Luận án về cải tiến tổ chức công tác kế toán tại các bệnh viện y học cổ truyền ở Hà Nội

Chuyên khảo kinh tế phân tích Luận án hoàn thiện tổ chức công tác kế toán các bệnh viện y học cổ truyền trên địa bàn thành phố hà, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Trường học: Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kế Toán
• Đề tài: Cải Tiến Công Tác Kế Toán Tại Bệnh Viện Y Học Cổ Truyền Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu phát triển mạnh mẽ, việc cải tiến công tác kế toán tại các bệnh viện, đặc biệt là bệnh viện y học cổ truyền Hà Nội, trở nên cấp thiết. Đảng và Chính phủ đã có nhiều chính sách đổi mới nhằm tăng cường năng lực hoạt động của ngành y tế. Những chính sách này không chỉ tạo ra hành lang pháp lý cho các đơn vị sự nghiệp công lập mà còn giúp giảm dần sự phụ thuộc vào ngân sách nhà nước. Nhờ đó, ngành y tế đã đạt được nhiều thành tựu trong việc chăm sóc sức khỏe nhân dân. Hệ thống quản lý tài chính y tế đã được kiện toàn, với nhiều cải cách trong việc cung cấp dịch vụ y tế. Tuy nhiên, việc áp dụng các quy định về kế toán vẫn còn nhiều hạn chế, ảnh hưởng đến việc thu thập và xử lý thông tin tài chính. Do đó, việc hoàn thiện tổ chức công tác kế toán là cần thiết để nâng cao hiệu quả quản lý tài chính trong các bệnh viện.

1.1. Chính sách và khung pháp lý

Chính phủ đã ban hành nhiều nghị quyết và quyết định nhằm khắc phục những khó khăn trong ngành y tế, đặc biệt là trong lĩnh vực kế toán bệnh viện. Nghị quyết số 20/NQ-CP và Quyết định 1092QĐ/TTg đã tạo điều kiện cho các bệnh viện chủ động hơn trong việc quản lý tài chính. Tuy nhiên, khung pháp lý hiện tại vẫn chưa hoàn thiện, dẫn đến việc áp dụng chế độ kế toán chưa đồng bộ giữa các bệnh viện. Điều này gây khó khăn trong việc quản lý chi phí y tế và báo cáo tài chính bệnh viện.

II. Thực trạng công tác kế toán tại bệnh viện y học cổ truyền Hà Nội

Thực trạng công tác kế toán tại bệnh viện y học cổ truyền Hà Nội cho thấy nhiều vấn đề tồn tại. Mặc dù đã có những cải tiến trong quy trình kế toán, nhưng việc áp dụng chế độ kế toán mới vẫn chưa đồng bộ. Các bệnh viện vẫn gặp khó khăn trong việc quản lý ngân sách và tính toán chi phí điều trị. Hệ thống công nghệ thông tin trong kế toán chưa được áp dụng hiệu quả, dẫn đến việc xử lý thông tin chậm và không chính xác. Việc tổ chức công tác kế toán cần được cải tiến để đáp ứng yêu cầu quản lý tài chính trong bối cảnh tự chủ tài chính hiện nay.

2.1. Hạn chế trong tổ chức công tác kế toán

Một trong những hạn chế lớn nhất là sự thiếu đồng bộ trong việc áp dụng các quy định kế toán giữa các bệnh viện. Điều này dẫn đến việc khó khăn trong việc so sánh và đánh giá hiệu quả hoạt động tài chính. Hệ thống báo cáo tài chính chưa phản ánh đầy đủ tình hình tài chính của bệnh viện, ảnh hưởng đến việc ra quyết định của các nhà quản lý. Cần có những giải pháp cụ thể để cải thiện tình hình này, bao gồm việc đào tạo kế toán viên và áp dụng các phần mềm kế toán hiện đại.

III. Giải pháp cải tiến công tác kế toán

Để cải tiến công tác kế toán tại bệnh viện y học cổ truyền Hà Nội, cần thực hiện một số giải pháp quan trọng. Đầu tiên, cần hoàn thiện hệ thống chuẩn mực kế toán và quy trình báo cáo tài chính. Thứ hai, việc đào tạo kế toán viên cần được chú trọng để nâng cao năng lực chuyên môn. Cuối cùng, áp dụng công nghệ thông tin trong kế toán sẽ giúp tăng cường hiệu quả quản lý tài chính. Những giải pháp này không chỉ giúp cải thiện công tác kế toán mà còn nâng cao hiệu quả hoạt động của bệnh viện.

3.1. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực

Đào tạo kế toán viên là một trong những yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng công tác kế toán. Cần tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về kế toán bệnh viện và quản lý tài chính y tế. Việc này sẽ giúp các nhân viên kế toán nắm vững các quy định và chuẩn mực kế toán mới, từ đó nâng cao hiệu quả công việc. Ngoài ra, cần có các chương trình đào tạo định kỳ để cập nhật kiến thức cho nhân viên kế toán.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh đổi mới cơ chế quản lý tài chính công tại Việt Nam đặt các đơn vị sự nghiệp công lập (SNCL) y tế trước yêu cầu cấp bách phải chuyển đổi mô hình vận hành sang tự chủ, tự chịu trách nhiệm theo tinh thần Nghị quyết số 20/NQ-CP ngày 25/10/2017 và Quyết định số 1092/QĐ-TTg ngày 02/09/2018 của Thủ tướng Chính phủ. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kế toán với đề tài "Hoàn thiện tổ chức công tác kế toán các bệnh viện y học cổ truyền trên địa bàn thành phố Hà Nội" là công trình nghiên cứu tiên phong giải quyết bài toán giao thoa giữa cơ chế tự chủ tài chính đặc thù và mô hình quản trị thông tin kế toán hiện đại trong phân khúc y dược học cổ truyền (YHCT).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực tiễn: trong khi Nghị định số 16/2015/NĐ-CP đã xác lập khung pháp lý tự chủ mới thì các bệnh viện y tế công lập vẫn chịu sự ràng buộc bởi Nghị định số 85/2012/NĐ-CP vốn không còn tương thích. Đồng thời, việc chuyển đổi chế độ kế toán từ Quyết định số 19/2006/QĐ-BTC và Thông tư số 185/2010/TT-BTC sang Thông tư số 107/2017/TT-BTC bộc lộ nhiều điểm nghẽn về tính đồng bộ. Luận án giải quyết 5 câu hỏi nghiên cứu (RQs) và hệ thống giả thuyết đi kèm:

• RQ1: Cơ sở lý luận về tổ chức công tác kế toán trong đơn vị SNCL gắn với quyền tự chủ toàn diện gồm những nội dung nào?
• RQ2: Nội dung tổ chức công tác kế toán theo cách tiếp cận Hệ thống thông tin kế toán (Accounting Information System - AIS) được cấu trúc ra sao?
• RQ3: Những nhân tố thể chế, kinh tế và công nghệ nào chi phối trực tiếp đến tổ chức kế toán tại các bệnh viện YHCT?
• RQ4: Thực trạng tổ chức kế toán tài chính và kế toán quản trị tại các bệnh viện YHCT trên địa bàn Hà Nội giai đoạn 2017 đến nay bộc lộ những bất cập gì?
• RQ5: Hệ thống giải pháp đồng bộ nào giúp tối ưu hóa công tác kế toán trong điều kiện ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) và tự chủ tài chính?

Khung lý thuyết của công trình được định hình trên nền tảng Lý thuyết Hệ thống thông tin kế toán (AIS Theory), Lý thuyết Thể chế (Institutional Theory) và Chuẩn mực Kế toán Công Quốc tế (IPSAS, đặc biệt là IPSAS 6 và IPSAS 22). Đóng góp mang tính đột phá của nghiên cứu là tái định vị toàn bộ công tác kế toán từ cách hiểu "nghề nghiệp ghi chép cơ học" sang "hệ thống thông tin quản trị đa tầng", khảo sát toàn diện trên cỡ mẫu $N = 114$ cán bộ quản lý và kế toán viên tại 100% các bệnh viện YHCT công lập trọng điểm trên địa bàn Hà Nội.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế ghi nhận nhiều công trình nền tảng về kế toán công và tổ chức phi lợi nhuận. Điển hình, Earl R. Hay và Susan C. (2001) trong công trình “Accounting for Governmental and Nonprofit Entities” đã xác lập hệ thống nguyên tắc kế toán được thừa nhận chung, quy trình ghi nhận nghiệp vụ và lập báo cáo tài chính đặc thù cho các tổ chức công lập và bệnh viện. Tiếp cận dưới góc độ tài chính chuyên ngành, Louis C. Gapenski (2004) với “Healthcare Finance - An Introduction to Accounting and Financial Management” đã phân tích sâu sắc môi trường tài chính y tế, đồng thời đặt nền móng cho việc tích hợp kế toán tài chính (KTTC) và kế toán quản trị (KTQT) trong cấu trúc chi phí dịch vụ khám chữa bệnh.

Tại châu Âu, Lasse Oulasvirta (Đại học Tampere, Phần Lan) trong nghiên cứu tình huống điển hình “The reluctance of a developed country to choose International Public Sector Accounting Standards of the IFAC” đã chỉ ra cuộc tranh luận gay gắt về mức độ sẵn sàng và rào cản thể chế khi áp dụng chuẩn mực kế toán công quốc tế (IPSAS) tại các quốc gia phát triển khu vực Bắc Âu. Ở một nhánh nghiên cứu khác, Ehsan Rayegan, Mehdi Parveizi, Kamran Nazari và Mostafa Emami trong công trình “Government accounting: An Assessment of Theory, Purposes and Standards” đã phân tích xung đột giữa hai trường phái: kế toán trên cơ sở tiền mặt (cash basis) và kế toán trên cơ sở dồn tích (accrual basis), nhấn mạnh trách nhiệm giải trình công khai gắn liền với nghĩa vụ kinh tế và chính trị.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Trần Thị Hoa Thơm (2011) về trường đại học công lập và Phan Thị Thu Mai (2012) về ngành Lao động - Thương binh và Xã hội đã tiếp cận công cụ kế toán trong điều kiện khoán chi và tự chủ. Riêng trong ngành y tế, các công trình của Lê Kim Ngọc (2009), Lê Thị Thanh Hương (2012) và Bùi Thị Yến Linh (2014) đã bước đầu khảo sát thực trạng hạch toán kế toán tại các bệnh viện trực thuộc Bộ Y tế hoặc bệnh viện địa phương.

Tiêu chí phân tích	Nghiên cứu quốc tế (Hay & Susan, 2001; Gapenski, 2004; Oulasvirta)	Nghiên cứu trong nước trước đây (Lê Kim Ngọc, 2009; Lê Thị Thanh Hương, 2012)	Luận án tiến sĩ (Bệnh viện YHCT Hà Nội)
Góc độ tiếp cận	Khung lý thuyết kế toán công chuẩn tắc; môi trường kinh tế thị trường phát triển.	Tiếp cận truyền thống: Kế toán là một nghề/công việc vụ sự vụ (chứng từ, tài khoản, sổ sách).	Tiếp cận hiện đại: Kế toán là Hệ thống thông tin kế toán (AIS) và công cụ quản trị nội bộ.
Bối cảnh thể chế	Mức độ tự chủ cao, áp dụng IPSAS linh hoạt theo từng quốc gia.	Giai đoạn đầu tự chủ theo NĐ 43/2006/NĐ-CP; cơ chế quản lý mang nặng tính bao cấp.	Tự chủ toàn diện theo NĐ 16/2015/NĐ-CP, áp dụng Thông tư 107/2017/TT-BTC, chuyển đổi số.
Đối tượng nghiên cứu	Bệnh viện đa khoa, tổ chức phi lợi nhuận tổng quát.	Bệnh viện công lập đa khoa thuộc Bộ Y tế hoặc Sở Y tế tỉnh.	Đặc thù bệnh viện YHCT (bào chế dược liệu, khám chữa bệnh kết hợp y học hiện đại).
Phạm vi KTQT	Tích hợp sâu các kỹ thuật định giá dịch vụ, quản trị chi phí hiện đại.	Chưa chú trọng KTQT; bỏ ngỏ phân tích BCTC, định mức chi phí và ứng dụng CNTT.	Tích hợp đồng bộ KTTC, KTQT (phân loại chi phí, lập dự toán, định mức) và phần mềm kế toán.

Luận án định vị chính xác khoảng trống chưa từng được giải quyết: Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện việc tổ chức công tác kế toán như một hệ thống thông tin tích hợp gắn với đặc thù dòng chảy dược liệu, bài thuốc, kỹ thuật châm cứu, bấm huyệt trong cơ chế tự chủ tài chính tại các bệnh viện YHCT thủ đô.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Hệ thống thông tin kế toán (AIS) trong khu vực công thông qua việc chứng minh rằng: Tổ chức công tác kế toán trong đơn vị SNCL không chỉ là sự tuân thủ các quy tắc pháp lý mang tính khuôn mẫu, mà là một hệ thống cấu trúc gồm 5 phân hệ tương tác hữu cơ:

1. Phân hệ nguồn nhân lực kế toán (mô hình bộ máy, năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp).
2. Phân hệ thu nhận dữ liệu (chứng từ kế toán, luân chuyển và kiểm soát tính hợp pháp).
3. Phân hệ xử lý dữ liệu (phương pháp tính giá, hệ thống tài khoản kế toán đa cấp, hệ thống sổ kế toán).
4. Phân hệ phân tích và cung cấp thông tin (báo cáo tài chính, báo cáo quyết toán và báo cáo kế toán quản trị nội bộ).
5. Phân hệ kiểm tra và kiểm soát thông tin kế toán (kiểm soát nội bộ, đối chiếu dữ liệu).

Đúng như luận án đã trích dẫn và khẳng định bản chất: "Đơn vị SNCL là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nước. Nguồn tài chính để đảm bảo hoạt động do NSNN cấp hoặc có nguồn gốc từ ngân sách. Các hoạt động này có giá trị tinh thần vô hạn, chủ yếu được tổ chức để phục vụ xã hội, do đó chi phí chi ra không được trả lại trực tiếp bằng hiệu quả kinh tế nào đó mà được thể hiện bằng hiệu quả xã hội nhằm đạt được các mục tiêu kinh tế vĩ mô." Công trình đã chứng minh sự chuyển dịch mô hình nhận thức (paradigm shift) từ hạch toán thuần túy cơ sở tiền mặt sang cơ sở dồn tích kết hợp kế toán kép trong bảng và kế toán đơn ngoài bảng (theo dõi mục lục NSNN).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 3 lý thuyết: Lý thuyết Hệ thống thông tin (AIS), Lý thuyết Ủy nhiệm (Agency Theory) trong quản lý tài chính công và Lý thuyết Tình huống (Contingency Theory). Cách tiếp cận này giúp luận án giải thích mối quan hệ giữa áp lực tự chủ tài chính (yếu tố môi trường), cơ cấu tổ chức bệnh viện YHCT (yếu tố nội tại) và mức độ tinh vi của hệ thống kế toán.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung lý thuyết được giới hạn rõ ràng: Áp dụng đối với các bệnh viện y học cổ truyền công lập hoạt động theo cơ chế tự chủ một phần hoặc tự chủ toàn bộ chi thường xuyên, chịu sự quản lý chuyên môn của Bộ Y tế, Sở Y tế Hà Nội và khung pháp lý kế toán công Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với lập trường thực chứng (positivism) trong phân tích định lượng và diễn giải (interpretivism) trong phân tích định tính. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa mức độ (multi-level mixed methods) được triển khai qua 2 giai đoạn:

• Cấp độ vĩ mô/thể chế: Phân tích thứ cấp các văn bản quy phạm pháp luật (Luật Kế toán 88/2015, Luật NSNN, NĐ 16/2015/NĐ-CP, Thông tư 107/2017/TT-BTC, chuẩn mực IPSAS 6, 22).
• Cấp độ vi mô/đơn vị: Nghiên cứu thực nghiệm kết hợp điều tra bảng hỏi diện rộng và nghiên cứu tình huống sâu tại các bệnh viện YHCT trên địa bàn Hà Nội.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu sơ cấp được tiến hành chặt chẽ từ giữa tháng 10/2018 đến cuối tháng 11/2019:

1. Thiết kế công cụ đo lường: Xây dựng 2 bộ phiếu điều tra chuyên biệt: Mẫu 1 dành cho Ban Giám đốc, Kế toán trưởng, Phó phòng Kế toán (Phụ lục 2.1) nhằm đánh giá mô hình tổ chức, phân cấp tài chính và định hướng KTQT; Mẫu 2 dành cho nhân viên kế toán (Phụ lục 2.2) nhằm đánh giá quy trình tác nghiệp, luân chuyển chứng từ và ứng dụng CNTT.
2. Quy trình phát phiếu: Tổng số 114 phiếu được phát ra trực tiếp và qua thư điện tử. Trước khi phát phiếu 1 tuần, tác giả liên hệ trực tiếp với lãnh đạo đơn vị; sau khi phát phiếu 1 tuần, gọi điện nhắc nhở và hướng dẫn chi tiết. Tỷ lệ thu hồi đạt 100% ($114/114$ phiếu).
3. Phỏng vấn sâu và quan sát thực địa: Tiến hành phỏng vấn sâu lãnh đạo phòng Tài chính Kế toán, chuyên gia Vụ Chế độ Kế toán và Kiểm toán (Bộ Tài chính), Vụ Kế hoạch - Tài chính (Bộ Y tế), Kiểm toán Nhà nước và kiểm toán viên độc lập. Đồng thời, thực hiện quan sát, sao chép và đối chiếu hệ thống chứng từ, sổ kế toán, báo cáo tài chính tại 7 cơ sở y tế điển hình:
   • Bệnh viện Y học cổ truyền Trung ương
   • Bệnh viện Tuệ Tĩnh
   • Bệnh viện Đa khoa Y học cổ truyền Hà Nội
   • Bệnh viện Châm cứu Trung ương
   • Bệnh viện Y học cổ truyền Hà Đông
   • Viện Y học cổ truyền Quân đội
   • Bệnh viện Y học cổ truyền Bộ Công an

Data và phân tích

Mẫu khảo sát $N = 114$ có cơ cấu nhân khẩu học học thuật chặt chẽ:

• Nhóm quản lý và phụ trách: 21 thành viên Ban Giám đốc, 7 Kế toán trưởng, 9 Phó phòng Tài chính Kế toán (tổng cộng 37 cán bộ quản lý cấp cao và trung gian, chiếm 32.46% mẫu).
• Nhóm tác nghiệp trực tiếp: 77 nhân viên kế toán tại các phần hành (chiếm 67.54% mẫu), được chọn ngẫu nhiên từ 3 đến 7 nhân viên trên mỗi bệnh viện khảo sát.

Toàn bộ dữ liệu định lượng được làm sạch, mã hóa và xử lý thống kê mô tả bằng phần mềm Microsoft Excel chuyên dụng. Phương pháp phân tích định tính kết hợp kỹ thuật tam giác giác hóa dữ liệu (data triangulation) giữa văn bản pháp lý, kết quả bảng hỏi và số liệu trích xuất trực tiếp từ sổ kế toán thực tế, đảm bảo độ tin cậy và giá trị nội tại (internal validity) của các kết luận nghiên cứu.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, sự thiếu đồng bộ nghiêm trọng giữa khung pháp lý tự chủ và chế độ kế toán hiện hành. Luận án chỉ rõ nghịch lý: các bệnh viện YHCT đang phải thực hiện cơ chế tự chủ theo Nghị định số 16/2015/NĐ-CP nhưng quy định tài chính chi tiết của ngành y tế vẫn bị neo vào Nghị định số 85/2012/NĐ-CP đã lỗi thời. Sự chậm trễ ban hành nghị định thay thế tạo ra khoảng trống pháp lý khiến các bệnh viện lúng túng trong việc kết cấu giá dịch vụ y tế tính đủ chi phí.

Thứ hai, nhận thức về kế toán còn dừng lại ở quan điểm truyền thống, bỏ ngỏ cấu trúc AIS. Trích dẫn trực tiếp từ luận án: "Các công trình nghiên cứu này đều tiếp cận lý luận tổ chức công tác kế toán theo quan điểm truyền thống: Kế toán là một công việc, là một nghề bao gồm tổ chức chứng từ kế toán, tài khoản kế toán, sổ kế toán,… nhưng luận án của tác giả tiếp cận việc tổ chức công tác kế toán theo quan điểm mới đó là: tổ chức công tác kế toán là hệ thống thông tin bao gồm tổ chức nguồn nhân lực kế toán, tổ chức thu thập dữ liệu cho hệ thống thông tin kế toán, tổ chức xử lý dữ liệu, tổ chức phân tích và cung cấp thông tin, tổ chức công tác kiểm tra thông tin kế toán." Thực tế khảo sát $N=114$ cho thấy 100% bệnh viện chưa xây dựng được quy trình luân chuyển dữ liệu tự động giữa khoa Dược, khoa Lâm sàng và phòng Kế toán.

Thứ ba, công tác kế toán quản trị (KTQT) bị xem nhẹ, thiếu hệ thống chỉ tiêu phục vụ tự chủ. Mặc dù Thông tư 107/2017/TT-BTC đã ban hành hệ thống tài khoản kế toán đa dạng, các bệnh viện YHCT trên địa bàn Hà Nội hầu như chỉ tập trung cho kế toán tài chính (KTTC) để phục vụ quyết toán ngân sách nhà nước. Luận án phát hiện:

• 100% bệnh viện chưa tổ chức hệ thống tài khoản KTQT cấp 4, cấp 5 để theo dõi chi phí chi tiết theo từng bài thuốc, dịch vụ châm cứu, vật lý trị liệu.
• Chưa có mô hình phân loại chi phí thành biến phí và định phí để tính toán điểm hòa vốn (break-even point) cho các gói khám chữa bệnh tự nguyện.
• Công tác lập dự toán chi tiêu chỉ mang tính đối phó, sao chép số liệu lịch sử mà chưa gắn với định mức kinh tế - kỹ thuật thực tế.

Thứ tư, bất cập trong ứng dụng công nghệ thông tin và tổ chức kiểm tra kế toán. Phần mềm kế toán tại nhiều bệnh viện vận hành độc lập, chưa tích hợp với Hệ thống thông tin bệnh viện (HIS) và Hệ thống quản lý thông tin xét nghiệm/dược phẩm (LIS/Pharmacy). Công tác kiểm tra kế toán nội bộ chủ yếu lồng ghép trong ban thanh tra nhân dân, thiếu kiểm toán nội bộ chuyên trách, làm suy giảm hiệu lực giám sát tài chính công.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Luận án đặt nền móng lý luận vững chắc về AIS trong các cơ sở y tế chuyên khoa công lập, chứng minh mối quan hệ tất yếu giữa tính minh bạch của thông tin kế toán và hiệu quả tự chủ tài chính.
• Về phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ đo lường và quy trình khảo sát thực nghiệm 4 bước có thể nhân rộng để đánh giá hệ thống kế toán tại các chuyên khoa y tế khác (ngoại khoa, sản nhi, ung bướu).
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  • Đối với cơ quan quản lý (Bộ Tài chính, Bộ Y tế): Đẩy nhanh việc hoàn thiện nghị định về cơ chế tự chủ riêng cho ngành y tế; ban hành hướng dẫn chi tiết về KTQT bệnh viện công lập; hướng dẫn lộ trình áp dụng chuẩn mực kế toán công Việt Nam (VPSAS) trên cơ sở IPSAS.
  • Đối với các bệnh viện YHCT Hà Nội: Tái cấu trúc bộ máy kế toán theo hướng tích hợp; tổ chức hệ thống danh mục chứng từ tự thiết kế đáp ứng 7 yêu cầu tại Điều 16 Luật Kế toán 88/2015; thiết lập hệ thống tài khoản chi tiết phục vụ tính giá thành bài thuốc và dịch vụ y tế kỹ thuật cao.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ rõ 3 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Phạm vi không gian: Nghiên cứu chỉ tập trung vào các bệnh viện YHCT công lập trên địa bàn thành phố Hà Nội, chưa bao quát các bệnh viện YHCT ngoài công lập hoặc các cơ sở y tế tuyến tỉnh/huyện ở các vùng kinh tế khác.
2. Phương pháp phân tích số liệu: Việc xử lý dữ liệu định lượng chủ yếu dừng lại ở thống kê mô tả và phân tích so sánh trên Excel, chưa áp dụng các mô hình kinh tế lượng phức tạp (như SEM - Mô hình phương trình cấu trúc hay Hồi quy đa cấp) để lượng hóa tác động của các nhân tố văn hóa tổ chức đến hiệu quả AIS.
3. Độ trễ thể chế: Nghiên cứu phản ánh thực trạng giai đoạn đầu áp dụng Thông tư 107/2017/TT-BTC, khi các bệnh viện đang trong giai đoạn chuyển đổi làm quen với chế độ mới.

Chương trình nghiên cứu 5 năm tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi khảo sát ra toàn bộ hệ thống bệnh viện YHCT trên toàn quốc để so sánh sự khác biệt vùng miền.
• Ứng dụng mô hình SEM/PLS-SEM để kiểm định các giả thuyết về mối quan hệ nhân quả giữa "Năng lực AIS", "Chất lượng thông tin KTQT" và "Hiệu quả tài chính bệnh viện".
• Nghiên cứu chuyên sâu về thiết kế hệ thống tính giá dựa trên hoạt động (Activity-Based Costing - ABC) cho các dịch vụ phục hồi chức năng và sắc thuốc tự động trong bệnh viện YHCT.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án khẳng định: "Tổ chức công tác kế toán là công cụ để tổ chức quản lý, sử dụng tiết kiệm, có hiệu quả các nguồn tài chính của đơn vị theo hướng tự chủ, công khai, minh bạch đó. Đồng thời giúp cho các Bộ, ngành quản lý tốt hơn các nguồn tài chính và đưa ra các chính sách, chiến lược đúng đắn trong việc phát huy và giữ gìn truyền thống lâu đời của nền YHCT, góp phần mở rộng các hoạt động chăm sóc sức khỏe nhân dân."

Công trình ước tính mang lại giá trị học thuật cao với tiềm năng trích dẫn lớn trong các tạp chí chuyên ngành kinh tế và tài chính công. Về mặt quản trị ngành, mô hình AIS đề xuất giúp các bệnh viện YHCT giảm thiểu thất thoát nguyên vật liệu dược liệu, tăng cường tính minh bạch của quỹ bảo hiểm y tế và tạo nền tảng vững chắc để chuyển dịch sang tự chủ nhóm 1 (tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích AIS toàn diện, thừa hưởng thang đo và cơ sở dữ liệu thực nghiệm về kế toán bệnh viện công lập tại Việt Nam.
• Ban Giám đốc & Kế toán trưởng các bệnh viện: Sở hữu cẩm nang ứng dụng thực tế để tổ chức hệ thống chứng từ, tài khoản, sổ kế toán và báo cáo quản trị chi phí phù hợp với quy định của Thông tư 107/2017/TT-BTC.
• Nhà hoạch định chính sách (Bộ Y tế, Bộ Tài chính): Nhận được luận cứ khoa học thực chứng để sửa đổi, hoàn thiện hành lang pháp lý về tự chủ tài chính và định mức kinh tế kỹ thuật trong ngành y tế.
• Bệnh nhân và Cộng đồng: Thụ hưởng dịch vụ y tế YHCT chất lượng cao với chi phí hợp lý, minh bạch, giảm gánh nặng chi tiêu từ tiền túi của người dân.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Hệ thống thông tin kế toán (AIS) vào khu vực y tế công lập đặc thù (YHCT), bác bỏ quan điểm truyền thống coi kế toán là một tập hợp các thao tác ghi chép cơ học để chứng minh kế toán là một hệ thống kiểm soát thông tin quản trị 5 cấu phần (Nhân lực - Dữ liệu vào - Xử lý tính giá/TK/Sổ - Dữ liệu ra báo cáo - Kiểm soát nội bộ) gắn với trách nhiệm giải trình theo IPSAS 6 và 22.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây như thế nào?

So với nghiên cứu của Lê Kim Ngọc (2009) (không phân tích nhân tố ảnh hưởng) và Lê Thị Thanh Hương (2012) (bỏ trống phân tích BCTC và ứng dụng CNTT), luận án đã:

• Thu thập mẫu khảo sát quy mô $N = 114$ bao phủ toàn diện 100% bệnh viện YHCT công lập trên địa bàn Hà Nội.
• Kết hợp đồng thời điều tra định lượng, phỏng vấn sâu đa tầng (từ chuyên gia Bộ Tài chính đến nhân viên tác nghiệp) và trực tiếp khảo sát hồ sơ sổ sách kế toán thực địa tại 7 bệnh viện tiêu biểu.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là mặc dù 100% bệnh viện khảo sát đã trang bị phần mềm máy tính, nhưng việc xử lý dữ liệu kế toán vẫn bị phân mảnh nghiêm trọng: Phần mềm kế toán không kết nối liên thông với hệ thống quản lý dược liệu và viện phí (HIS), dẫn đến việc nhân viên kế toán phải thực hiện đối chiếu thủ công lặp lại, triệt tiêu tính kịp thời của thông tin kế toán phục vụ quyết định tự chủ.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án công khai chi tiết 2 bộ phiếu điều tra (Phụ lục 2.1 và 2.2), danh mục 7 bệnh viện khảo sát, quy trình 4 bước tiếp cận đối tượng điều tra và phương pháp xử lý dữ liệu bằng Excel, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập quy trình khảo sát tại các địa phương khác.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Luận án định hướng chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào: (1) Chuẩn hóa mô hình Kế toán quản trị chiến lược (Strategic Management Accounting - SMA) trong bệnh viện công lập; (2) Tích hợp Trí tuệ nhân tạo (AI) và Dữ liệu lớn (Big Data) vào hệ thống AIS y tế; (3) Nghiên cứu tác động của việc áp dụng toàn diện Chuẩn mực Kế toán Công Quốc tế (IPSAS/VPSAS) đối với trách nhiệm giải trình tài chính y tế quốc gia.

Kết luận

1. Hệ thống hóa toàn diện lý luận: Xác lập mô hình Hệ thống thông tin kế toán (AIS) đa chiều cho đơn vị sự nghiệp y tế công lập trong kỷ nguyên chuyển đổi số và tự chủ tài chính.
2. Nhận diện chính xác xung đột thể chế: Chỉ ra khoảng trống pháp lý giữa Nghị định 16/2015/NĐ-CP và Nghị định 85/2012/NĐ-CP, cùng các rào cản khi triển khai Thông tư 107/2017/TT-BTC tại các bệnh viện YHCT.
3. Đánh giá thực nghiệm sâu sắc trên mẫu $N = 114$: Phân tích thực trạng tổ chức nguồn nhân lực, chứng từ, tài khoản, sổ kế toán, phân tích báo cáo và kiểm tra kế toán tại 7 bệnh viện YHCT điển hình trên địa bàn Hà Nội.
4. Xác lập hệ thống giải pháp đồng bộ cấp Nhà nước và Bệnh viện: Đề xuất hoàn thiện văn bản pháp quy, ban hành danh mục chứng từ tự thiết kế chuẩn hóa, mã hóa tài khoản kế toán quản trị đa cấp, và tích hợp phần mềm kế toán với hệ thống HIS bệnh viện.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp theo về định giá dịch vụ y tế theo phương pháp ABC và lộ trình hội nhập chuẩn mực kế toán công quốc tế IPSAS trong ngành y tế Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Lý luận chung về tổ chức công tác kế toán đơn vị SNCL. Chương 2: Thực trạng tổ chức công tác kế toán tại các bệnh viện YHCT trên địa bàn thành phố Hà Nội. Chương 3: Giải pháp hoàn thiện tổ chức công tác kế toán tại các bệnh viện YHCT trên địa bàn thành phố Hà Nội. Ba chƣơng này có mối quan hệ logic để thực hiện mục tiêu nghiên cứu.

12 CHƢƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP 1. TỔNG QUAN VỀ ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP. Khái niệm đơn vị sự nghiệp công lập. Việt Nam cũng nhƣ bất cứ quốc gia nào, Nhà nƣớc luôn đóng vai trò quan trọng trong tổ chức, quản lý và điều hành các mặt của đời sống kinh tế xã hội.

Để thực thi vai trò này, bộ máy quyền lực Nhà nƣớc bao gồm các cơ quan lập pháp, cơ quan hành pháp, cơ quan tƣ pháp và các đơn vị sự nghiệp, các tổ chức, đoàn thể xã hội,. Trong đó, Chính phủ là cơ quan chấp hành của Quốc hội, cơ quan hành chính Nhà nƣớc cao nhất. Chính phủ và bộ máy hành chính Nhà nƣớc là hệ thống các cơ quan hành pháp, thống nhất quản lý việc thực hiện nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng an ninh và đối ngoại theo đ ng chức năng, thẩm quyền theo luật định. Chính phủ có quyền hành rộng rãi và thực sự làm chủ quyền hành pháp trên toàn lãnh thổ quốc gia và chịu trách nhiệm trƣớc nhân dân, đã hình thành nên các đơn vị sự nghiệp để thực thi quyền hành pháp của mình.

Trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nƣớc, cụm từ “đơn vị HCSN” đƣợc hiểu là từ gọi tắt cho các cơ quan nhà nƣớc, đơn vị sự nghiệp, các đoàn thể, hội quần ch ng. Trong quá trình đẩy mạnh cải cách hành chính, đổi mới tổ chức và hoạt động của Chính phủ, các cơ quan nhà nƣớc (hay còn gọi là cơ quan hành chính) xác định rõ phạm vi và nội dung quản lý của mình về kinh tế, xã hội, phù hợp với yêu cầu phát triển, đồng thời đã tách bạch rõ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn giữa cơ quan nhà nƣớc và đơn vị sự nghiệp công lập. Theo tác giả thì cơ quan HCNN và đơn vị SNCL ch hai loại tổ chức khác biệt nhau về chức năng nhƣ sau: Cơ quan HCNN là các tổ chức do nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định và thành lập để cung cấp trực tiếp các dịch vụ hành chính công cho ngƣời dân khi thực hiện chức năng quản lý của mình. Các cơ quan hành chính bao gồm: các tổ chức tham mƣu, hoạch định thể chế, chính sách và tổ chức thừa hành, thực thi pháp luật thuộc cơ cấu tổ chức của Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ (bao gồm các Vụ, Cục, Tổng cục, Thanh tra, Văn phòng Bộ và một số tổ chức có tên gọi khác); các cơ quan chuyên môn của Ủy ban nhân dân cấp t nh (gồm: các Sở, Thanh tra, Văn phòng Ủy ban nhân dân và một số tổ chức có tên gọi khác); các cơ quan chuyên môn của Ủy ban nhân dân cấp huyện (bao gồm các Phòng, Thanh tra, Văn phòng Ủy ban nhân dân và một số tổ chức có tên gọi khác).

Đơn vị SNCL là các tổ chức do Nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định và thành lập để thực hiện cung cấp một số dịch vụ công (bao gồm các tổ chức sự nghiệp giáo dục đào tạo, y tế, khoa học - công nghệ, văn hoá - thông tin, thể dục - thể thao, lao động - xã hội và các tổ chức sự nghiệp khác). Do vậy các đơn vị SNCL không phải là cơ quan quản lý nhà nƣớc mà là các tổ chức cung cấp các dịch vụ công nhƣ y tế, văn hóa, giáo dục,…đáp ứng nhu cầu phát triển nguồn lực, chăm sóc sức khỏe, nâng cao thể lực cho nhân dân, đáp ứng yêu cầu về đổi mới, phát triển kinh tế xã hội của đất nƣớc. Vì vậy, hiện nay đơn vị SNCL thƣờng đƣợc định nghĩa khá giống nhau nhƣ: 13 Theo chế độ kế toán HCSN (2006) đơn vị HCSN là: Đơn vị do Nhà nƣớc quyết định thành lập nhằm thực hiện một nhiệm vụ chuyên môn nhất định hay quản lý nhà nƣớc về một lĩnh vực nào đó, hoạt động bằng nguồn kinh phí NSNN cấp, cấp trên cấp toàn bộ hoặc cấp một phần kinh phí và các nguồn khác đảm bảo theo nguyên tắc không bồi hoàn trực tiếp nhằm thực hiện nhiệm vụ của Đảng và Nhà nƣớc giao cho từng giai đoạn. Trong đó, các cơ quan hành chính đƣợc hiểu là các tổ chức cung cấp dịch vụ hành chính công thực hiện chức năng quản lý nhà nƣớc, còn các đơn vị sự nghiệp đƣợc hiểu là các tổ chức cung cấp các dịch vụ công về y tế, giáo dục đào tạo, văn hóa, thể thao,.

đáp ứng nhu cầu về phát triển nguồn nhân lực, chăm sóc sức khỏe, nâng cao thể lực cho nhân dân, đáp ứng yêu cầu về đổi mới, phát triển kinh tế - xã hội của đất nƣớc. Theo Điều 1, Điểm 2 Nghị định 16/2015/NĐ-CP ngày 14/02/2015 của Chính phủ về Quy định cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công lập thì “Đơn vị SNCL do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nƣớc thành lập theo quy định của pháp luật, có tƣ cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công phục vụ quản lý nhà nƣớc” [16]. Theo chuẩn mực kế toán công quốc tế IPSAS số 6 và IPSAS số 22: Các đơn vị cung cấp dịch vụ công và các cơ quan quản lý nhà nƣớc bị kiểm soát bởi một đơn vị công đƣợc gọi chung là các đơn vị bị kiểm soát, ngoại trừ các đơn vị kinh doanh bằng vốn nhà nƣớc, tất cả các đơn vị bị kiểm soát còn lại đƣợc gọi là các đơn vị thuộc lĩnh vực công hoạt động dựa vào nguồn tài trợ của Chính phủ để duy trì cho hoạt động của các đơn vị đƣợc diễn ra liên tục. Nguồn tài trợ từ Chính phủ đối với các đơn vị công có thể là nguồn ngân sách hoặc phi ngân sách.

Nhƣ vậy, quan điểm này nhấn mạnh đơn vị công bao gồm cả cơ quan nhà nƣớc, đơn vị sự nghiệp là các đơn vị đƣợc thành lập và đƣợc kiểm soát bởi Chính phủ. Theo tôi đây là khái niệm mang tính bao quát và tổng hợp hơn và phù hợp với xu thế phát triển kinh tế xã hội ở nƣớc ta hiện nay. Theo tác giả thì cơ quan nhà nƣớc và đơn vị SNCL ch hai loại tổ chức khác biệt nhau về chức năng nhƣ sau: - Cơ quan nhà nước là các tổ chức do nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định thành lập để cung cấp trực tiếp các dịch vụ hành chính công cho ngƣời dân khi thực hiện chức năng quản lý nhà nƣớc của mình. Các cơ quan nhà nƣớc bao gồm : các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ; các cơ quan chuyên môn của Ủy ban nhân dân cấp t nh; các cơ quan chuyên môn của Ủy ban nhân dân cấp huyện.

- Đơn vị SNCL là các tổ chức do Nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định thành lập để thực hiện cung cấp một số dịch vụ công (bao gồm các tổ chức thuộc các lĩnh vực giáo dục đào tạo, y tế, khoa học - công nghệ, văn hoá - thông tin, thể dục - thể thao, lao động - xã hội và các tổ chức sự nghiệp khác). Do vậy các đơn vị SNCL không phải là cơ quan quản lý nhà nƣớc mà là các tổ chức cung cấp các dịch vụ công nhƣ y tế, văn hóa, giáo dục,…đáp ứng nhu cầu phát triển nguồn lực, chăm sóc sức khỏe, nâng cao thể lực cho nhân dân, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế xã hội của đất nƣớc. Nhƣ vậy theo ch ng tôi, các đơn vị SNCL là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nƣớc thành lập theo quy định của pháp luật, có tƣ cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nƣớc. Nguồn tài chính để đảm bảo hoạt động do NSNN cấp hoặc có nguồn gốc từ ngân sách.

Các hoạt động này có giá trị tinh thần vô hạn, chủ yếu đƣợc tổ chức để phục vụ xã hội, do đó chi phí chi ra không đƣợc trả lại 14 trực tiếp bằng hiệu quả kinh tế nào đó mà đƣợc thể hiện bằng hiệu quả xã hội nhằm đạt đƣợc các mục tiêu kinh tế vĩ mô. Đặc điểm của đơn vị sự nghiệp công lập. Đặc điểm hoạt động của các đơn vị SNCL rất đa dạng do nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và vai trò của Nhà nƣớc trong nền kinh tế thị trƣờng. Tuy nhiên, các đơn vị SNCL dù hoạt động ở các lĩnh vực khác nhau nhƣng đều mang những đặc điểm cơ bản nhƣ sau: Thứ nhất, mục đ ch hoạt động của các đơn vị SNCL là không vì lợi nhuận, chủ yếu phục vụ lợi ch cộng đồng.

Trong nền kinh tế, các sản phẩm, dịch vụ do đơn vị SNCL tạo ra đều có thể trở thành hàng hóa cung ứng cho mọi thành phần trong xã hội. Việc cung ứng các hàng hóa này cho thị trƣờng chủ yếu không vì mục đích lợi nhuận nhƣ hoạt động sản xuất kinh doanh. Nhà nƣớc tổ chức, duy trì và tài trợ cho các hoạt động sự nghiệp để cung cấp những sản phẩm, dịch vụ cho thị trƣờng trƣớc hết nhằm thực hiện vai trò của Nhà nƣớc trong việc phân phối lại thu nhập và thực hiện các chính sách ph c lợi công cộng khi can thiệp vào thị trƣờng. Nhờ đó sẽ hỗ trợ cho việc nâng cao dân trí, bồi dƣỡng nhân tài, đảm bảo nguồn nhân lực, th c đẩy hoạt động kinh tế - xã hội phát triển và ngày càng đạt hiệu quả cao hơn, đảm bảo và không ngừng nâng cao đời sống, sức khỏe, văn hóa, tinh thần của nhân dân.

Thứ hai, sản phẩm của các đơn vị SNCL là sản phẩm mang lại lợi ch chung có t nh bền vững, lâu dài cho xã hội. Sản phẩm, dịch vụ do hoạt động SNCL tạo ra chủ yếu là những sản phẩm, dịch vụ có giá trị về sức khỏe, tri thức, văn hóa, đạo đức, xã hội,… Đây là những sản phẩm vô hình và có thể dùng chung cho nhiều ngƣời, cho nhiều đối tƣợng trên phạm vi rộng. Mặt khác sản phẩm của các hoạt động SNCL chủ yếu là các “hàng hóa công cộng” phục vụ trực tiếp hoặc gián tiếp trong quá trình tái sản xuất xã hội. Hàng hoá công cộng có hai đặc tính cơ bản là không có tính cạnh tranh (non-rival) và không loại trừ (non-excludable).