Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. GIẢI PHẪU VÀ SINH LÝ HỌNG 1. Giải phẫu họng 1. Đại cương Họng là một cơ quan có tầm quan trọng đặc biệt trong bệnh học Tai Mũi Họng (TMH) vì nó là ngã tư của đường ăn uống và đường hô hấp.
Họng là một cái ống cơ mạc, dài khoảng 12cm đi từ mảnh nền của xương chẩm xuống tận ngang tầm đốt sống cổ số VI, ở đây họng nối liền mũi và miệng với thanh quản và thực quản [21]. Cấu tạo của họng Từ ngoài vào trong họng được cấu tạo bởi ba lớp: lớp cơ họng, lớp dưới niêm mạc, lớp niêm mạc [21]. - Lớp cơ họng + Các cơ khít họng Ba cơ khít họng để hở mặt trước, nơi có mũi, miệng và thanh quản dẫn vào họng. Các cơ này có hình nang quạt, phía trước bám vào các cơ hàm dưới, xương móng hoặc các sụn thanh quản.
Ở phía sau các cơ tỏa rộng ra rồi nối với bên đối diện ở vách giữa họng. Ở đây các cơ chồng lên nhau một phần, cơ khít họng dưới chồng lên cơ khít họng giữa, cơ khít họng giữa chồng lên cơ khít họng trên. Khi các cơ khít họng co làm họng thắt lại. + Các cơ mở họng: Gồm các đôi cơ vân, thớ cơ đi dọc tới họng.
Các cơ mở họng đi chếch từ trên xuống dưới nên khi co cơ làm họng ngắn lại và mở ra. Các cơ mở và khít họng hoạt động điều hòa động tác nuốt. - Lớp dưới niêm mạc: Là một lớp sợi nằm giữa lớp niêm mạc và lớp 4 cơ. Mạc họng đặc biệt dày lên ở phần trên của họng, nơi không có các sợi cơ, nó dính chặt vào phần nền xương chẩm và phần đá xương thái dương.
Mạc họng nền còn bám vào vòi Eustache, bờ sau của mõm trong xương bướm [5], [12], [21]. - Lớp niêm mạc Niêm mạc phủ họng liên tiếp với niêm mạc vòi Eustache, mũi miệng và thanh quản. Niêm mạc ở phần họng mũi là biểu mô trụ có lông chuyển. Ở phần miệng và phần họng miệng là biểu mô lát tầng.
Niêm mạc phần họng mũi xung quanh lỗ vòi Eustache có nhiều tuyến nhầy [5], [21]. Hình thể trong của họng Như ta biết họng được chia thành ba phần: phần mũi (họng mũi), phần miệng (họng miệng), phần thanh quản (họng thanh quản) [21]. - Phần mũi Là phần họng nhìn vào hốc mũi, ở phía trên khẩu cái mềm, vì vậy phần mũi là một bộ phận chức năng của hệ hô hấp. Mặt trên giáp với mảnh nền của xương chẩm với mảnh nền chẩm đội.
Mặt dưới là một bình diện trừu tượng đi ngang qua bờ dưới của màng hầu. Mặt trước là cửa sau của hai hố mũi. Mặt bên là loa vòi Eustache và hố Rosenmule. - Phần miệng Phần miệng nằm dưới khẩu cái mềm sau miệng và 1/3 sau lưỡi.
Thành trước: Thông với ổ miệng bởi eo họng. Eo họng giới hạn bên trên là lưỡi gà khẩu cái và bờ tự do của khẩu cái mềm, bên ngoài là cung khẩu cái lưỡi và tuyến amiđan khẩu cái, bên dưới là lưng lưỡi ở vùng rãnh tận cùng. Thung lũng nắp thanh môn là một lõm giữa nắp thanh môn và rễ lưỡi, nằm hai bên nếp lưỡi nắp giữa và giới hạn bên ngoài bởi nếp lưỡi nắp bên, ở 5 phía trước là amiđan lưỡi. Thành sau: Là phần niêm mạc trải từ đốt sống cổ thứ 2 (C2) đến C3.
Thành bên: Từ khẩu cái mềm, mỗi bên có hai nếp niêm mạc. Phía trước là cung khẩu cái lưỡi còn gọi là trụ trước, do cơ cùng tên tạo nên, đi xuống chỗ nối 2/3 trước lưỡi và 1/3 sau lưỡi. Đây là giới hạn phân chia miệng và họng. Phía sau là cung khẩu cái hầu còn gọi là trụ sau, đi xuống dưới ra sau từ bờ của lưỡi gà đến hai thành bên.
Cung khẩu cái hầu nằm ở phía sau và gần với mặt phẳng giữa hơn cung khẩu cái lưỡi. Hai cung này được bao bọc bởi niêm mạc, ở mỗi bờ cung khẩu cái hầu và cung khẩu cái lưỡi giới hạn một khoảng tam giác chứa tuyến amiđan khẩu cái. Amiđan khẩu cái hay còn gọi là amiđan, là một tổ chức bạch huyết hình bầu dục, nằm trong một hố của họng gọi là hố amiđan. Hố này được tạo nên do sự tách ra của cung khẩu cái lưỡi và cung khẩu cái hầu.
Toàn bộ eo họng, màn khẩu cái mềm với hai cung và tuyến amiđan tạo nên họng. Amiđan khẩu cái cùng với amiđan lưỡi, amiđan vòi và amiđan hầu tạo thành vòng bạch huyết quanh họng. - Phần thanh quản Là phần họng nằm phía sau thanh quản, kéo dài từ bờ trên sụn nắp thanh quản đến bờ dưới sụn nhẫn, từ đó liên tiếp với thực quản. Mặt trước: Từ trên xuống dưới có lỗ vào thanh quản, mặt sau sụn phễu và sụn nhẫn.
Ở hai bên của lỗ vào thanh quản có hai hố nhỏ nằm giữa nẹp phễu thanh thiệt ở trong và sụn giáp, màng giáp móng ở ngoài. Hố này gọi là ngách hình lê hay xoang lê [5], [12], [21]. + Thành sau liên tiếp thành sau phần họng miệng, nằm trước C4 và C5. + Thành bên là phần niêm mạc được nâng đỡ bởi xương móng và mặt 6 trong sụn giáp.
+ Ở trên liên tiếp với phần họng miệng. + Ở dưới nối tiếp với thực quản và là chỗ hẹp của họng. Liên quan của họng - Phía sau: Họng liên quan với phía trước sống mạc cổ, cơ dài đầu và sáu đốt sống cổ đầu tiên. - Phía bên: Liên hệ khác nhau tùy theo từng phần của họng.
Ở phần mũi và phần miệng là cơ chân bướm trong, mõm trâm và các cơ trâm hầu, trâm lưỡi. Động mạch hầu lên, các nhánh khẩu cái lên và động mạch mặt tiếp xúc với thành bên. Thần kinh thiệt hầu nằm tựa lên cơ trâm hầu. Thân giao cảm và thần kinh lang thang đi cùng với động mạch cảnh trong.
Ở xa hơn là thần kinh hạ thiệt và thần kinh phụ. Ở phần thanh quản, phía trên thành bên liên hệ với bao cảnh và các thành phần của nó. Đoạn này liên hệ mật thiết với động mạch lưỡi, động mạch giáp trên và nhánh ngoài của thần kinh thanh quản trên. - Phía trước: Họng liên quan với ổ mũi, ổ miệng và thanh quản.
Ngoài ra họng còn liên quan với các khoang mạc quan trọng. + Khoang sau họng: Trong khi nuốt họng và thực quản phải được chuyển động tự do. Cho nên, ở giữa lá trước sống mạc cổ và mạc má hầu, là một lớp mô liên kết lỏng lẻo gọi là khoang sau hầu. Khoang này đóng kín bên trên bởi nền sọ, hai bên bởi bao cảnh, phía dưới mở vào trung thất trên.
Do đó, nhiễm trùng khoang này có thể lan xuống trung thất trên. + Khoang bên hầu: Là một khoang chứa mỡ và các nhánh thần kinh và mạch máu hàm trên. Khoang này được giới hạn bên trên là nền sọ, bên dưới ngang với xương móng, bên trong là thành bên hầu, phía sau ngoài là tuyến mang tai, phía trước ngoài là cơ chân bướm trong và ngành hàm, phía sau là 7 mỏm trâm và các cơ bám vào mỏm này. Khoang này có thể nhiễm trùng khi viêm hạnh nhân khẩu cái hoặc gây tê thần kinh răng dưới [12], [21].
Giải phẫu họng [9] 1. Sinh lý họng Vai trò của họng có tầm quan trọng khác nhau trong vấn đề nuốt, thở, phát âm và nghe [4]. Nuốt Động tác nuốt gồm có hai thì: thì thứ nhất là thì miệng (tức là lưỡi đẩy thức ăn vào eo họng) thì thứ hai là thức ăn đi qua họng để vào thực quản. Thì thứ hai là đặc hiệu của họng.
8 Khi thức ăn vào đến eo họng, cơ hàm móng co lại và kéo lưỡi lên phía trên, đẩy dồn thức ăn qua eo họng vào họng miệng. Lập tức họng miệng và họng thanh quản được kéo lên để hứng thức ăn. Đồng thời các cơ khít họng giữa và dưới cũng bóp lại và đẩy thức ăn xuống miệng thực quản, miệng thực quản mở ra đón thức ăn [4], [6]. Trong khi thức ăn đi qua ngã tư đường ăn và đường thở này thì các ngã đường không cần thiết đều được bịt lại như sau: Đường miệng bị đóng do lưỡi nhô lên đến tận hàm ếch.
Đường mũi bị đóng vì màn hầu được kéo lên và hai trụ sau khép lại. Đường thanh quản cũng bị đóng vì thanh thiệt đậy thanh quản lại. Thở Đối với chức năng hô hấp, họng chỉ là một cái ống để cho không khí đi qua. Khi chúng ta hít vào hoặc thở ra đằng mũi thì màn hầu sẽ buông xuống và mở lối cho không khí đi lại.
Khi chúng ta há miệng to thở mạnh thì màn hầu sẽ bị kéo lên và ngăn cách họng mũi, làm cho không khí đi đằng miệng. Phát âm Họng đóng vai trò thùng cộng hưởng phát âm. Nó sẽ thay đổi hình dáng và kích thước tuỳ theo âm thanh phát ra. Cùng với miệng và mũi, họng có nhiệm vụ biến những âm thanh thô sơ do thanh quản phát ra thành những tiếng nói rõ ràng có cường độ, có chiều cao, có âm điệu.
Màn hầu rất cần thiết cho việc phát âm ra các phụ âm nổ như k, gh, vì nó bịt đường mũi họng. Nếu màn hầu bị liệt BN sẽ không phát được giọng k, gh vì nó bịt đường họng mũi [4], [12]. Nghe Vòi Eustache nối liền họng mũi với hòm nhĩ. Nhờ vậy nên không khí 9 bên ngoài và bên trong hòm nhĩ có một áp lực bằng nhau, sự thăng bằng này rất cần thiết cho sự rung động tốt của màng nhĩ.
Vòng Waldayer Ở họng có rất nhiều tổ chức lymphô. Những tổ chức này ở rải rác khắp niêm mạc họng, nhưng đặc biệt ở chung quanh cửa mũi sau và eo họng thì những tổ chức này tập trung thành một khối gọi là amiđan [21]. GIẢI PHẪU THỰC QUẢN 1. Chiều dài và đường kính Ở trẻ mới sinh thực quản dài khoảng 8-10cm, nhưng khi trẻ tròn 1 tuổi thì thực quản dài 12cm, đến 5 tuổi thực quản có thể dài 16cm, đến năm 15 tuổi thì thực quản dài 19cm.
Ở người trưởng thành thực quản dài trung bình ở phụ nữ là 23cm, đàn ông là 25cm. Đường kính thực quản ở trẻ sơ sinh khoảng 5mm, nhưng đường kính này tăng gần gấp đôi khi trẻ 1 tuổi và ở trẻ 5 tuổi có đường kính là 15mm, ở người trưởng thành đường kính khoảng 20mm nhưng nó có thể nở ra đến 30mm [65]. Giải phẫu thực quản [9] 1. Các đoạn hẹp thực quản Điểm hẹp miệng thực quản: đây là nơi hẹp nhất của thực quản nên dị vật thường hay mắc lại.
Điểm hẹp quai động mạch chủ: do quai động mạch chủ đè vào bờ trái thực quản.