1 ®Æt vÊn ®Ò Suy thËn m¹n lµ m«t héi chøng l©m sµng vµ sinh ho¸ tiÕn triÓn m¹n tÝnh liªn tôc tõ nhÑ ®Õn nÆng qua nhiÒu n¨m th¸ng do tæn th¬ng nhu m« thËn tõ tõ, trong ®ã sù x¬ ho¸ c¸c nephron chøc n¨ng g©y gi¶m sót dÇn møc läc cÇu th©n, dÉn ®Õn t×nh tr¹ng t¨ng nitophiprotein m¸u vµ mét sè biÕn ®æi nh t¨ng huyÕt ¸p, thiÕu m¸u, lo·ng x¬ng… N¨m 2005 trªn toµn thÕ giíi cã kho¶ng 1,1 triÖu bÖnh nh©n m¾c bÖnh thËn m¹n tÝnh ®ang ®îc ®iÒu trÞ thay thÕ thËn. Theo íc tÝnh dÕn n¨m 2010 sè bªnh nh©n vµo kho¶ng 2 triÖu ngêi. Chi phÝ cho c¸c ®èi tîng nµy íc tÝnh kho¶ng gÇn 1000 tØ USD. T¹i hoa kú hµng n¨m cã trªn 200.000 bÖnh nh©n bÞ suy thËn giai ®o¹n cuèi ph¶i läc m¸u vµ kho¶ng 70.000 bÖnh nh©n cã nhu cÇu ghÐp thËn cïng víi tØ lÖ gia t¨ng hµng n¨m tõ 7% ®Õn 9%/ n¨m [20].
T¹i Khoa thËn BÖnh viÖn B¹ch mai, bÖnh nh©n bÞ suy thËn m¹n chiÕm ti lÖ ®iÒu trÞ néi tró cao nhÊt (40%). Khi suy thËn giai ®o¹n cuèi c©n b»ng néi m«i kh«ng ®iÒu chØnh ®îc, ngêi ta c¨n cø vµo møc läc cÇu thËn ®Ó lùa chän biÖn ph¸p ®iÒu trÞ. Khi møc läc cÇu thËn díi 15ml/phót, cÇn øng dông c¸c ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ thay thÕ thËn suy ®ã lµ c¸c ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ b»ng thay thÕ lµ läc m¸u vµ ghÐp thËn. Trong ®ã ghÐp thËn t¹i ViÖt Nam vÉn cßn lµ ph- ¬ng ph¸p ®iÒu trÞ gÆp nhiÒu khã kh¨n.
2 Läc m¸u b»ng thËn nh©n t¹o vµ läc mµng bông lµ hai ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ thay thÕ thËn suy ®îc thùc hµnh th«ng dông vµ hiÖu qu¶. Tai ViÖt Nam läc mµng bông ®· ®îc ¸p dông lÇn ®Çu tiªn n¨m 1970 t¹i Khoa thËn tiÕt niÖu BÖnh viÖn B¹ch Mai ®Ó ®iÒu trÞ suy thËn cÊp vµ nh÷ng n¨m gÇn ®©y ph¬ng ph¸p nµy ®· ®îc ¸p dông ®Ó ®iÒu trÞ suy thËn m¹n giai ®o¹n cuèi. Nhê biÖn ph¸p nµy mµ nhiÒu bÖnh nh©n suy thËn giai ®o¹n cuèi ®îc kÐo dµi ®êi sèng. Trong ®ã t¨ng huyÕt ¸p gÆp ë 80-90% trong sè bÖnh nh©n suy thËn m¹n giai ®o¹n cuèi vµ chiÕm 10-20% thËn nh©n t¹o chu kú.
T¨ng huyÕt ¸p lµ mét trong nh÷ng biÕn chøng trªn hÖ tim m¹ch ë bÖnh nh©n suy thËn chiÕm tØ lÖ cao vµ lµ mét nguyªn nh©n tö vong chÝnh. T¨ng huyªt ¸p trªn bÖnh nh©n läc mµng bông ®· ®îc nhiÒu t¸c gi¶ níc ngoµi quan t©m nghiªn cøu. Theo nghiªn cøu cña Markus Rumpsfeld t¨ng huyÕt ¸p ë bÖnh nh©n läc mµng bông liªn tôc ngo¹i tró chiÕm 88,7% [23]. ë níc ta vÊn ®Ò nµy ®ang ®îc chó ý.
§Ó gãp phÇn t×m hiÓu vÊn ®Ò trªn, chóng t«i ®Æt vÊn ®Ò nghiªn cøu ®Ò tµi: “§¸nh gi¸ t×nh tr¹ng huyÕt ¸p vµ mét sè yÕu tè liªn quan ë bÖnh nh©n läc mµng bông liªn tôc ngo¹i tró” víi hai môc tiªu: 1. Kh¶o s¸t t×nh tr¹ng huyÕt ¸p ë bÖnh nh©n suy thËn m¹n ®iÒu trÞ b»ng ph¬ng ph¸p läc mµng bông liªn tôc ngo¹i tró (CAPD). T×m hiÓu mèi liªn quan gi÷a huyÕt ¸p vµ mét sè yÕu tè kh¸c ë bÖnh nh©n läc mµng bông liªn tôc ngo¹i tró (CAPD). Ch¬ng 1 Tæng quan tµi liÖu 1.
Vµi nÐt vÒ cÊu tróc vµ gi¶I phÉu vµ chøc n¨ng sinh lý cña thËn: 1.1 CÊu tróc gi¶i phÉu cña thËn: Ngêi b×nh thêng cã hai qu¶ thËn h×nh h¹t ®Ëu n»m sau phóc m¹c, träng lîng cña mçi qu¶ thËn nÆng 130 - 150g, c¶ hai chØ chiÕm 0,5% träng lîng c¬ thÓ nhng ®îc cung cÊp mét lîng m¸u b»ng 1/5 cung lîng tim(kho¶ng 1-1,2 l/phót hay 4ml/g thËn /phót kho¶ng 50-70 ml /phót [1. ThiÕt ®å c¾t ngang thËn chia lµm hai vïng: vïng vá ë ngoµi nh¹t mµu, vïng tuû cã c¸c th¸p manpigi ®îc cÊu t¹o bëi c¸c èng gãp vµ quai 4 henle. §Ønh th¸p malpigi ®îc gäi lµ nhó thËn n¬i cã kho¶ng 15 èng gãp ®æ níc tiÓu vµo ®µi thËn gi÷u c¸c th¸p lµ c¸c cét Bertin. CÊu tróc c¬ b¶n cña thËn lµ c¸c nephron, nephron võa lµ c¸c ®¬n vÞ cÊu tróc võa lµ ®¬n vÞ chøc n¨ng cña thËn.
Mçi nephron bao gåm tiÓu cÇu thËn vµ èng thËn, c¶ hai thËn cã kho¶ng 1,6 triÖu cÇu thËn (1.5-2,4 triÖu) t¹o ra diÖn tÝch mµng läc kho¶ng 1m. CÇu thËn ®îc t¹o bëi cuén mao m¹ch cÇu thËn vµ nang Baoman, ng¨n c¸nh gi÷a lßng mao m¹ch cña cuén m¹ch vµ khoang Baoman lµ mét mµng ®îc t¹o bëi bµo t¬ng cña tÕ bµo néi m¹c, mµng nÒn mao m¹ch cÇu thËn vµ tÕ bµo biÓu m« cã ch©n (tÕ bµo Podocyte), cÊu t¹o nµy t¹o lªn mµng läc cÇu thËn. Bµo t¬ng tÕ bµo néi m« t¹o thµnh mét l¸ máng (0,05m) lãt trong lßng mao m¹ch cÇu thËn, c¸c lç thñng gäi lµ lç néi m« cã ®êng kÝnh kho¶ng 100A0. Sè lîng lç néi m« cña mao m¹ch cÇu thËn nhiÒu h¬n ë c¸c mao m¹ch kh¸c, c¸c lç nµy b×nh thêng cã mµng ng¨n máng h¬n mµng bµo t¬ng.
Mµng nÒn cÇu thËn dÇy kho¶ng 3200 A0 gåm 3 líp: Líp lo·ng trong, líp ®Æc ë gi÷a, líp lo·ng ngoµi. Trong cÊu tróc mµng nÒn cã thµnh phÇn glucoprotein cã nhiÒu acetate, dicacboxinic, sianic, glutamac. èng thËn bao gåm èng lîn gÇn, quai Henle vµ èng lîn xa. èng lîn gÇn b¾t nguån tõ cùc niÖu cÇu thËn, gåm mét ®o¹n cong queo va mét phÇn th¼ng n»m ë vïng vá thËn.
ThiÕt ®å c¾t ngang, thµnh èng ®îc cÊu t¹o bëi mét hµng tÕ bµo gåm 5 – 6 tÕ bµo h×nh th¸p xÕp s¸t nhau, bÒ mÆt tÕ bµo cã mét 5 líp vi nhung mao gäi lµ diÒm bµn ch¶i ®Ó lµm t¨ng diÖn tiÕp xóc cña bÒ mÆt tÕ bµo èng thËn. Quai Henle lµ mét èng h×nh ch÷ u ®i s©u vµo tuû thËn lèi èng lîn gÇn víi èng lîn xa, nh¸nh xuèng thµnh èng máng t¹o bëi mét líp tÕ bµo dÑt. Thµnh èng cã tÝnh thÊm cao h¬n níc nh¸nh lªn thµnh èng dµy t¹o bëi mét líp tÕ bµo gièng tÕ bµo èng lîn xa, c¸c tÕ bµo nµy cã kh¶ n¨ng vËn chuyÓn natri rÊt cao, thµnh èng kh«ng cã tÝnh thÊm níc. èng lîn xa n»m trong vá thËn cã ®o¹n tiÕp gi¸p víi cùc liÖu cÇu thËn mµ nã phô thuéc, c¸c tÕ bµo thµnh èng phÝa cùc liÖu xÕp s¸t nhau dÇy ®Æc gäi lµ vÕt ®Æc (Maculadensa) lµ mét thµnh phÇn cña bé m¸y cÇu thËn.
Maculadensa cã chøc n¨ng tham gia vµo c¬ chÕ th«ng b¸o ngîc (feedback) cÇu - èng thËn. èng lîn xa ng¾n h¬n, hÑp h¬n, Ýt cong queo h¬n so víi èng lîn gÇn, biÓu m« lµ nh÷ng tÕ bµo cao, cã nh©n lín vµ còng cã diÒm bµn ch¶i. Chøc n¨ng sinh lý cña thËn: CÇu thËn cã chøc n¨ng läc m¸u ®Ó t¹o ra níc tiÓu ®Çu, mét ngµy c¶ hai thËn t¹o ra kho¶ng 180lÝt dÞch läc (125 ml/phót hay 2ml/gi©y, hay 100l/ 1 cÇu thËn). Qu¸ tr×nh läc thùc hiÖn theo c¬ chÕ siªu läc phô thuéc vµo c¸c yÕu tè: ¸p lùc läc ( PL), diÖn tÝch mµng läc (S), kh¶ n¨ng siªu läc cña mµng läc (K), møc läc cÇu thËn (MLCT) = PL x K x S.
Lîng níc tiÓu ®Çu khi ®i qua hÖ thèng èng thËn, nhiÒu chÊt ®îc t¸i hÊp thu, nhiÒu chÊt ®îc bµi tiÕt thªm vµo ®Ó cuèi cïng t¹o thµnh níc tiÓu chÝnh thøc ®æ vµo èng gãp, råi ®æ vµo ®µi bÓ thËn. V× vËy cã thÓ nãi èng thËn nh mét nhµ m¸y cã chøc 6 n¨ng “gia c«ng” l¹i níc tiÓu ®Çu ®Ó t¹o ra níc tiÓu chÝnh thøc. Qu¸ tr×nh gia c«ng nµy cã vai trß ®iÒu hoµ cña c¸c hormone ®Ó gióp cho cÇn b»ng néi m« ®îc duy tr×. Mçi ngµy mét ngêi chØ cã kho¶ng 1,5 lÝt níc tiÓu.
Nhng vËy 99% dÞch läc cña cÇu thËn níc tiÒu ®Çu ®îc èng thËn t¸i hÊp thu. Nång ®é urª, crªatinin trong níc tiÒu chÝnh thøc cao h¬n m¸u rÊt nhiÒu, níc tiÓu axit h¬n vµ cã ®é thÈm thÊu cao h¬n 2 lÇn so víi m¸u. Nh vËy cã thÓ nãi thËn lµ c¬ quan cã chøc n¨ng ®iÒu hoµ c©n b»ng néi m«i cña c¬ thÓ th«ng qua qu¸ tr×nh t¹o vµ bµi xuÊt níc tiÓu. ThËn ®¶m nhiÖm nhiÒu chøc n¨ng sinh lý quan träng th«ng qua 3 c¬ chÕ chñ yÕu: Läc m¸u ë cÇu thËn, t¸i hÊp thu vµ bµi tiÕt ë èng thËn, s¶n xuÊt mét sè chÊt cã chøc n¨ng néi tiÕt.
Nh÷ng chøc n¨ng chÝnh cña thËn cã thÓ tãm t¾t nh sau [3][12.]: - Duy tr× sù h»ng ®Þnh cña néi m«i, quan träng nhÊt lµ c©n b»ng thÓ tÝch vµ c¸c thµnh phÇn Ion cña dÞch trong c¬ thÓ - §µo th¶i c¸c s¶n phÈm t¹o ra do qu¸ tr×nh chuyÓn ho¸ c¸c chÊt trong c¬ thÓ quan träng nhÊt lµ nit¬ phiprotein nh urª, creatinin, axituric ®µo th¶i c¸c chÊt ®éc néi sinh vµ ngo¹i sinh - §iÒu hoµ c©n b»ng kiÒm toan, gi÷ cho PH néi m«i h»ng ®Þnh th«ng qua t¸i hÊp thu bicacbonnat vµ bµi tiÕt H + cña èng thËn. 7 - §iÒu hoµ huyÕt ¸p ®éng m¹nh th«ng qua hÖ thèng enrin - angiotensin-aldosteron, s¶n xuÊt c¸c hormone t¹i chç ®Ó tù ®iÒu chØnh dßng m¸u thËn nh prostaglandin. - §iÒu hoµ sè lîng hång cÇu th«ng qua s¶n xuÊt erythropoietin cã t¸c dông kÝch tuû x¬ng s¶n sinh vµ biÖt ho¸ hång cÇu. - §iÒu hoµ chuyÓn ho¸ canxi vµ phosphor th«ng qua s¶n xuÊt d¹ng ho¹t ®éng cña vitamin D3 ( 1, 25 dehydroxycholecalciferon).
- §iÒu hoµ chuyÓn ho¸ kh¸c th«ng qua t¸i hÊp thu vµ ph©n gi¶i mét sè chÊt nh insulin, glucagons, parathyroid, calcitonin, 2 – microglobulin. Khi thËn bÞ tæn th¬ng, chøc n¨ng thËn bÞ suy gi¶m sÏ g©y ra nhiÒu rèi lo¹n néi m«i quan träng 1. §Þnh nghÜa vµ nguyªn nh©n suy thËn m¹n 1. §Þnh nghÜa: Suy thËn m¹n lµ mét héi chøng l©m sµng vµ sinh ho¸ tiÕn triÓn m¹n tÝnh qua nhiÒu n¨m th¸ng, hËu qu¶ cña sù gi¶m sót tõ tõ møc läc cÇu thËn vµ sù x¬ ho¸ c¸c nephron chøc n¨ng g©y gi¶m sót dÇn møc läc cÇu thËn dÉn ®Õn t×nh tr¹ng t¨ng nit¬ phi protein m¸u nh ure, creatinin m¸u, acid uric… §Æc trng cña suy thËn m¹n lµ:[2][5.
- Cã tiÒn sö bÖnh thËn tiÕt niÖu kÐo dµi. 8 - Møc läc cÇu thËn gi¶m dÇn. - Nit¬ phi protein m¸u t¨ng dÇn. - KÕt thóc ë héi chøng ure m¸u cao.
Nguyªn nh©n: - BÖnh lý cÇu thËn: viªm cÇu thËn cÊp, viªm cÇu thËn cã héi chøng thËn h, viªm cÇu thËn luput, viªm cÇu thËn §T§… - BÖnh lý kÏ thËn : + Nguyªn ph¸t. + Thø ph¸t: VTBTM, sái tiÕt niÖu, dÞ d¹ng ®êng tiÕt niÖu, trµo ngîc bµng quang niÖu qu¶n, u ph× ®¹i tiÒn liÖt tuyÕn, dïng thuèc chèng viªm kh«ng steroid kÐo dµi, nhiÔm ®éc m¹n tÝnh kim lo¹i nÆng (ch×, cadmium), do chuyÓn ho¸ (t¨ng calci goute), bÖnh lý thËn kh¸c (lao thËn) - BÖnh lý m¹ch thËn: + X¬ m¹ch lµnh tÝnh (do t¨ng huyÕt ¸p kÐo dµi ) + X¬ m¹ch thËn ¸c tÝnh(do t¨ng huyÕt ¸p ¸c tÝnh) + HuyÕt khèi vi m¹ch thËn + Viªm quanh ®éng m¹ch nót + T¾c tÜnh m¹ch thËn. - BÖnh bÈm sinh di truyÒn hoÆc kh«ng di truyÒn.