CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Phương pháp dạy học tích cực 1. Quan niệm về phương pháp dạy học tích cực Phương pháp dạy học tích cực là một thuật ngữ rút gọn, được dùng ở nhiều nước để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học (xem [15]). Phương pháp dạy học tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy (xem [2]).
Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực Theo tác giả [6], phương pháp dạy học tích cực có các đặc trưng sau: - Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh. - Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học. - Tăng cường hoạt động học tập của mỗi cá nhân, phân phối với hợp tác. - Kết hợp đánh giá của thầy và tự đánh giá của trò.
Một số phương pháp dạy học tích cực Một số các phương pháp dạy học tích cực thường hay được sử dụng: dạy học dự án, dạy học khám phá, dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, dạy học hợp tác, dạy học phân hóa… 1. Đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng dạy học tích cực Phương pháp dạy học chương trình trung học phổ thông theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của người học, hình thành và phát triển năng lực tự học, tự giải quyết vấn đề dưới sự hướng dẫn của giáo viên: -Tăng cường sử dụng thiết bị, mô hình dạy học theo hướng là nguồn để học sinh nghiên cứu tìm tòi kiến thức. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -Tăng cường nêu và giải quyết vấn đề giúp học sinh phát triển tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề. -Tăng cường sử dụng sách giáo khoa như là nguồn để học sinh tự đọc, tự nghiên cứu, tích cực nhận thức, thu thập và xử lý thông tin có hiệu quả.
-Tổ chức cho học sinh tự học kết hợp với hợp tác theo nhóm nhỏ theo hướng giúp học sinh tự học, hợp tác cùng học, cùng giải quyết các vấn đề toán học. Dạy học khám phá 1. Một số quan điểm về dạy học khám phá Hiện nay, thuật ngữ liên quan đến dạy học khám phá chưa được sử dụng thống nhất. Trong tiếng Anh có hai cụm từ được các tác giả hiểu như nhau: “discovery learning” (dạy học phát hiện) và “learning by discovery” (dạy học bằng phát hiện).
Nhưng ở đây do sự phong phú của tiếng Việt cũng như mong muốn thuật ngữ mà mình sử dụng lột tả được bản chất của phương pháp dạy học mà mình nghiên cứu, chúng tôi dùng thuật ngữ dạy học khám phá. Trong một số tài liệu tiếng Việt, cũng có nhiều cách dùng từ ngữ khác nhau như: “dạy học tự phát hiện” (Đỗ Đình Hoan), “Phương pháp phát hiện lại” (Nguyễn Kỳ). “phương pháp dạy học tìm tòi” (Lê Nguyên Long), “ dạy học phát hiện”, “ dạy học tự phát hiện” [11], “dạy học khám phá” [6]… Tuy nhiên, các tác giả đều có chung một quan điểm về bản chất của dạy học khám phá, cũng như nhấn mạnh việc học sinh tự mình phát hiện ra tri thức mới thông qua điều tra, khảo sát, tìm tòi, làm thực nghiệm với sự tổ chức, hướng dẫn, điều khiển của giáo viên. Trong [11], tác giả đã viết: Các thuật ngữ “phát hiện”, “tìm tòi”, “khám phá”, “tìm tòi - khám phá”, “tìm tòi - phát hiện”… đều có nguồn gốc chung từ tiếng Anh là “discovering”, “exploring”… Về nội hàm, các thuật ngữ này có thể không hoàn toàn đồng nhất, nhưng tất cả đều quan tâm đặc biệt, đặt lên vị trí hàng đầu vai trò của tư duy và sự tìm tòi trong học tập của học sinh.
Jerome Bruner đưa ra khái niệm: dạy học khám phá là “lối tiếp cận dạy học mà qua đó, học sinh tương tác với môi trường của họ bằng cách khảo sát, sử 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dụng các đối tượng, giải đáp những thắc mắc bằng tranh luận hay biểu diễn thí nghiệm” (xem [3]). Tác giả [11] cho rằng: “dạy học tự phát hiện là một trong những phương pháp lấy học sinh làm trung tâm, là con đường nhằm tích cực hoá hoạt động của học sinh. Thông qua phương pháp này, học sinh hoạt động tự lực, tăng cường hành vi tìm tòi, phát hiện trong quá trình chiếm lĩnh tri thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo; làm cho người học thích ứng với cuộc sống, áp dụng được kiến thức và kỹ năng học ở nhà trường vào cuộc sống”. Tác giả John Foster lại coi “dạy học bằng phát hiện” như là sự tò mò ban đầu thường được kích thích bởi môi trường do giáo viên đề xuất mà nó dẫn đến những câu hỏi và xem xét những câu hỏi nào được nêu ra là hợp lý và tìm câu trả lời như thế nào… Nhưng yếu tố thiết yếu là điều tra, khảo sát và kinh nghiệm trực tiếp”.
Trong quá trình giáo dục, học sinh là những người phải giải quyết những vấn đề đặt ra, sẵn sàng khám phá những bí mật trong các môn học. Khám phá trong học tập ở nhà trường dành cho học sinh, không phải nhằm tìm ra điều gì “to tát”, mà chỉ nhằm tìm thấy, phát hiện ra những tri thức mới đối với chính mình (có trong chương trình), giúp họ tích cực, chủ động chiếm lĩnh được những tri thức đó. Trong phương pháp này “Thầy giáo tìm cách giúp học sinh tự khám phá ra các sự kiện, khái niệm, qui tắc. mà người thầy muốn truyền đạt”.
Đây là phương pháp dạy học nhằm tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh, đặt người học vào thế chủ động sáng tạo. Giáo viên tạo ra những tình huống hoạt động, những câu hỏi gợi mở, có thể bằng đàm thoại, phát hiện, thảo luận nhóm, sử dụng phiếu học tập,. qua đó học sinh có thể khám phá được, nhận thức được những tri thức mới. Định nghĩa Phương pháp dạy học khám phá là cách dạy học theo hướng tổ chức cho học sinh tự tìm tòi, khám phá phát hiện ra tri thức mới, cách thức hành động mới.
Qua đó rèn luyện tính cách tích cực cho bản thân. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đặc điểm của dạy học khám phá Theo Bicknell-Holmes and Hoffman (2000) (xem [19]), dạy học khám phá có ba đặc điểm sau đây: Một là: Khảo sát và giải quyết vấn đề để hình thành, khái quát hóa kiến thức. Hai là: Học sinh được thu hút vào hoạt động, hoạt động dựa trên sự hứng thú và ở đó học sinh có thể xác định được trình tự và thời gian.
Ba là: Hoạt động khuyến khích việc liên kết kiến thức mới vào vốn kiến thức của người học. Từ ba đặc điểm trên, dạy học khám phá 5 điểm khác biệt so với các phương pháp dạy học truyền thống là : + Người học tích cực chứ không thụ động. + Việc học tập có tính quá trình chứ không là nội dung. + Thất bại là quan trọng.
+ Phản hồi là cần thiết. + Sự hiểu biết sâu hơn. Các hình thức của dạy học khám phá - Trả lời câu hỏi. - Điền từ, điền bảng, tra bảng.
- Lập bảng, biểu đồ, đồ thị. - Thử nghiệm, đề xuất giải thuyết, phân tích nguyên nhân, thông báo kết quả. - Thảo luận, tranh cãi về một vấn đề. - Điều tra thực trạng, đề xuất giải pháp cải thiện thực trạng, thực nghiệm giải pháp lớn.
- Giải bài tập. - Làm bài tập lớn, chuyên đề, luận án, luận văn, đề án. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Ưu điểm và thách thức của dạy học khám phá Theo tác giả [7], phương pháp dạy học khám phá có các ưu điểm và các thách thức sau: a.
Ưu điểm So với cách dạy học bằng phương pháp thuyết trình, giảng giải thì dạy học khám phá có một số ưu điểm nổi bật sau: - Học sinh coi việc học là của mình, tính tích cực chủ động sáng tạo được phát huy. - Hoạt động khám phá tạo ra hứng thú, đem lại nguồn vui, thúc đẩy động cơ bên trong của quá trình học tập. - Học sinh hiểu sâu, nhớ lâu, biết vận dụng các kiến thức đã học, đồng thời phát triển năng lực tư duy, năng lực giải quyết các vấn đề gặp phải, thích ứng linh hoạt với xã hội hiện đại đang phát triển nhanh chóng. Thách thức Tuy có những ưu điểm như trên nhưng dạy học khám phá cũng bộc lộ một số thách thức sau: - Nếu thực hiện không hợp lí sẽ đem lại những hậu quả xấu như học sinh lúng túng không thực hiện được các hoạt động – nhất là những học sinh yếu kém – gây lãng phí thời gian, giảm sút hứng thú, một số học sinh đâm ra lười biếng.
- Nếu hướng dẫn không tốt học sinh có thể đi tới những khái niệm sai lầm. Đôi khi học sinh có thể học được nhiều qua hậu quả sai lầm của mình nhưng khám phá sai lầm có thể gây phản tác dụng. - Hoạt động khám phá cần nhiều thời gian, nếu học sinh chưa quen sẽ làm chậm tiến độ, phá vỡ kế hoạch dự kiến của giáo viên. - Có những nội dung không thích hợp với dạy - học bằng hoạt động khám phá, nếu áp dụng máy móc sẽ không hiệu quả.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Quy trình của dạy học khám phá 1. Chuẩn bị Bước 1: Xác định mục đích. Bước 2: Xác định vấn đề cần khám phá.
Bước 3: Dự kiến về thời gian. Bước 4: Phân nhóm học sinh. Bước 5: Kết quả khám phá (các tri thức cần hình thành cho học sinh cần đạt được). Bước 6: Chuẩn bị phiếu học tập (phương tiện hướng dẫn hoạt động khám phá kiến thức mới, kỹ năng mới…).
Tổ chức học tập khám phá Bước 1: Xác định rõ các vấn đề cần khám phá và mục đích khám phá. Bước 2: Nêu các giả thuyết (ý kiến): học sinh (nhóm học sinh) đề xuất các giải pháp để giải quyết vấn đề. Bước 3: Thu thập các dữ liệu (để chứng minh tính khả thi của các đề xuất, loại bỏ các đề xuất bất khả thi) Bước 4: Đánh giá các ý kiến. Bước 5: Khái quát hóa.
Cơ sở thực tiễn 1. Nội dung chương trình về chủ đề tích vô hướng của các vectơ Trong sách giáo khoa Hình học lớp 10 ban cơ bản [4], chủ đề tích vô hướng của các vectơ là một nội dung nằm trong chương II của sách. Chủ đề được dạy cho học sinh trong vòng 4 tiết (2 tiết lý thuyết, 2 tiết bài tập).