Chương 1 LÝ LUẬN VỀ ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP VÀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TRONG CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP 1. KHÁI QUÁT VỀ ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP 1. Khái niệm về đơn vị sự nghiệp công lập Cơ quan hành chính và đơn vị sự nghiệp là những đơn vị quản lý nhà nước và đơn vị sự nghiệp công, hoạt động bằng nguồn kinh phí nhà nước cấp, cấp trên cấp hoặc các nguồn kinh phí khác như nguồn thu sự nghiệp, phí, lệ phí, thu từ kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh, nhận viện trợ, biếu, tặng theo nguyên tắc không bồi hoàn trực tiếp để thực hiện nhiệm vụ được Đảng và Nhà nước giao. Đơn vị sự nghiệp công lập là những đơn vị do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định thành lập, tức là đơn vị dự toán độc lập, có con dấu và tài khoản riêng, tổ chức bộ máy kế toán theo quy định của Luật Kế toán.
Đồng thời được nhà nước giao cho thực hiện các nhiệm vụ thuộc về hoạt động sự nghiệp nhằm cung cấp các hàng hóa, dịch vụ công cộng đáp ứng nhu cầu xây dựng và phát triển của mỗi ngành, mỗi lĩnh vực, hay toàn bộ nền kinh tế. Kinh phí cung cấp cho hoạt động của đơn vị sự nghiệp công lập chủ yếu từ nguồn vốn NSNN cấp. Ngoài ra, đơn vị có thể khai thác thêm nguồn thu hợp pháp để trang trải một phần chi phí hoặc toàn bộ chi phí thường xuyên của đơn vị. Phân loại Đơn vị sự nghiệp công lập * Căn cứ theo lĩnh vực, các đơn vị sự nghiệp công lập bao gồm: - Đơn vị sự nghiệp y tế: Các bệnh viện, các viện và trung tâm có giường bệnh; cơ sở điều dưỡng và phục hồi chức năng thuộc các bộ, ngành và địa phương; các cơ sở khám chữa bệnh thuộc viện nghiên cứu, trường đại học y, dược trong toàn quốc; các trung tâm y tế (bao gồm các trung tâm y tế quận, huyện, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh; trung tâm y tế dự phòng, Trung tâm phòng chống các bệnh xã hội, trung tâm truyền thông giáo dục sức khỏe, trung tâm bảo vệ bà mẹ và trẻ em - kế hoạch hóa gia đình hoặc trung tâm sức khỏe 4 sinh sản; trung tâm tin học y tế thuộc các bộ, ngành, địa phương; các viện, trạm, trại hoặc các đơn vị khác có chức năng và nhiệm vụ phòng chống dịch bệnh thuộc các bộ, ngành, địa phương; các đơn vị có chức năng kiểm định vác-xin, sinh phẩm y tế, trang thiết bị y tế, kiểm nghiệm thuốc, hóa mỹ phẩm, thực phẩm, kiểm dịch y tế thuộc các bộ, ngành, địa phương; các cơ sở sản xuất vác-xin, sản phẩm y tế, máu và các chế phẩm từ máu, dịch truyền hoặc các sản phẩm khác thuộc ngành y tế).
- Đơn vị sự nghiệp giáo dục - đào tạo và dạy nghề gồm: Các sơ sở giáo dục mầm non, cơ sở giáo dục phổ thông, trường trung cấp chuyên nghiệp, cơ sở giáo dục đại học, trung tâm giáo dục thường xuyên, trường chuyên biệt, trường đào tạo bồi dưỡng cán bộ. - Đơn vị sự nghiệp văn hóa - thể thao - du lịch gồm: Trung tâm kỹ thuật điện ảnh, trung tâm huấn luyện và thi đấu thể thao, trung tâm bồi dưỡng cán bộ quản lý văn hóa - thể thao - du lịch, trung tâm triển lãm văn hóa thông tin, bảo tàng, thư viện, các tạp chí, báo văn hóa - thể thao trực thuộc các Sở và Bộ Văn hóa, thể thao và du lịch; các trung tâm văn hóa, thể thao tại các quận, huyện, thị xã, thành phố. - Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học và công nghệ. - Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xã hội gồm: Trung tâm chỉnh hình, trung tâm dịch vụ việc làm.
- Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực kinh tế, giao thông. - Ngoài ra còn một số đơn vị sự nghiệp đặc thù khác. * Căn cứ vào khả năng tạo lập nguồn kinh phí để đáp ứng cho hoạt động thường xuyên của đơn vị, thì các đơn vị sự nghiệp công lập bao gồm: - Theo Nghị định số 85/2012/NĐ-CP ngày 15/10/2012 thì đơn vị sự nghiệp y tế chia thành 4 nhóm: + Nhóm 1: Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự đảm bảo toàn bộ kinh phí hoạt động thường xuyên và kinh phí đầu tư phát triển. 5 + Nhóm 2: Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp đảm bảo toàn bộ kinh phí hoạt động thường xuyên.
+ Nhóm 3: Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự đảm bảo một phần kinh phí thường xuyên. + Nhóm 4: Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp thấp hoặc không có nguồn thu, kinh phí hoạt động thường xuyên theo chức năng nhiệm vụ được giao do NSNN đảm bảo toàn bộ. - Theo Nghị định số 16/NĐ-CP ngày 14/02/2015 của Chính phủ thì phân loại đơn vị sự nghiệp thành 4 loại, căn cứ vào khả năng đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên, hay nói cách khác là căn cứ vào nguồn thu từ hoạt động cung ứng “dịch vụ công” của đơn vị. Cụ thể: + Đơn vị sự nghiệp công lập có nguồn thu sự nghiệp tự đảm bảo chi thường xuyên và chi đầu tư.
+ Đơn vị sự nghiệp công lập có nguồn thu sự nghiệp đảm bảo toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên (gọi tắt là Đơn vị sự nghiệp tự đảm bảo chi phí hoạt động). + Đơn vị sự nghiệp công lập có nguồn thu sự nghiệp tự đảm bảo một phần chi phí hoạt động thường xuyên, phần còn lại được NSNN cấp (gọi tắt là Đơn vị sự nghiệp tự đảm bảo một phần chi phí hoạt động). + Đơn vị sự nghiệp công lập có nguồn thu sự nghiệp thấp, đơn vị không có nguồn thu, nguồn kinh phí hoạt động thường xuyên do NSNN đảm bảo toàn bộ (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp do NSNN bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động). Việc phân loại đơn vị sự nghiệp theo quy định trên được ổn định trong thời gian 3 năm, sau thời hạn 3 năm sẽ xem xét phân loại lại cho phù hợp.
Trong thời gian ổn định phân loại, trường hợp đơn vị sự nghiệp có thay đổi chức năng, nhiệm vụ, tổ chức thì cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét điều chỉnh phân loại lại cho phù hợp. Phương pháp phân loại đơn vị sự nghiệp: Mức đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên của đơn vị (%) 6 Tổng số chi hoạt động thường xuyên/ Tổng nguồn thu sự nghiệp * Căn cứ vào mức đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên, đơn vị sự nghiệp được phân loại như sau: Đơn vị sự nghiệp đảm bảo chi phí hoạt động gồm: + Đơn vị sự nghiệp có mức tự đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên xác định theo công thức trên, bằng hoặc lớn hơn 100%. + Đơn vị sự nghiệp đã tự đảm bảo chi phí hoạt động từ nguồn thu sự nghiệp, từ nguồn thu NSNN do cơ quan có thẩm quyền của nhà nước đặt hàng. - Đơn vị sự nghiệp tự đảm bảo một phần chi phí hoạt động: Là đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên xác định theo công thức trên, từ trên 10% đến dưới 100%.
- Đơn vị sự nghiệp do NSNN đảm bảo toàn bộ chi phí hoạt động gồm: + Đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên xác định theo công thức trên, từ 10% trở xuống. + Đơn vị sự nghiệp không có nguồn thu. Căn cứ vào các nội dung trên, ta có thể đưa ra khái niệm về đơn vị sự nghiệp y tế như sau: Đơn vị sự nghiệp y tế công lập là đơn vị y tế do nhà nước quản lý, chịu sự chỉ đạo của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, có nhiệm vụ thực hiện công bằng trong chăm sóc sức khỏe nhân dân, hoạt động của các đơn vị sự nghiệp y tế không vì mục tiêu lợi nhuận mà vì mục đích cộng đồng. Các đơn vị sự nghiệp y tế công lập có đặc điểm sau: - Là đơn vị sự nghiệp có nguồn thu sự nghiệp, chịu sự chỉ đạo của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
- Thực hiện công bằng trong chăm sóc sức khỏe nhân dân. Nhà nước đảm bảo mọi người đều được chăm sóc sức khỏe cơ bản, có chất lượng phù hợp với khả năng kinh tế - xã hội của đất nước. Hoạt động của các đơn vị sự nghiệp y tế không vì mục tiêu lợi nhuận mà vì lợi ích cộng đồng. - Là bộ mặt của ngành y tế, kĩ thuật của bệnh viện phản ánh sự phát triển y học của một quốc gia.
7 - Đơn vị sự nghiệp y tế là trung tâm chuẩn đoán và điều trị kỹ thuật cao, giữ vai trò quan trọng trong hệ thống y tế quốc gia về lĩnh vực khám chữa bệnh. Vai trò của đơn vị sự nghiệp công lập đối với sự phát triển của nền kinh tế quốc dân Với đặc điểm là đơn vị thụ hưởng NSNN - một bộ phận của tài chính nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống tài chính quốc gia, các đơn vị sự nghiệp công lập đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện chức năng kinh tế, xã hội của nhà nước, cụ thể như: - Đơn vị sự nghiệp công lập cung cấp các dịch vụ công về giáo dục - đào tạo, dịch vụ y tế, văn hóa - thông tin, thể thao, khoa học - công nghệ, nông - lâm, thủy lợi. có chất lượng cao cho xã hội, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của nhân dân, góp phần cải thiện đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân. - Thực hiện các nhiệm vụ chính trị được giao: Đào tạo và cung cấp nguồn nhân lực có chất lượng và trình độ, khám chữa bệnh, bảo đảm sức khỏe nhân dân, nghiên cứu và ứng dụng các kết quả khoa học, công nghệ, cung cấp các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật.
phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa đất nước. - Thông qua hoạt động thu phí, lệ phí theo quy định của nhà nước góp phần tăng cường nguồn lực thúc đẩy sự phát triển của xã hội. Thực hiện chủ trương xã hội hóa hoạt động sự nghiệp của nhà nước, các đơn vị sự nghiệp ở tất cả các lĩnh vực đã tích cực phát triển các loại hình, phương thức hoạt động, đáp ứng nhu cầu ngày một cao của nhân dân, đồng thời thu hút sự đóng góp của nhân dân đầu tư cho sự phát triển các hoạt động sự nghiệp của đất nước. - Đơn vị sự nghiệp y tế có vai trò quan trọng trong lĩnh vực chăm sóc và bảo vệ sức khỏe của nhân dân.