Luận Văn Thạc Sĩ Về Dạy Học Tư Duy Sáng Tạo Cho Học Sinh Chuyên Toán Qua Xê Mi Ne

Luận văn thạc sĩ VNU UED nghiên cứu dạy học tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên toán qua phương pháp xêmine, nâng cao khả năng tư duy.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Anh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đức Huy
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Toán học
• Đề tài: Dạy Học Tư Duy Sáng Tạo Cho Học Sinh Chuyên Toán Thông Qua Xê Mi Ne
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.5. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
• 0.6. Giả thuyết khoa học
• 0.7. Phạm vi nghiên cứu
• 0.8. Phương pháp nghiên cứu
• 0.9. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Dạy học tư duy sáng tạo
• 1.2.1. Khái niệm tư duy
• 1.2.2. Khái niệm tư duy sáng tạo
• 1.2.3. Biểu hiện của tư duy sáng tạo
• 1.2.4. Cách kiểm tra đánh giá tư duy sáng tạo của học sinh
• 1.3. Dạy học tư duy sáng tạo cho học sinh trong dạy học môn Toán
• 1.3.1. Sơ lược về học sinh chuyên Toán
• 1.3.2. Sơ lược về xê mi ne
• 1.3.3. Ưu điểm và hạn chế của tổ chức xê mi ne trong dạy học
• 1.3.4. Chức năng cơ bản của xê mi ne
• 1.3.5. Phân loại xê mi ne
• 1.3.6. Tiềm năng của xê mi ne trong dạy học tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên Toán
• 2. CHƯƠNG 2: DẠY HỌC TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH CHUYÊN TOÁN THÔNG QUA TỔ CHỨC XÊ MI NE CHỦ ĐỀ HÌNH HỌC TỔ HỢP
• 2.1. Nguyên tắc lựa chọn những nội dung xê mi ne
• 2.2. Các nội dung trong chương trình học Hình học tổ hợp có thể tổ chức xê mi ne
• 2.2.1. Bài “Các phương pháp thường dùng”
• 2.2.2. Bài “Các dạng bài toán thường gặp”
• 2.3. Chuẩn bị cho một buổi xê mi ne
• 2.4. Qui trình tổ chức xê mi ne cho một buổi học dạy học tư duy sáng tạo
• 2.5. Một số giáo án xê mi ne dạy học tư duy sáng tạo chủ đề Hình học tổ hợp
• 2.5.1. Giáo án bài “Các phương pháp thường dùng”
• 2.5.2. Giáo án bài “Các dạng bài toán thường gặp”
• 2.6. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Đối tượng thực nghiệm
• 3.3. Tiến hành thực nghiệm
• 3.4. Kết quả thực nghiệm
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về dạy học tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên Toán

Dạy học tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên Toán là một trong những phương pháp giáo dục hiện đại, nhằm phát triển khả năng tư duy độc lập và sáng tạo của học sinh. Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, việc trang bị cho học sinh những kỹ năng này trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Xê mi ne, một hình thức tổ chức học tập, đã được chứng minh là có hiệu quả trong việc phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh. Bài viết này sẽ đi sâu vào các khía cạnh của việc dạy học tư duy sáng tạo thông qua xê mi ne.

1.1. Khái niệm tư duy sáng tạo trong giáo dục

Tư duy sáng tạo là khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề một cách độc đáo và hiệu quả. Nó không chỉ đơn thuần là việc tìm ra giải pháp mới mà còn là khả năng nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau. Trong giáo dục, việc phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên Toán là rất quan trọng, giúp các em không chỉ nắm vững kiến thức mà còn có khả năng áp dụng chúng vào thực tiễn.

1.2. Vai trò của xê mi ne trong dạy học tư duy sáng tạo

Xê mi ne là một phương pháp học tập tích cực, nơi học sinh được khuyến khích tham gia vào quá trình học tập thông qua thảo luận và trao đổi ý kiến. Phương pháp này giúp học sinh phát triển kỹ năng tư duy phản biện, khả năng làm việc nhóm và tự tin trong việc trình bày ý tưởng của mình. Việc tổ chức xê mi ne trong dạy học môn Toán không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về kiến thức mà còn kích thích sự sáng tạo của các em.

II. Thách thức trong việc dạy học tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên Toán

Mặc dù việc dạy học tư duy sáng tạo qua xê mi ne mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng gặp phải không ít thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt về thời gian và tài nguyên. Giáo viên cần phải chuẩn bị kỹ lưỡng cho mỗi buổi xê mi ne, từ việc lựa chọn nội dung đến cách thức tổ chức. Ngoài ra, không phải học sinh nào cũng có khả năng tự chủ và tự giác trong việc học tập.

2.1. Thiếu hụt thời gian và tài nguyên

Thời gian dành cho môn Toán trong chương trình học phổ thông thường hạn chế, điều này khiến cho việc tổ chức xê mi ne trở nên khó khăn. Giáo viên cần phải cân nhắc kỹ lưỡng để đảm bảo rằng nội dung xê mi ne không làm gián đoạn quá trình học tập chính thức của học sinh.

2.2. Khả năng tự giác của học sinh

Không phải học sinh nào cũng có khả năng tự giác và chủ động trong việc học tập. Một số em có thể cảm thấy ngại ngùng khi tham gia thảo luận hoặc không tự tin vào khả năng của mình. Điều này đòi hỏi giáo viên phải có những biện pháp khuyến khích và tạo động lực cho học sinh.

III. Phương pháp dạy học tư duy sáng tạo qua xê mi ne

Để dạy học tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên Toán qua xê mi ne, giáo viên cần áp dụng một số phương pháp cụ thể. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh phát triển tư duy mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực và sáng tạo.

3.1. Lựa chọn nội dung phù hợp cho xê mi ne

Nội dung xê mi ne cần được lựa chọn sao cho phù hợp với khả năng và sở thích của học sinh. Các chủ đề nên có tính thực tiễn cao, giúp học sinh dễ dàng liên hệ với cuộc sống hàng ngày. Điều này sẽ kích thích sự hứng thú và sáng tạo của các em.

3.2. Tổ chức quy trình xê mi ne hiệu quả

Quy trình tổ chức xê mi ne cần được thực hiện một cách bài bản. Giáo viên nên hướng dẫn học sinh cách chuẩn bị tài liệu, cách trình bày ý tưởng và cách thảo luận nhóm. Việc này không chỉ giúp học sinh tự tin hơn mà còn nâng cao khả năng làm việc nhóm và giao tiếp.

IV. Ứng dụng thực tiễn của dạy học tư duy sáng tạo qua xê mi ne

Việc áp dụng phương pháp dạy học tư duy sáng tạo qua xê mi ne đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Nhiều nghiên cứu cho thấy rằng học sinh tham gia vào các buổi xê mi ne có khả năng tư duy độc lập và sáng tạo cao hơn so với những học sinh học theo phương pháp truyền thống.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả của xê mi ne

Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh tham gia vào xê mi ne có khả năng giải quyết vấn đề tốt hơn và có tư duy phản biện phát triển hơn. Họ cũng có xu hướng tham gia tích cực hơn trong các hoạt động học tập khác.

4.2. Ví dụ thực tiễn từ các trường học

Nhiều trường học đã áp dụng phương pháp xê mi ne trong dạy học môn Toán và đạt được những kết quả khả quan. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển được kỹ năng tư duy sáng tạo, điều này đã được ghi nhận qua các cuộc thi học sinh giỏi và các hoạt động ngoại khóa.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của dạy học tư duy sáng tạo

Dạy học tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên Toán qua xê mi ne là một hướng đi mới mẻ và đầy tiềm năng. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp học sinh phát triển tư duy mà còn chuẩn bị cho các em những kỹ năng cần thiết trong tương lai. Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, việc phát triển tư duy sáng tạo sẽ là yếu tố quyết định đến sự thành công của học sinh.

5.1. Tương lai của dạy học tư duy sáng tạo

Trong tương lai, việc dạy học tư duy sáng tạo sẽ ngày càng được chú trọng hơn. Các phương pháp giảng dạy sẽ không ngừng được cải tiến để phù hợp với nhu cầu và xu hướng mới của xã hội.

5.2. Khuyến nghị cho giáo viên và nhà trường

Giáo viên cần được đào tạo bài bản về phương pháp dạy học tư duy sáng tạo. Các nhà trường cũng nên tạo điều kiện thuận lợi để giáo viên có thể áp dụng các phương pháp này trong giảng dạy, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 đang chuyển đổi sâu sắc nền kinh tế toàn cầu, đặt ra yêu cầu cấp thiết về nguồn nhân lực sở hữu năng lực sáng tạo vượt trội. Theo định hướng Chương trình Giáo dục Phổ thông năm 2017 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, mục tiêu cốt lõi là hình thành 5 phẩm chất và 10 năng lực chủ yếu cho người học, trong đó năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo giữ vị trí trọng tâm. Tuy nhiên, trong thực tế giảng dạy môn Toán tại các trường trung học phổ thông chuyên, việc bồi dưỡng tư duy sáng tạo cho học sinh vẫn gặp nhiều rào cản do phương pháp dạy học truyền thống còn nặng tính truyền thụ một chiều.

Chủ đề Hình học tổ hợp là một phân môn đặc thù, phong phú về dạng toán nhưng lại rất trừu tượng, đòi hỏi tư duy linh hoạt và khả năng biến hóa mô hình cao. Khảo sát thực tế tại các trường chuyên cho thấy có đến 53,33% giáo viên chưa từng sử dụng hình thức xê mi ne trong giảng dạy phân môn này. Nhằm giải quyết điểm nghẽn phương pháp, đề tài nghiên cứu tập trung xây dựng quy trình tổ chức xê mi ne chuyên đề Hình học tổ hợp, giúp học sinh chủ động nghiên cứu tài liệu, thuyết trình, thảo luận và phản biện khoa học.

Nghiên cứu được triển khai thực tế trên đối tượng học sinh chuyên Toán tại trường Trung học phổ thông Chuyên Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh, trong khung thời gian 12 tháng (từ tháng 01/2018 đến tháng 12/2018). Mục tiêu cụ thể là kiểm chứng sự phát triển các thuộc tính tư duy sáng tạo thông qua việc thiết kế 4 chủ đề xê mi ne trọng điểm. Kết quả nghiên cứu không chỉ mang giá trị sư phạm thực tiễn trong việc tăng trên 40% tỷ lệ học sinh đạt năng lực giải toán độc lập, mà còn cung cấp khung đánh giá đa chiều với 10 tiêu chí cụ thể, góp phần đổi mới căn bản phương pháp bồi dưỡng nhân tài toán học tại các trường chuyên trên cả nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa các lý thuyết tâm lý học nhận thức hiện đại và lý luận dạy học bộ môn Toán kinh điển. Trọng tâm là mô hình quá trình tư duy của Platonov và cấu trúc 3 vòng tròn đồng tâm về các cấp độ tư duy do Krutexki (1973) đề xuất, bao gồm: tư duy tích cực, tư duy độc lập và tư duy sáng tạo. Theo mô hình này, tư duy tích cực là nền tảng khởi đầu, tư duy độc lập đóng vai trò bản lề, và tư duy sáng tạo là đỉnh cao nhận thức khi người học tự khám phá, đề xuất và giải quyết các bài toán mới lạ.

Bên cạnh đó, đề tài vận dụng quan điểm dạy học giải toán của George Polya (1954, 1965) kết hợp với hệ thống phân loại bài toán rèn luyện tư duy sáng tạo của Tôn Thân (1998). Khung lý thuyết này tập trung phát triển 4 đặc trưng cốt lõi của tư duy sáng tạo toán học: tính mềm dẻo (linh hoạt chuyển đổi góc nhìn), tính nhuần nhuyễn (khả năng tìm nhiều giải pháp), tính độc đáo (liên tưởng mới lạ, giải pháp khác biệt) và tính phản biện (lập luận chặt chẽ, tối ưu hóa kết quả).

Các khái niệm cơ bản được chuẩn hóa trong nghiên cứu gồm: hình thức xê mi ne (phương thức dạy học lấy người học làm trung tâm thông qua thảo luận khoa học), Hình học tổ hợp (các bài toán kết hợp tính chất không gian và phương pháp tổ hợp), cùng hệ thống kỹ thuật điều hành hiện đại như công não (brainstorming), trao đổi nhóm ngắn (buzz groups) và mô hình bể cá (fishbowl).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) để thu thập dữ liệu toàn diện. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 15 giáo viên dạy môn Toán tại trường Trung học phổ thông Chuyên Hạ Long nhằm điều tra nhận thức và thực trạng sư phạm, kết hợp với 1 lớp thực nghiệm gồm khoảng 35 học sinh chuyên Toán khối 10 và 11 có trình độ học lực tương đương.

Quy trình phân tích kết hợp giữa phương pháp nghiên cứu lý luận, quan sát sư phạm trực tiếp trong các buổi xê mi ne và phương pháp thực nghiệm đối chứng. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm đo lường chính xác sự biến chuyển định lượng về điểm số giải toán, đồng thời đánh giá định tính thái độ, kỹ năng hợp tác và khả năng phản biện của học sinh.

Nguồn dữ liệu được thu thập qua phiếu khảo sát giáo viên, biên bản sinh hoạt nhóm của học sinh và kết quả từ 2 đợt kiểm tra đánh giá năng lực tư duy sáng tạo độc lập. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu được thực hiện theo timeline 12 tháng, chia thành 3 giai đoạn: xây dựng khung lý thuyết và khảo sát thực trạng (tháng 01/2018 - tháng 04/2018), thiết kế giáo án và tiến hành thực nghiệm (tháng 05/2018 - tháng 10/2018), xử lý thống kê toán học và hoàn thiện luận văn (tháng 11/2018 - tháng 12/2018).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát điều tra thực trạng trên 15 giáo viên dạy chuyên Toán mang lại những số liệu đáng chú ý về phương pháp dạy học. Về nhận thức, 53,33% giáo viên xem xê mi ne là hình thức tự học kết hợp thảo luận khoa học, 46,67% nhận định đây là việc thảo luận vấn đề chuẩn bị trước, và 40,0% xem đó là hoạt động thuyết trình đề tài. Đáng lưu ý, có 53,33% giáo viên thừa nhận chưa bao giờ sử dụng xê mi ne trong dạy học Hình học tổ hợp, trong khi chỉ có 13,33% giáo viên sử dụng thường xuyên. Điều này khẳng định tiềm năng khai phá của phương pháp xê mi ne tại các trường chuyên là vô cùng rộng mở.

Nghiên cứu đã xây dựng thành công bộ công cụ đánh giá xê mi ne toàn diện dựa trên thang điểm 10 với 3 trụ cột: hình thức trình bày (3,0 điểm), năng lực báo cáo và phản biện (3,5 điểm), và chất lượng nội dung toán học (3,5 điểm). Điểm số cuối cùng được tính toán khách quan bằng trung bình cộng giữa 50% điểm đánh giá từ giáo viên và 50% điểm đánh giá chéo từ các nhóm học sinh khác.

Quá trình thực nghiệm sư phạm qua 4 chủ đề cốt lõi (phương pháp phản chứng, nguyên lý Dirichlet, nguyên lý cực hạn, phương pháp quy nạp toán học) mang lại sự bứt phá rõ rệt về kết quả học tập. Dữ liệu thực nghiệm qua 2 đợt kiểm tra cho thấy tỷ lệ học sinh đạt điểm giỏi và xuất sắc đã tăng vọt từ 25,7% ở bài kiểm tra số 1 lên trên 68,5% ở bài kiểm tra số 2. Ngược lại, tỷ lệ học sinh đạt điểm trung bình giảm sâu từ 31,4% xuống chỉ còn dưới 5,7%, không có học sinh nào xếp loại yếu kém.

Thảo luận kết quả

Sự gia tăng vượt bậc về kết quả định lượng bắt nguồn từ việc thay đổi vị thế của người học trong cấu trúc xê mi ne 3 giai đoạn (Chuẩn bị - Tiến hành - Kết thúc). Học sinh trải qua quy trình 5 bước làm việc nhóm nghiêm ngặt, từ khâu tìm tài liệu, xây dựng bài trình chiếu, thảo luận nội bộ đến thử nghiệm thuyết trình. Việc tự tay giải quyết các bài toán hóc búa, chẳng hạn như bài toán phân chia 10 điểm trong hình vuông đơn vị để chứng minh khoảng cách không vượt quá 0,48 theo nguyên lý Dirichlet, đã kích thích trực giác hình học và tính mềm dẻo trong tư duy.

So sánh với các nghiên cứu trước đây về dạy học giải toán, việc áp dụng xê mi ne tạo ra môi trường tương tác đa chiều vượt trội hơn hẳn các tiết học thụ động. Học sinh không chỉ tìm được một lời giải mà còn sáng tạo ra nhiều hướng tiếp cận độc đáo, biết sử dụng kỹ thuật xây chuồng tạo thỏ linh hoạt hoặc kết hợp phương pháp phản chứng với đường trung trực để xác định vị trí điểm trong đa giác.

Để trực quan hóa sự tiến bộ của học sinh, các kết quả nghiên cứu có thể được trình bày thông qua biểu đồ cột kép so sánh phân phối điểm số giữa 2 lần kiểm tra, kết hợp với bảng tần số tích lũy thể hiện rõ sự dịch chuyển từ nhóm điểm trung bình sang nhóm điểm giỏi và xuất sắc. Biểu đồ tròn thể hiện tỷ lệ đóng góp của các kỹ năng mềm (giao tiếp, làm việc nhóm, phản biện) cũng minh chứng rằng xê mi ne không chỉ nâng cao tư duy toán học mà còn phát triển toàn diện nhân cách khoa học của học sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm thành công, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm nhân rộng mô hình dạy học sáng tạo này:

Thứ nhất, thiết kế và số hóa ngân hàng đề tài xê mi ne chuyên đề Hình học tổ hợp. Tổ chuyên môn Toán tại các trường chuyên cần biên soạn tối thiểu 10 đề tài chuẩn hóa bao quát toàn bộ các mảng kiến thức như: hệ điểm và đường thẳng, điểm nằm trong hình, bài toán phủ hình, cắt ghép hình và đồ thị tô màu. Mục tiêu hoàn thành trong vòng 6 tháng đầu năm học, do tổ trưởng chuyên môn và các giáo viên cốt cán trực tiếp phụ trách.

Thứ hai, chuẩn hóa quy trình tổ chức xê mi ne 3 giai đoạn trong kế hoạch dạy học của nhà trường. Ban Giám hiệu cần linh hoạt bố trí thời lượng từ 2 đến 4 tiết liên tục cho mỗi buổi xê mi ne chuyên đề, đảm bảo 100% giáo viên dạy lớp chuyên nắm vững kỹ thuật điều hành thảo luận phát triển, công não và tổng kết kiến thức. Timeline triển khai đồng bộ bắt đầu từ năm học 2019-2020.

Thứ ba, tích hợp công cụ đánh giá đồng đẳng (Peer assessment) vào thang điểm chính thức của môn học. Giáo viên bộ môn cần áp dụng triệt để phiếu đánh giá 10 tiêu chí với tỷ trọng 50% điểm số do tập thể học sinh chấm điểm. Giải pháp này nhằm nâng cao tinh thần trách nhiệm, rèn luyện tư duy phản biện và tính khách quan khoa học cho học sinh trong suốt quá trình học tập.

Thứ tư, tổ chức định kỳ các khóa bồi dưỡng phương pháp nghiên cứu khoa học sư phạm cho giáo viên. Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm uy tín tổ chức tối thiểu 2 đợt tập huấn chuyên sâu mỗi năm về kỹ thuật sư phạm hiện đại, kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin trong thiết kế bài giảng xê mi ne và phương pháp kích thích tư duy sáng tạo cho học sinh năng khiếu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu học thuật và thực tiễn giá trị, hướng tới 4 nhóm đối tượng chính:

Nhóm 1: Giáo viên dạy môn Toán tại các trường trung học phổ thông chuyên và trường chất lượng cao. Lợi ích trực tiếp là khai thác ngay hệ thống giáo án mẫu 4 tiết chi tiết, bộ câu hỏi định hướng tư duy và khung tiêu chí đánh giá 10 điểm để áp dụng vào các tiết bồi dưỡng học sinh giỏi phân môn Hình học tổ hợp.

Nhóm 2: Sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Toán. Luận văn cung cấp cơ sở phương pháp luận vững chắc, kết hợp nhuần nhuyễn giữa lý thuyết tâm lý học Krutexki và thực tiễn giảng dạy, là tài liệu tham khảo chuẩn mực để phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến đổi mới phương pháp giáo dục.

Nhóm 3: Cán bộ quản lý giáo dục, hiệu trưởng và chuyên viên phát triển chương trình tại các Sở Giáo dục và Đào tạo. Công trình cung cấp minh chứng thực nghiệm xác thực về tính khả thi của mô hình xê mi ne, hỗ trợ công tác quy hoạch kế hoạch bồi dưỡng giáo viên và xây dựng chương trình giáo dục mũi nhọn theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực.

Nhóm 4: Học sinh chuyên Toán và các thành viên đội tuyển thi học sinh giỏi quốc gia, quốc tế. Luận văn giúp học sinh tiếp cận phương pháp tự học khoa học, nắm vững kỹ thuật phân tích bài toán tổ hợp phức tạp thông qua các mô hình mẫu, từ đó nâng cao tính độc lập và tự tin khi tranh luận học thuật.

Câu hỏi thường gặp

Tổ chức xê mi ne trong môn Toán có làm mất quá nhiều thời gian học tập trên lớp không? Thời lượng một buổi xê mi ne chuẩn được thiết kế tối ưu trong 4 tiết, chia đều cho 4 chủ đề nhánh. Mỗi nhóm chỉ thuyết trình khoảng 15 phút và dành 20 phút cho phản biện, giúp tiết kiệm trên 30% thời gian so với việc giáo viên phải giảng giải lý thuyết và sửa từng bài tập trên bảng theo cách truyền thống.

Làm thế nào để đảm bảo tính khách quan khi cho học sinh tự chấm điểm lẫn nhau? Thang đánh giá 10 điểm được lượng hóa rõ ràng thành 3 phần với các tiêu chí cụ thể trong phiếu đánh giá. Điểm số của học sinh chỉ chiếm tỷ trọng 50% và được tính trung bình cộng từ tất cả các nhóm phản biện, kết hợp cùng 50% điểm số chuyên môn từ giáo viên, đảm bảo sự công bằng và loại bỏ hoàn toàn yếu tố cảm tính.

Học sinh có học lực trung bình khá có thể tham gia hiệu quả vào hình thức xê mi ne không? Hình thức xê mi ne phân công vai trò theo nhóm gồm nhóm trưởng, thư ký, người thiết kế slide và người thuyết trình. Qua quy trình họp nhóm 5 bước, học sinh có mức độ nhận thức khác nhau đều có thể đóng góp vào các khâu tìm kiếm tài liệu, vẽ hình hoặc phản biện, giúp tăng 100% cơ hội tham gia bài học cho mọi thành viên.

Phân môn nào trong chương trình Toán phổ thông phù hợp nhất để tổ chức xê mi ne? Hình học tổ hợp, Số học rời rạc, Bất đẳng thức và Tổ hợp xác suất là những nội dung lý tưởng nhất. Các phân môn này chứa đựng nhiều phương pháp giải linh hoạt như nguyên lý Dirichlet, cực hạn, đếm bằng hai cách, tạo ra nhiều không gian tranh luận và kích thích tư duy sáng tạo đa chiều.

Giáo viên cần đóng vai trò gì để buổi xê mi ne không bị biến thành tiết thuyết trình đơn điệu? Giáo viên giữ vai trò trọng tài khoa học và người điều phối. Thay vì can thiệp sâu, giáo viên cung cấp hệ thống câu hỏi định hướng trước buổi học, điều hành hoạt động tranh luận, định hướng các lỗi sai khái niệm và dành 10 phút cuối để chốt lại các đơn vị kiến thức cốt lõi cùng phương pháp tư duy tối ưu.

Kết luận

Nghiên cứu khẳng định giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc thông qua các kết quả then chốt sau:

• Đã gắn kết thành công mục tiêu phát triển năng lực sáng tạo theo Chương trình Giáo dục Phổ thông 2017 với thực tiễn giảng dạy chuyên đề Hình học tổ hợp tại trường chuyên.
• Hệ thống hóa toàn diện khung lý thuyết về tư duy sáng tạo của Platonov, Krutexki và Polya, xác lập mối quan hệ chặt chẽ giữa 4 đặc trưng tư duy toán học với hình thức xê mi ne.
• Xây dựng hoàn chỉnh quy trình sư phạm 3 giai đoạn và bộ tiêu chí đánh giá xê mi ne thang điểm 10 khoa học, minh bạch, kết hợp đánh giá đồng đẳng hiệu quả.
• Chứng minh tính vượt trội qua thực nghiệm: nâng tỷ lệ học sinh đạt điểm giỏi môn Hình học tổ hợp từ 25,7% lên 68,5%, đồng thời giảm tỷ lệ học sinh trung bình xuống dưới 5,7%.
• Định hình mô hình học tập tự chủ, giúp học sinh phổ thông bước đầu làm quen với phương pháp nghiên cứu khoa học nghiêm túc và kỹ năng phản biện sắc bén.

Về kế hoạch tiếp theo, mô hình xê mi ne cần được nhân rộng tại hệ thống các trường chuyên trên phạm vi toàn quốc trong giai đoạn 1 đến 2 năm tới, đồng thời mở rộng ứng dụng sang các phân môn Đại số và Giải tích nâng cao. Các thầy cô giáo và nhà quản lý giáo dục hãy chủ động áp dụng quy trình xê mi ne ngay hôm nay để khai phóng tiềm năng sáng tạo của thế hệ học sinh Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Vấn đề phát hiện và bồi dưỡng năng lực tư duy sáng tạo cho người lao động nói chung và cho học sinh phổ thông nói riêng là mối quan tâm chung của toàn xã hội. Đã có nhiều sách được xuất bản, đề tài nghiên cứu, tham luận, báo cáo khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu về việc phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh phổ thông qua nhiều phương pháp và chủ đề khác nhau. Thế kỉ XX từ những năm 50 của đã có nhiều công trình nghiên cứu về sáng tạo trên thế giới.

Các nghiên cứu tập trung vào các vấn đề như: những tiêu chuẩn cơ bản của hoạt động sáng tạo, bản chất của sáng tạo, phát triển năng lực tư duy sáng tạo, năng lực sáng tạo, kích thích hoạt động sáng tạo… của nhiều tác giả lớn như Barron (1952, 1955, 1981, 1995), Guilford J. (1950, 1956, 1967, 1979), Torrance (1962, 1963, 1965, 1975),… Các nhà tâm lí học Liên Xô (cũ), Tiếp Khắc, Ba Lan, Đức… cũng có nhiều nghiên cứu về vấn đề sáng tạo cả về mặt lí luận và thực nghiệm. Cũng phải kể đến tác phẩm Sáng tạo toán học của nhà giáo, nhà toán học kiêm tâm lí học Polya G. đã nghiên cứu bản chất của quá trình giải toán, quá trình sáng tạo toán học dưới một hình thức hấp dẫn và sinh động.

Polya đã phân tích quá trình giải toán không tách rời quá trình dạy giải toán [15]. Do đó, cuốn sách đã đáp ứng được yêu nâng cao chất lượng giảng dạy môn toán ở trường phổ thông mà một trong những nhiệm vụ quan trọng là dạy học tư duy sáng tạo. Trong nước cũng có nhiều công trình nghiên cứu về tư duy sáng tạo của các tác giả lớn như Hoàng Chúng (1964), Nguyễn Cảnh Toàn (2003, 2004), Nguyễn Huy Tú (1996. 2006), Đức Uy (1999), Phạm Văn Hoàn (1969), Phan Dũng (1992, 1994, 2002…), Tôn Thân (1995, 1996)… 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Như vậy, có thể thấy rằng, vấn đề sáng tạo và tư duy sáng tạo là một vấn đề đang được quan tâm và nghiên cứu sâu rộng, phổ biến cả trong và ngoài nước do tầm quan trọng và tính thực tiễn của vấn đề.

Cần tiếp tục có những nghiên cứu về sáng tạo nói chung, tư duy sáng tạo nói riêng để đáp ứng đòi hỏi cấp thiết của giáo dục là đào tạo thế hệ trẻ năng động sáng tạo. Xê mi ne là một hình thức tổ chức cơ bản ở bậc cao đẳng, đại học và được sử dụng rộng rãi ở các môn tự nhiên cũng như xã hội. Trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu, tôi cũng nhận thấy rằng, các giảng viên đại học, cao đẳng đã tổ chức xê mi ne trong giảng dạy và đúc kết được nhiều kinh nghiệm được thể hiện trong một số luận văn, bài tham luận, báo cáo khoa học sau: - ThS Vũ Thụy Hùng , “Tổ chức dạy học thuyết vật lí bằng hình thức xê mi ne”, Tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 2/2000. - ThS Ngô Xuân Dậu, “Xeminar cần thiết cho đổi mới phương pháp dạy và học ở đại học”, tạp chí Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp số 5/2000.

- ThS Nguyễn Chiến Thắng (2008), “Tổ chức xê mi ne cho sinh viên sư phạm ngành Toán thông qua dạy học môn hình học sơ cấp ở bậc đại học”, khoa Toán – Đại học Vinh. - TS Nguyễn Thị Thu Thủy (2009), “Tổ chức xê mi ne – một biện pháp nâng cao chất lượng dạy, học cho sinh viên ngành sư phạm vật lý”, trường đại học Cần Thơ. - ThS Vũ Thị Ngọc Mai (2011), “Tổ chức xê mi ne trong dạy học môn Hóa đại cương ở trường cao đẳng kĩ thuật Cao Thắng Tp. Hồ Chí Minh”, trường cao đẳng kĩ thuật Cao Thắng.

Tuy nhiên, việc sử dụng hình thức tổ chức xê mi ne trong dạy học phổ thông thì không được áp dụng nhiều do tính chất công phu của quy trình tổ chức và đòi hỏi cao về tinh thần tự giác, sự ham hiểu biết, tìm tòi, sáng tạo của người học và do thời lượng cho môn học ở phổ thông còn hạn hẹp, không linh 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Hình thức này ở các nước có nền giáo dục phát triển như Mỹ, Pháp, Úc… không còn mới mẻ, nhưng đối với nước đang phát triển như Việt Nam thì mới là bước đầu. Ưu điểm của hình thức học tập này là học sinh được đóng vai trò trung tâm trong hoạt động dạy học, phù hợp với định hướng đổi mới phương pháp dạy học đang hướng tới ở giáo dục phổ thông hiện nay. Do đó, đề tài nghiên cứu về việc dạy học tư duy sáng tạo cho học sinh chuyên Toán thông qua tổ chức xê mi ne còn khá mới mẻ, có thể xem là một hướng đi có giá trị của luận văn.

Dạy học tư duy sáng tạo 1. Khái niệm tư duy Tư duy nói chung, tư duy sáng tạo nói riêng có tầm quan trọng đặc biệt đối với sự phát triển của nhận thức và nền văn minh nhân loại. Con đường của nhận thức theo V. Lê nin là “từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng”.

Khổng Tử đã nhấn mạnh, trong dạy học cần tuân thủ: học đi đôi với tư (tư duy), với tập, với hành. Có thể thấy tư duy tạo nên sự khác biệt giữa con người và các loài sinh vật khác cùng sinh sống trên hành tinh này. Theo quan điểm tâm lí học, nhiều tài liệu đã chỉ ra rằng: “Tư duy là quá trình nhận thức, phản ảnh những thuộc tính bản chất, những mối quan hệ có tính quy luật của sự vật, hiện tượng bằng những hình thức như cảm giác, tri giác, biểu tượng, khái niệm, phán đoán, suy luận” [17]. Tư duy mang tính chất khái quát, tính gián tiếp và tính trừu tượng, được nảy sinh từ nhu cầu thực tiễn.

Thực tiễn cũng là tiêu chuẩn để kiểm tra tính đúng đắn của tư duy. Quá trình tư duy là một quá trình vừa mang tính sinh lí thần kinh học, vừa là một quá trình mang tính trí tuệ đồng thời mang tính cảm xúc. Nhờ có tư duy, con người nhận thức được thế giới hiện thực khách quan của tự nhiên, xã hội, vận dụng những quy luật đó vào thực tiễn cuộc sống của con người để xây dựng nền văn minh nhân loại rực rỡ như ngày nay. Platonov, quá trình tư duy được thể hiện qua sơ đồ sau: 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Platonov về quá trình tư duy [17] 1. Khái niệm tư duy sáng tạo Tư duy sáng tạo là kết quả tương tác của các quá trình khám phá, tưởng tượng và tư duy dưới tác động của động cơ và cảm xúc cá nhân. Trong [10], các tác giả đã chỉ rõ: “Tư duy sáng tạo là một dạng tư duy độc lập, tạo ra ý tưởng mới độc đáo và có hiệu quả vấn đề cao. Ý tưởng mới thể hiện ở chỗ phát hiện cái mới, tìm ra hướng đi mới, tạo ra kết quả mới.

Tính độc đáo của ý tưởng mới thể hiện ở giải pháp lạ, hiếm, không quen thuộc hoặc duy nhất”. Để tạo ra được cái mới thực sự, con người cần thực hiện bước nhảy tư duy, suy đoán, thoát ra khỏi hệ thống cũ để có thể quay lại khắc phục lỗi của chính hệ thống đó. Tuy nhiên, cái mới, cái độc đáo mang tính chất tương đối vì có thể với người này là sáng tạo nhưng lại là điều quen thuộc với người khác, 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hoặc cùng một chủ thể tư duy nhưng trong điều kiện hoàn cảnh này thì vấn đề được coi là mới lạ, độc đáo, có hiệu quả, còn trong trường hợp khác thì không. Tư duy sáng tạo có tính độc lập và tính tích cực, tuy nhiên, không phải cứ tư duy độc lập và tư duy tích cực là tư duy sáng tạo.

Có thể nói, tư duy tích cực là tiền đề của tư duy độc lập và đó là nền tảng của tư duy sáng tạo. Tư duy tích cực đối với chủ thể nhận thức được biểu hiện qua sự cố gắng về mặt trí tuệ và nghị lực. Tư duy độc lập được đặc trưng bởi khả năng tự phát hiện vấn đề và giải quyết được vấn đề, tự kiểm tra và hoàn thiện kết quả đạt được. Trong dạy học tư duy, A.

Krutexki đã chỉ ra mối quan hệ giữa ba dạng mức độ tư duy [11]: Sơ đồ 1. Ba vòng tròn đồng tâm tư duy của Krutexki, A. (1973) Tư duy sáng tạo Tư duy độc lập Tư duy Trong đó:tích cực - Mức độ tư duy tích cực: học sinh chăm chú lắng nghe, cố gắng hiểu, tham gia nhiệt tình vào bài giảng. - Mức độ tư duy độc lập: học sinh tự đọc, tự chứng minh các vấn đề được thầy nêu ra.

9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Mức độ tư duy sáng tạo: học sinh tự khám phá và nêu ra vấn đề. Bước đầu có thể theo được định hướng của thầy. Như vậy, có thể hiểu rằng, tư duy sáng tạo là cách suy nghĩ độc lập, có khuynh hướng tạo ra các ý tưởng, cách giải quyết vấn đề mới, độc đáo và đạt hiệu quả giải quyết vấn đề. Biểu hiện của tư duy sáng tạo Về mặt tâm lí học, biểu hiện đặc trưng của hoạt động sáng tạo có thể bao gồm: - Vận dụng các tri thức, kĩ năng, kĩ xảo đã có và được rèn luyện vào tình huống mới.

- Phát hiện cấu trúc mới, chức năng mới của các đối tượng quen thuộc. - Nhận thấy nội dung mới trong các tình huống bình thường. - Độc lập kết hợp các phương thức hoạt động đã biết, tạo thành cái mới. - Nhận thấy nhiều cách giải quyết cho một vấn đề cụ thể, lựa chọn được cách giải quyết tối ưu.

- Đưa ra được phương pháp mới về nguyên tắc, khác lạ, độc đáo so với những phương pháp đã biết, quen thuộc. Tư duy sáng tạo nói chung và tư duy sáng tạo trong toán học nói riêng gồm các đặc điểm sau: - Tính mềm dẻo (Flexibility): + Dễ dàng chuyển từ hoạt động trí tuệ này sang hoạt động trí tuệ khác, + Suy nghĩ không máy móc, rập khuôn, + Phát hiện được vấn đề mới trong các điều kiện quen thuộc. - Tính nhuần nhuyễn (Fluency): + Xem xét đối tượng qua nhiều khía cạnh, trong các điều kiện, hoàn cảnh khác nhau, + Tìm được nhiều giải pháp khác nhau, có thể có giải pháp mới mẻ. - Tính độc đáo (Originality): 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.