CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Quan niệm về dạy học phân hóa Trong lịch sử giáo dục, “học sinh” để chỉ những người tiếp thu dưới sự giảng dạy của giáo viên, “lớp học” để chỉ tập thể những học sinh có cùng một trình độ, cùng một lứa tuổi với cùng một mục tiêu học tập. Tuy vậy, cho tới thời điểm hiện tại, việc dạy học đồng loạt – một giáo án chung bao gồm các yêu cầu kiến thức và kĩ năng chung, bài tập chung cho toàn bộ học sinh đã không còn phù hợp.
Chính việc dạy học đồng loạt đôi khi đã khiến học sinh yếu kém cảm thấy khó khăn do lượng kiến thức quá nặng trong khi học sinh giỏi lại cảm thấy nhàm chán do đã biết trước nội dung mà giáo viên đang giảng dạy. Không chỉ vậy, nó cũng tạo nên lối học thụ động, ít suy nghĩ, không còn phù hợp với nhu cầu phát triển của xã hội hiện tại. Do đó, dạy học phân hóa nhằm chú trọng tới khả năng và tạo điều kiện tốt nhất cho mỗi cá nhân phát triển đã trở thành một trong những nhiệm vụ cần thiết của mỗi giáo viên. Từ những năm đầu của thế kỉ XX, tác giả J.Dewey (1859 - 1952) đã chỉ ra rằng kinh nghiệm, động cơ và hứng thú có sẵn của học sinh quyết định tới việc lĩnh hội.
Do vậy, người giáo viên bao giờ cũng phải đề cao nhu cầu của học sinh chứ không phải là sự phân phát kiến thức, lấy học sinh làm trung tâm. Dewey viết “Trước tiên và trước hết, tôi suy nghĩ về điều gì sẽ gây hứng thú cho học sinh của tôi… Tôi còn tìm hiểu xem đâu là năng lực có sẵn của các em và mình đang có những loại vật liệu gì, sau đó suy nghĩ xem học sinh sẽ có khả năng giải quyết loại vật liệu nào một cách giỏi nhất…”[3]. Carol Ann Tomlinson (2004) đưa ra quan điểm dạy học phân hóa là sắp xếp những gì diễn ra trên lớp để học sinh có nhiều cơ hội lựa chọn cho mình cách chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng và thái độ diễn đạt những gì mà họ học được. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nói cách khác, dạy học phân hóa sẽ cung cấp cho học sinh những con đường khác nhau để lĩnh hội nội dung dạy học.
Thông qua đó, học sinh đạt hiệu quả học tập cao nhất. [12] Một số nhà giáo dục học khác thì cho rằng dạy học phân hóa là cách dạy mà giáo viên là người chủ động thiết kế và điều chỉnh nội dung dạy học, phương pháp dạy học, nguồn học liệu, hoạt động của học sinh và cách thức đánh giá kết quả học tập nhằm đáp ứng được nhu cầu của một học sinh hoặc nhóm học sinh, tạo cơ hội học tập tốt nhất cho mỗi học sinh trong lớp. Ở Việt Nam, tác giả Đặng Thành Hưng (2005) với quan niệm “Dạy học phân hóa thực chất là tạo ra những khác biệt nhất định trong nội dung và phương thức hoạt động của học trình (tổng thể hoặc ở từng cấp học, lớp học, môn học và bài học) bằng cách thiết kế và thực hiện học trình theo nhiều hướng khác nhau dựa vào nhóm năng lực, hứng thú và nhu cầu học tập của người học và mục tiêu giáo dục xã hội”. [4] Tác giả Nguyễn Hữu Châu (2007) cho rằng “Dạy học phân hóa là một quan điểm dạy học đòi hỏi phải tổ chức, tiến hành các hoạt động dạy học dựa trên những khác biệt của người học về năng lực, sở thích, nhu cầu và các điều kiện học tập nhằm tạo ra những kết quả tốt nhất cho người học”.
[2] Dựa trên các quan điểm này, trong phạm vi luận văn, cá nhân tôi xin đưa ra quan niệm “Dạy học phân hóa là nguyên tắc dạy học đòi hỏi giáo viên phải chú ý thiết kế các nội dung học tập, cách thức triển khai dạy học cũng như đánh giá nhằm đáp ứng được tối đa khả năng của mỗi học sinh dựa trên chính nhu cầu, trình độ nhận thức cũng như phong cách học cá nhân”. Cơ sở khoa học của dạy học phân hóa Theo thuyết Đa thông minh của nhà tâm lý học người Mỹ Howard Gardner (1983), có tám loại hình trí thông minh cần được công nhận là có giá trị ngang nhau. [6] 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các loại hình trí thông minh Trí thông minh ngôn ngữ Trí thông minh Trí thông minh nội tâm logic và toán học Trí thông minh Trí thông minh tự nhiên không gian Trí thông minh Trí thông minh giao tiếp âm nhạc Trí thông minh vận động Năng lực khác nhau của mỗi cá nhân được hình thành dựa trên cơ sở các loại hình trí thông minh này.
Mỗi học sinh đều có ít hay nhiều khả năng theo các khuynh hướng khác nhau của mỗi loại hình trí thông minh. Thuyết Đa dạng trí thông minh hướng tới giá trị nhân văn và làm tiền đề quan trọng để Nhà trường cũng như tất cả các giáo viên cần quan tâm tới từng cá nhân học sinh, từ đó khơi dậy tiềm năng khác nhau của mỗi đứa trẻ. Một trong những cơ sở khoa học khác của dạy học phân hóa chính là dựa trên phong cách học tập. Những nghiên cứu được thực hiện bởi bởi Rita Dunn, Jeffrey S.
Beaudry và Angela Kalvas trong phạm vi hơn 60 trường Đại học trong thập kỉ vừa qua chỉ ra rằng việc học tập diễn ra hiệu quả hơn nếu phương pháp dạy học của giáo viên quan tâm tới đúng phong cách học tập của mỗi cá nhân. Phong cách học tập được hiểu là cách thức ưu thế của cá nhân khi tiếp nhận, xử lý và lưu giữ thông tin trong môi trường học tập. Một 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phương pháp giảng dạy có thể hiệu quả với học sinh này nhưng lại không hiệu quả với học sinh khác. Do mỗi cá nhân có một phong cách học tập tự nhiên và riêng biệt nên việc hiểu được điều đó sẽ giúp cho giáo viên có thể tổ chức lớp học đáp ứng được các nhu cầu khác nhau của học sinh bao gồm không chỉ không gian lớp học (âm thanh, ánh sáng, nhiệt độ, cách sắp xếp chỗ ngồi mà còn là độ nhạy trong cách tiếp nhận thông tin thông qua các giác quan khác nhau.
Theo nghiên cứu của các nhà khoa học và các nhà tâm lý học, có rất nhiều mô hình khác nhau để minh họa cũng như phân loại các cách mà người học tiếp nhận dễ dàng nhất. Trong đó, lý thuyết phổ biến là mô hình VARK được phát hiện bởi Fleming năm 2006. Mỗi loại hình học tập này sẽ được đáp ứng tốt nhất bởi một phương pháp giảng dạy khác nhau. Nhóm người học thông qua trực quan sẽ thích quan sát các hình ảnh, số liệu biểu đồ, tranh vẽ.
Nhóm người học thông qua âm thanh có xu hướng tiếp nhận thông tin nhanh qua video hay những bài thuyết trình, các cuộc thảo luận… Nhóm người học theo thiên hướng đọc và viết thích được phân tích các thông tin trên giấy. Nhóm người học thông qua vận động thường hứng thú với các hoạt động như lắp ghép, chạy nhảy, di chuyển… Ngoài ra, Bernice McCarthy cũng đã đưa ra hệ thống 4MAT, mô tả bốn phong cách học khác nhau. [9] Nhóm người học giàu trí tưởng tượng (Imaginative Learners) với câu hỏi yêu thích là “Tại sao tôi cần học những điều này?”. Họ thích tìm hiểu 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những điều mà họ coi là quan trọng hoặc những điều mà họ quan tâm tới cũng như muốn được bày tỏ niềm tin về ý kiến của mình.
Nhóm người học phân tích (Analytic Learners) với câu hỏi yêu thích là “Tôi cần học cái gì trong nội dung này?”. Họ thích được đưa ra phân tích mọi thứ nhờ những kinh nghiệm cá nhân và kiểm tra bằng thực nghiệm. Nhóm người học thực hiện (Common Sense Leaners) với câu hỏi yêu thích là “Làm thế nào để tôi vận dụng được những điều đã học?”. Họ thích được kiểm tra lý thuyết (những gì được học) thông qua các thử nghiệm, xây dựng và sáng tạo.
Họ luôn muốn mọi thứ được trở nên hữu ích. Nhóm người học năng động (Dynamic Learners) với câu hỏi yêu thích là “Nếu tôi làm cái này, thì sao?”. Họ có xu hướng tìm kiếm những thách thức và là những người dám chấp nhận rủi ro. Họ thích kết nối mọi thứ lại với nhau và làm cho mọi thứ đang hoạt động sẽ hoạt động tốt hơn nữa.
Họ liên tục phấn đấu để phát triển và đạt tới tầm cao mới. Phong cách học tập có ảnh hưởng đến hiệu quả học tập và sự thành công của mỗi cá nhân. Do vậy, khi hiểu rõ về phong cách của người học, người dạy có thể điều chỉnh phương pháp giảng dạy giúp người học tiếp nhận thông tin, kiến thức mới một cách dễ dàng hơn trong tối đa các tình huống diễn ra trong giờ học. Các cấp độ của dạy học phân hóa Dạy học phân hóa ở cấp vĩ mô (còn được gọi là phân hóa ngoài) thể hiện thông qua việc xây dựng các chương trình giáo dục khác nhau cho từng lớp đối tượng khác nhau nhằm tạo điều kiện tốt nhất cho người học.
Hiện nay, có rất nhiều hình thức phân hóa ngoài khác nhau nhưng chủ yếu vẫn tồn tại dưới ba hình thức. Dạy học phân hóa theo hướng phân ban là hình thức mà Nhà trường tổ chức dạy học theo một số ban đã quy định trên phạm vi toàn quốc và học 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sinh sẽ được phân chia vào các lớp tùy thuộc theo năng lực, hứng thú và nhu cầu cá nhân. Ví dụ: Ban Tự nhiên và ban Xã hội; ban Tự nhiên và ban Cơ bản… Dạy học phân hóa theo hướng tự chọn là hình thức tổ chức dạy học theo “nhu cầu”. Ở đó, học sinh cần nội dung nào thì học nội dung đó.
Đặc biệt, mỗi cá nhân sẽ được quyết định về mặt số lượng cũng như nội dung học tập của mình. Ví dụ: Nhà trường tổ chức các câu lạc bộ như: “Bơi, bóng rổ, làm vườn, tòa soạn nhỏ, ukulele…” và học sinh sẽ được tự lựa chọn đăng kí tham gia tùy theo nhu cầu cũng như mức độ hứng thú của mình. Dạy học theo hướng phân ban kết hợp với tự chọn là hình thức tổ chức dạy học mà học sinh vừa được phân chia theo các ban khác nhau, đồng thời được lựa chọn những môn học với các giáo trình tự chọn ngoài nội dung học tập bắt buộc ở mỗi ban.