phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn đƣợc trình bày trong 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lí luâ ̣n và thƣ̣c tiễn của viê ̣c da ̣y ho ̣c thơ Nôm Đƣờng luâ ̣t ở Trung học cơ sở theo đặc trƣng thể loại Chƣơng 2: Biện pháp dạy học thơ Nôm Đƣờng luật ở Trung h ọc cơ sở theo đă ̣c trƣng thể loại Chƣơng 3: Thiết kế thể nghiệm 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC THƠ NÔM ĐƢỜNG LUẬT Ở TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO ĐẶC TRƢNG THỂ LOẠI 1. Thể loại và việc dạy học tác phẩm văn chương theo đăc̣ trưng thể loại trong nhà trường 1. Quan niệm chung về thể loại văn học Theo GS Trần Đình Sử trong Lí luận văn học tập 2 (NXB Đại học Sƣ phạm 2008) “Thể loại văn học là khái niệm chỉ quy luật loại hình của tác phẩm trong đó ứng với một loại nội dung nhất định của một loại hình thức nhất định tạo cho tác phẩm” [16, tr. Theo Từ điển thuật ngữ văn học NXB Giáo dục: “ Thể loại văn học là dạng thức của tác phẩm văn học, đƣợc hình thành và tồn tại tƣơng đối ổn định trong quá trình phát triển lịch sử của văn học thể hiện ở sự khác nhau về cách thể hiện chủ đề tác phẩm, về đặc điểm của các hiện tƣợng đời sống đƣợc miêu tả và về tính chất của mối quan hệ của nhà văn với các hiện tƣợng đời sống ấy.
252-253] Trong quá trình sáng tác, các nhà văn thƣờng sử dụng các phƣơng pháp chiếm lĩnh đời sống khác nhau, thể hiện những quan hệ thẩm mĩ khác nhau đối với hiện thực, có những cách thức xây dựng hình tƣợng khác nhau. Các phƣơng thức ấy ứng với những hình thức hoạt động nhận thức khác nhau làm cho tác phẩm văn học bao giờ cũng có sự thống nhất quy định lẫn nhau về loại đề tài, cảm hứng, hình thức nhân vật, hình thức kết cấu và hình thức lời văn. Ngƣời ta có thể tập hợp thành từng nhóm những tác phẩm văn học giống nhau về phƣơng thức miêu tả và hình thức tồn tại chỉnh thể ấy. Đó là cơ sở khách quan của sự tồn tại thể loại văn học và cũng là điểm xuất phát để xây dựng nguyên tắc phân chia thể loại văn học.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thể loại văn học trong bản chất phản ánh những khuynh hƣớng phát triển vững bền, vĩnh hằng của văn học, và các thể loại văn học tồn tại để giữ gìn, đổi mới thƣờng xuyên các khuynh hƣớng ấy. Do đó thể loại văn học luôn luôn vừa mới, vừa cũ, vừa biến đổi, vừa ổn định. Lí luận văn học dựa vào các yếu tố ổn định mà chia tác phẩm văn học thành các loại và các thể. Loại rộng hơn thể, thể nằm trong loại.
Bất kì tác phẩm văn học nào cũng thuộc một loại nhất định, và quan trọng hơn là có một hình thức thể nào đó. Loại và thể mang tính chất biện chứng của cái biểu đạt và cái đƣợc biểu đạt. Về phƣơng diện cấu trúc nội dung của tác phẩm văn học thì loại là chất mà thể là hình thức biểu hiện cụ thể của loại , không có thể thì loại không không biểu hiện ra đƣợc. Nhƣng khi đã biểu hiện ra thành thể thì nó lại có tính độc lập tƣơng đối.
Cuốn Lí luận văn học của GS Hà Minh Đức, Đỗ Văn Khang, Phạm Quang Long khẳng định rằng: Tính chất tƣơng đối của ranh giới thể loại còn biểu hiện ở sự thâm nhập lẫn nhau giữa các thể loại trong quá trình phát triển. Có khi các tác phẩm khác nhau thuộc một thể tài lại biểu hiện tính chất của những loại khác nhau. Ví dụ thể thơ thì có thơ tự sự, thơ trữ tình, kịch thơ.Thực tế các tác phẩm văn chƣơng cho thấy rằng khó có thể xác định máy móc tác phẩm này là thể loại tự sự, trữ tình hay kịch. Trong tác phẩm trữ tình có yếu tố tự sự và ngƣợc lại.
Một tác phẩm văn chƣơng luôn chịu sự ràng buộc từ hai phía loại và thể. Loại và thể phụ thuộc chặt chẽ với nhau nhƣng vẫn có tính độc lập tƣơng đối. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng có ba loại. Mỗi loại trên gồm một số thể nhỏ.
* Loại tự sự phản ánh đời sống trong tính khách quan (tƣơng đối) của nó - qua con ngƣời, hành vi, sự kiện đƣợc kể lại bởi một ngƣời kể chuyện nào đó. Loại tự sự gồm: - Tự sự dân gian: thần thoại, truyền thuyết, cổ tích, ngụ ngôn, truyện cƣời. - Tự sự trung đại và hiện đại: truyền kì, tiểu thuyết, truyện vừa, kí. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Loại trữ tình biểu hiện trực tiếp thế giới chủ quan của con ngƣời.
Trong tác phẩm trữ tình, tình cảm, cảm xúc, tâm trạng, suy nghĩ. đƣợc trình bày trực tiếp và làm thành nội dung chủ yếu của tác phẩm. Tác giả có thể biểu hiện cảm xúc cá nhân mình mà không cần kèm theo bất cứ một sự miêu tả biến cố, sự kiện nào. Loại trữ tình gồm: - Trữ tình dân gian: tục ngữ, ca dao, dân ca, vè, câu đố.
- Trữ tình trung đại và hiện đại: thơ cổ thể truyền thống, thơ tự do. * Loại kịch có hai loại: kịch bản văn học và nghệ thuật sân khấu kịch. Nghệ thuật sân khấu kịch mang tính chất tổng hợp bao gồm nhiều hoạt động của diễn viên, đạo diễn, hóa trang, ánh sáng, âm thanh… Kịch bản văn học chỉ là một yếu tố, dù đó có thể là một trong những yếu tố đầu tiên và quan trọng nhất của kịch. Bên cạnh việc nắm vững các đặc điểm của mỗi loại, chúng ta có thể dựa vào thi pháp tƣ tƣởng, phong cách, cái “tạng” riêng của từng nhà văn để khám phá ra “chất của loại” trong tác phẩm cụ thể.
Chẳng hạn, Nam Cao là một nhà văn hiện thực, ngòi bút của ông thƣờng thể hiện những nỗi đau sâu kín trong tâm hồn con ngƣời, để rồi từ đấy tiếng tơ đàn thánh thiện của tâm linh đƣợc bật lên tràn đầy vẻ đẹp nhân văn. Tác phẩm của Nam Cao thƣờng thể hiện nỗi đau tinh thần giằng xé trong tâm hồn con ngƣời, con ngƣời trong tình huống bị hạ nhục; cái nhục bị đẩy đến tận cùng là lúc nhân tính phát sáng. Tác phẩm của Nam Cao thƣờng có nhiều tầng bi kịch. Nếu không xác định đƣợc thi pháp tƣ tƣởng của nhà văn, ta chỉ mới dạy học đƣợc cái tầng nghĩa cụ thể nào đó.
Các tác phẩm của Ngô Tất Tố thƣờng vang lên tiếng kêu cứu của những ngƣời bần cố nông, nhất là phụ nữ và trẻ em. Còn trong tác phẩm của Nguyễn Công Hoan là những tấn bi hài kịch của kiếp ngƣời. Thạch Lam cũng vậy. Cái riêng của ông là thể hiện vẻ đẹp tình ngƣời kín đáo, đằm thắm, khẽ khàng, sâu xa, lắng đọng.
Chất “thơ văn xuôi”, “chất trữ tình hiện 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thực” tràn đầy trong các tác phẩm của ông. Chúng ta phải dạy học tác phẩm của Thạch Lam theo hƣớng với tác phẩm trữ tình cho dù nó là truyện. Xuân Diệu và Tản Đà dù có viết truyện ngắn thì đấy vẫn chỉ là truyện trữ tình của các nhà thơ. Nguyên Hồng có làm thơ thì cũng là thơ của tác giả văn xuôi mà thôi.
Qua “tạng nghệ sĩ”, ta có thể khám phá ra “chất của loại” trong tác phẩm là vì vậy. Ngoài ra, chúng ta có thể nhận biết loại thể qua những dấu hiệu của tổ chức cấu trúc, cách thể hiện của tác phẩm. Loại tự sự thƣờng có tiết tấu đầu- giữa-cuối (trừ thể loại thần thoại), ngƣời kể chuyện ở dạng ngôi thứ nhất tham dự, không tham dự, thông suốt, thông suốt có chọn lựa, khách quan… trƣớc mọi sự vật, sự việc trong truyện v. Loại trữ tình thƣờng dễ nhận biết qua trạng thái tình cảm, giọng nói của nhân vật trữ tình, giọng điệu của hệ thống thanh âm, giọng thơ, các hình thái tu từ… Loại kịch thƣờng biểu hiện qua những mâu thuẫn với những diễn biến phức tạp… Tóm lại việc xác định thể loại văn học chỉ có tính chất tƣơng đối.
Song vẫn cần thống nhất rằng thể loại là dạng thức tồn tại chỉnh thể của tác phẩm. Thể loại văn học là sự thống nhất giữa loại nội dung và một dạng hình thức văn bản và phương thức chiếm lĩnh đời sống. Vấn đề dạy học tác phẩm văn chương theo đặc trưng thể loại Thể loại giữ vai trò quan trọng trong văn học. Nhà nghiên cứu văn học, nhà bác học người Nga M.Bakhtin đã từng khẳng định: “ Đằng sau cái mặt ngoài sặc sỡ và đầy tạp âm ồn ào của tiến trình văn học, người ta không nhìn thấy vận mệnh to lớn và cơ bản của văn học và ngôn ngữ, mà những nhân vật chính nơi đây trước hết là các thể loại, còn trào lưu, trường phái chỉ là những nhân vật hạng nhì hoặc hạng ba” [20, tr.
Chính vì vậy, việc xác định thể loại là vấn đề mấu chốt trong quá trình dạy học tác phẩm văn chƣơng. Không xác định đúng “chất của loại ” trong thể khi dạy các thể loại khác nhau giáo viên sẽ không tránh khỏi bệnh công thức cứng nhắc, rập khuôn máy móc. Xa 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com rời bản chất loại thể của tác phẩm là xa rời tác phẩm cả về linh hồn và thể xác. Không thể tiếp cận đƣợc tác phẩm nếu không hiểu bản chất của thể loại.
Ví dụ, khi dạy một bài thơ thì phải biết các đặc điểm của thể loại thơ, chú ý đến vẻ đẹp âm thanh, nhịp điệu, vẻ đẹp của cấu tứ, tình cảm, ý tứ sâu xa.Dạy một tiểu thuyết thì phải biết đến nhân vật, cốt truyện, tâm lí, các chi tiết ngoại hình, mối quan hệ nhân vật với hoàn cảnh, kết cấu trần thuật.Càng hiểu rõ đặc điểm của loại thể bao nhiêu ngƣời dạy, ngƣời học càng có mức độ lí giải, cảm thụ sâu sắc bấy nhiêu. Mỗi thể loại có một phƣơng pháp dạy học riêng. Vì vậy, khi tiến hành giảng dạy, giáo viên phải xuất phát từ đặc trƣng thể loại. Đặc trƣng thể loại là điều kiện quyết định hiệu quả tiếp nhận của học sinh.
Dạy học tác phẩm văn chƣơng theo đặc trƣng thể loại chính là phƣơng pháp mang tính lí luận của ngành khoa học phƣơng pháp. Tùy vào mỗi thể loại khác nhau mà giáo viên đề ra các yêu cầu về hoạt động của học sinh khi ở nhà cũng nhƣ khi trên lớp là khác nhau.