lo đầy đủ đến việc phát triển con người phải thông qua việc chăm sóc và bảo vệ sức khỏe bằng cách nuôi dưỡng, bảo toàn thể lực, giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực. Có như vậy mới đảm bảo được nền tảng vững chắc về sự phồn vinh, thịnh vượng, thực hiện được chiến lược phát triển con người: “Nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài”.
Mặt khác trong hai mục tiêu lớn của chiến lược con người là khai thác và phát huy cao độ năng lực lao động, chất xám, tạo môi trường phát triển có trọng dụng nhiều nhân tài. Nhưng để đạt được điều đó đòi hỏi người lao động phải có sức khỏe, sức khỏe là tiền đề để tạo ra trí thức cho con người. Thật vậy, ngành y tế với chức năng chăm sóc, bảo vệ và nâng cao thể lực của nhân dân nên có một vị trí hết sức quan trọng trong việc phát triển nguồn lực để thực hiện chiến lược phát triển KT-XH. Trong giai đoạn hiện nay Đảng và Nhà nước ta coi việc quan tâm đến sự nghiệp y tế là sự nghiệp của toàn xã hội, của toàn dân, đồng thời coi chiến lược con người là khâu then chốt trong chiến lược phát triển KT-XH.
Để nâng cao chất lượng ngành y tế cần phải có sự đầu tư, mà trước hết là sự đầu tư về mặt tài chính. Vốn đầu tư cho y tế có thể được khai thác dưới nhiều hình thức khác nhau, song hiện nay ở nước ta chủ yếu vẫn là do nguồn NSNN đài thọ và nó 7 hình thành nên khoản chi NSNN cho sự nghiệp y tế. Thông qua chi NSNN sẽ có tác động quan trọng đến việc tổ chức mạng lưới cũng như cơ cấu của ngành y tế, từ đó sắp xếp cho phù hợp, hướng dẫn quản lý các hoạt động y tế một cách có hiệu quả. Trong cơ chế thị trường yêu cầu cơ bản của việc thực hiện cơ chế mới là nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho ngành y tế có khả năng chủ động điều hòa, cân đối, sử dụng lực lượng cán bộ, cơ sở vật chất, kinh phí một cách hợp lý có hiệu quả phục vụ nhu cầu chăm sóc sức khỏe cho nhân dân.
Tổng quan về quản lý tài chính tại đơn vị sự nghiệp y tế công lập Tại các đơn vị sự nghiệp y tế công lập với mục đích khám chữa bệnh cho người dân trên khắp mọi miền của Tổ quốc vừa đảm bảo an sinh xã hội vừa đảm bảo nguồn thu cho đơn vị. Trước hết mọi hoạt động tại đơn vị sự nghiệp y tế công lập tuân thủ theo quy định của pháp luật, tổ chức hoạt động để có nguồn thu đối với đơn vị, đảm bảo nguyên tắc thu cân đối với chi nhằm duy trì hoạt động của đơn vị sự nghiệp y tế công lập phát triển bền vững. Đồng hành cùng các đơn vị sự nghiệp y tế công lập là Bộ Y tế, đề ra những chính sách, chủ trương giúp các đơn vị hoạt động và tuân thủ pháp luật. Hướng tới sự hoạt động hiệu quả và đảm bảo nhu cầu sức khỏe cho toàn dân.
Quản lý tài chính thực chất là việc đơn vị quản lý quá trình tạo lập, sử dụng, phân phối và tái tạo tiền tệ. Đối với ngành y tế thì việc đảm bảo cho quá trình khám chữa bệnh chính là chất lượng và trình độ của đội ngũ y, bác sĩ làm việc hiệu quả và cơ sở vật chất, trang thiết bị y tế hiện tại phù hợp đáp ứng nhu cầu của người dân. Do vậy, “quản lý tài chính tại bệnh viện công lập ở Việt Nam được định nghĩa là việc quản lý toàn bộ các nguồn vốn, tài sản, vật tư của bệnh viện công lập để phục vụ nhiệm vụ khám chữa bệnh, đào tạo và nghiên cứu khoa học.” [8] Quản lý tài chính trong bệnh viện công lập của Việt Nam gồm: - Sử dụng, quản lý các nguồn kinh phí NSNN cấp và các nguồn được coi là NSNN cấp như viện phí, bảo hiểm y tế, viện trợ… theo đúng quy định của Nhà nước. 8 - Đảm bảo nguồn thu và nguồn chi cân đối, hoạt động được đánh giá là có hiệu quả.
- Triển khai công tác khám chữa bệnh hướng tới các đối tượng có hoàn cảnh đặc biệt. - Xác định nguồn chi hợp lý để xác định chi phí khám chữa bệnh hợp lý và cân đối. Quy trình quản lý tài chính tại đơn vị sự nghiệp y tế công lập tại Việt Nam bao gồm 4 bước: - Lập dự toán thu chi. - Thực hiện dự toán.
- Thanh tra, kiểm tra, đánh giá. Đặc điểm của hoạt động tài chính: - Tài chính bán bao cấp. - Tài chính bán chỉ huy. - Tài chính tập trung điều hành.
- Tài chính không tích lũy. - Tài chính không có chỉ số lượng giá hiệu quả. Lập dự toán thu chi Dự toán thu chi là quá trình xác định chi phí bỏ ra trước khi thực hiện và nguồn thu mang lại dự tính là bao nhiêu, lập dự toán thu chi nhằm mục đích kiểm soát chi tiêu trong quá trình tổ chức triển khai và ước tính được thu nhập. Thông qua các nghiệp vụ tài chính phát sinh, các đơn vị sự nghiệp y tế công lập xây dựng dự toán thu chi, lập kế hoạch tổng hợp, kế hoạch chi tiết, đảm bảo thu hợp pháp và chi đúng đủ.
Đảm bảo đối với đơn vị sự nghiệp y tế công lập thu đủ bù chi. Bên cạnh nguồn thu từ NSNN thì các đơn vị sự nghiệp y tế công lập có nguồn thu từ việc khám chữa bệnh và nguồn thu khác. Nguồn chi tương xứng với nguồn thu, lập dự toán chi chính xác để được NSNN cấp sử dụng vì mục tiêu chung của đơn vị.