ĐẶT VẤN ĐỀ Truyền máu là một bộ phận thiết yếu của y học hiện đại. Từ lâu máu và các chế phẩm từ máu đã đƣợc sử dụng cho cấp cứu và điều trị ở nhiều chuyên khoa trong các bệnh viện [1],[2]. Theo Tổ chức Y tế thế giới, tính an toàn và hiệu quả của truyền máu phụ thuộc vào hai yếu tố: cung cấp đầy đủ máu, chế phẩm máu có chất lƣợng, với giá thành chấp nhận đƣợc và sử dụng máu, chế phẩm máu hợp lý [3]. Với các bệnh viện ở khu vực đô thị, công tác đảm bảo nguồn máu cho điều trị có nhiều thuận lợi nhờ việc thực hiện tập trung hóa dịch vụ truyền máu - một cơ sở truyền máu lớn cung cấp chế phẩm máu cho nhiều bệnh viện [4],[5],[6],[7].
Đây là xu hƣớng phổ biến trên thế giới, đƣợc áp dụng hiệu quả ở cả các nƣớc phát triển cũng nhƣ các nƣớc đang phát triển, có nguồn lực hạn chế [8]. Ở khu vực biển, đảo, nhất là đảo nhỏ, đảo xa bờ, công tác đảm bảo cung cấp máu gặp nhiều khó khăn do điều kiện địa lý, giao thông, thời tiết. không thuận lợi, đòi hòi phải có những biện pháp phù hợp [9],[10],[11]. Máu và chế phẩm máu cho điều trị, cấp cứu và dự phòng thảm họa tại bệnh viện ở vùng đảo có thể đƣợc đảm bảo từ hai nguồn chính: đƣợc cung cấp từ các cơ sở truyền máu lớn và/hoặc tiếp nhận từ ngƣời hiến máu ngay tại đảo [11],[12],[13],[14].
Với xu hƣớng phát triển về kinh tế, du lịch, dịch vụ, an ninh quốc phòng trên biển, đảo thì dịch vụ y tế cũng cần đƣợc quan tâm, đầu tƣ đúng mức để đáp ứng và đảm bảo cho nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng cao cho khu vực này [15]. Nƣớc ta có địa hình đa dạng với hơn 3.000 hòn đảo, bãi đá ngầm lớn, nhỏ; trong đó hơn 1.000 đảo có dân sinh sống [15],[16]. Vùng biển, đảo là nơi ở, làm việc của rất nhiều đối tƣợng nhƣ: ngƣời dân trên các đảo, ngƣ dân trên các tàu cá, công nhân trên các giàn khoan - khu công nghiệp, lực lƣợng vũ trang, khách du lịch. Mô hình bệnh tật cũng nhƣ tai nạn, thƣơng tích trên biển, đảo rất đa dạng, phức tạp, 2 đặc biệt là những thời điểm xảy ra thiên tai, thảm họa [15]; trong khi đó các cơ sở y tế ở vùng biển, đảo còn nhiều hạn chế về nhân lực, trang thiết bị, điều kiện vận chuyển cấp cứu.
Do vậy, công tác chăm sóc sức khỏe nói chung cũng nhƣ đảm bảo an toàn truyền máu cho các bệnh viện ở vùng biển, đảo nói riêng đang ngày càng trở nên cấp thiết [11]. Cho tới nay, ở nƣớc ta chƣa có công trình nào nghiên cứu đầy đủ về tình hình đảm bảo an toàn truyền máu ở biển, đảo, với các nội dung nhƣ: đảm bảo cung cấp máu, sàng lọc, lƣu trữ, phát máu và sử dụng máu trên lâm sàng. Trong số 12 huyện đảo của cả nƣớc, huyện đảo Cát Hải (Hải Phòng) và Phú Quốc (Kiên Giang) là hai huyện đảo lớn nhất, gần bờ, 100% số xã trực thuộc đều là xã đảo, với nhiều điểm tƣơng đồng trong định hƣớng phát triển kinh tế, du lịch, an ninh, quốc phòng cũng nhƣ công tác chăm sóc sức khỏe. Chúng tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu thực trạng và đánh giá hiệu quả áp dụng các biện pháp nâng cao chất lƣợng truyền máu tại hai huyện đảo Cát Hải và Phú Quốc” nhằm mục tiêu: 1.
Khảo sát thực trạng công tác truyền máu tại Bệnh viện đa khoa Cát Bà (huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng) và Bệnh viện đa khoa Phú Quốc (huyện Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang). Nghiên cứu đánh giá hiệu quả áp dụng đồng bộ hai biện pháp nhằm nâng cao chất lƣợng truyền máu tại hai huyện đảo: (1) lƣu trữ, sử dụng chế phẩm máu đƣợc cung cấp từ cơ sở truyền máu khác và (2) xây dựng lực lƣợng hiến máu dự bị, tiếp nhận và sử dụng máu toàn phần cho cấp cứu. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Truyền máu và đảm bảo an toàn truyền máu 1.1 Truyền máu Truyền máu là quá trình đƣa các thành phần của máu vào cơ thể [2]. Truyền máu đƣợc sử dụng trong nhiều tình huống, nhiều chuyên khoa nhằm bổ sung cho sự thiếu hụt một hoặc nhiều thành phần trong máu của ngƣời bệnh.
Bệnh nhân thiếu máu có thể đƣợc truyền máu toàn phần hoặc các chế phẩm nhƣ: khối hồng cầu (KHC), khối bạch cầu, khối tiểu cầu, các chế phẩm huyết tƣơng… tùy thuộc vào tình trạng bệnh [3]. Theo tác giả Đỗ Trung Phấn (2000), dịch vụ truyền máu gồm 3 lĩnh vực chính: ngƣời hiến máu (cộng đồng), hoạt động truyền máu (ngân hàng máu) và truyền máu lâm sàng (bệnh viện) [2],[4],[17]. Trong những năm qua, dịch vụ truyền máu trên thế giới nói chung cũng nhƣ ở nƣớc ta đã đạt đƣợc những kết quả tích cực nhờ việc cải thiện chất lƣợng nguồn ngƣời hiến máu, áp dụng công nghệ hiện đại trong sàng lọc máu, sản xuất chế phẩm máu, miễn dịch phát máu, sử dụng máu lâm sàng và quản lý chất lƣợng dịch vụ truyền máu [18],[19],[20],[21].2 An toàn truyền máu An toàn truyền máu là một trong những yêu cầu cơ bản của truyền máu. Theo Klein HG (2010), truyền máu chƣa bao giờ là an toàn tuyệt đối [22], bởi luôn ẩn chứa nguy cơ truyền các mầm bệnh nhiễm trùng cho ngƣời bệnh do các kỹ thuật sàng lọc chƣa loại trừ hết khả năng ngƣời hiến máu đã nhiễm các mầm bệnh nhƣ HIV, viêm gan B, viêm gan C.
4 Khái niệm an toàn truyền máu đã đƣợc đề cập từ rất lâu, đó là việc đảm bảo an toàn cho các đối tƣợng có liên quan trong quy trình truyền máu: ngƣời hiến máu, ngƣời nhận máu và nhân viên làm công tác truyền máu [2],[23],[24],[25]. Theo Bùi Thị Mai An (2004), Nguyễn Anh Trí (2004), an toàn truyền máu là khái niệm rộng, có tính tổng quát, bao gồm nhiều khía cạnh: an toàn về số lƣợng, an toàn về chất lƣợng, an toàn trong mọi hoàn cảnh, mọi vùng địa lý. Những yêu cầu của an toàn truyền máu là: An toàn về số lượng: đảm bảo cung cấp đầy đủ, kịp thời, thƣờng xuyên, ổn định máu và các chế phẩm máu có chất lƣợng cho điều trị, cấp cứu, dự phòng thảm họa [7]. Đảm bảo về số lƣợng máu bao gồm đảm bảo cơ số theo từng loại chế phẩm máu cần cho điều trị và theo các nhóm máu (hệ ABO, hệ Rh…).
An toàn về chất lượng: máu đƣợc lấy từ ngƣời hiến máu tự nguyện, đƣợc tuyển chọn từ cộng đồng nguy cơ thấp, đƣợc sàng lọc các bệnh nhiễm trùng theo quy định, đƣợc sản xuất, bảo quản và phân phối theo đúng quy trình, tiêu chuẩn [27]. Trong đó, mỗi quốc gia cần có chính sách đảm bảo cung cấp máu và chế phẩm máu có cùng chất lƣợng cho các cơ sở y tế ở mọi khu vực nhằm đảm bảo công bằng cho ngƣời dân trong thụ hƣởng dịch vụ truyền máu [7]. An toàn trong các hoàn cảnh, các mục đích khác nhau: đảm bảo cung cấp và sử dụng máu an toàn cho điều trị, cấp cứu tại cơ sở y tế ở các tuyến điều trị, các chuyên khoa, cả trong bối cảnh thời bình cũng nhƣ khi xảy ra thảm hoạ, chiến tranh [28]… Đồng thời cũng cần đảm bảo đủ cơ số máu và chế phẩm máu khi cần điều phối, chi viện giữa các vùng miền, các cơ sở y tế [26]. An toàn cho các đối tượng có liên quan trực tiếp tới truyền máu: cho ngƣời nhận máu (đủ máu có chất lƣợng, đƣợc cung cấp kịp thời, ổn định); cho 5 ngƣời hiến máu (đƣợc tƣ vấn đầy đủ, giảm các tai biến, hiến máu với sự hài lòng cao…) [29]; và cho nhân viên làm công tác truyền máu (đƣợc trang bị kiến thức, bảo hộ lao động và các vấn đề pháp lý…) [23],[26].
An toàn theo khu vực: Theo Tổ chức Y tế thế giới, đó là đảm bảo cung cấp máu kịp thời, ổn định cho mọi khu vực, mọi vùng miền của mỗi quốc gia [27],[30]: an toàn các thành phố lớn, các trung tâm chính trị, kinh tế và y tế lớn…[27]; an toàn ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo - nơi khó khăn về điều kiện giao thông, vận chuyển và lƣu trữ máu. Tuy nhiên, những năm gần đây, ngày càng xuất hiện nhiều yếu tố nguy cơ ảnh hƣởng tới an toàn truyền máu nhƣ: sự xuất hiện các mầm bệnh lây qua đƣờng truyền máu, sự xuất hiện và bùng phát các vụ dịch với các dạng biến thể của các chủng virus… làm nguồn ngƣời hiến máu có xu hƣớng bị thu hẹp [22],[31],[32],[33],[34]. Quá trình toàn cầu hóa cũng đã ảnh hƣởng tới nhiều mặt của đời sống, xã hội, y tế, trong đó có vấn đề an toàn truyền máu [35]. Theo Tổ chức Y tế thế giới, mỗi quốc gia cần tự đảm bảo nguồn máu cho chính mình do sự khác nhau về chính sách sàng lọc, xuất và nhập khẩu máu giữa các nƣớc [30].
Xu hƣớng xóa nhòa “biên giới” trong lĩnh vực truyền máu xuất hiện đã phần nào ảnh hƣởng tới việc đảm bảo an toàn truyền máu của các quốc gia. Đó là việc giao thƣơng, du lịch, nhập cƣ, di cƣ… ngày càng phổ biến [35], máu đƣợc sử dụng ngoài “biên giới” dƣới các hình thức khác nhau nhƣ: ngƣời đi học tập, di cƣ, định cƣ, du lịch ở nƣớc ngoài tham gia hiến máu; xuất khẩu huyết tƣơng tới các nhà máy lớn hay nhập khẩu các chế phẩm của huyết tƣơng để sử dụng trong nƣớc; trao đổi và nhập tế bào gốc…[35]. Nhƣ vậy, việc một quốc gia này sử dụng máu và chế phẩm máu từ quốc gia khác là không tránh khỏi, trong khi chính sách sàng lọc ngƣời hiến máu không giống nhau giữa các nƣớc có thể làm tăng nguy cơ lây nhiễm các mầm bệnh truyền qua đƣờng máu 6 [25],[35]. Do đó, việc áp dụng các biện pháp nhằm đảm bảo an toàn truyền máu ở mỗi quốc gia càng trở nên cấp thiết [33].2 Vấn đề đảm bảo an toàn truyền máu cho vùng đảo trên thế giới Biển bao phủ ba phần tƣ diện tích thế giới với 175.000 đảo có diện tích khác nhau (từ 0,15 km2 tới 2,2 triệu km2), có đặc điểm địa lý phong phú, đa dạng.
Về cấp độ hành chính, có thể là quốc đảo (nhƣ Australia, New Zealand, Malayxia, Indonesia, Singapore.), có thể là thành phố/huyện đảo, có thể là xã đảo, đảo với số ít dân sinh sống hoặc lực lƣợng quân đội đóng quân (nguồn: Internet). Vì thế, mô hình tổ chức dịch vụ truyền máu ở khu vực các đảo rất đa dạng, tùy điều kiện phát triển kinh tế, y tế của các quốc gia.