Tổng quan nghiên cứu

Dân ca Tày, đặc biệt là làn điệu hát Then, là một phần quan trọng trong kho tàng văn hóa dân gian của đồng bào dân tộc Tày tại tỉnh Cao Bằng, nơi có hơn 41% dân số là người Tày. Hát Then không chỉ là hình thức biểu diễn âm nhạc mà còn gắn liền với tín ngưỡng, nghi lễ truyền thống, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của cộng đồng. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại hóa và hội nhập, các làn điệu dân ca truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một, đặc biệt tại các cơ sở giáo dục như Trường Cao đẳng Sư phạm Cao Bằng, nơi đào tạo đội ngũ giáo viên chủ yếu là con em dân tộc thiểu số.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm tìm ra các biện pháp dàn dựng hiệu quả làn điệu hát Then tại Trường Cao đẳng Sư phạm Cao Bằng, góp phần nâng cao chất lượng các chương trình văn nghệ, đồng thời bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc. Nghiên cứu tập trung vào sinh viên hệ Cao đẳng Tiểu học, với phạm vi thực hiện tại trường trong giai đoạn từ 2015 đến 2017. Việc nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời nâng cao năng lực biểu diễn âm nhạc dân gian cho sinh viên, góp phần phát triển giáo dục âm nhạc truyền thống trong nhà trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về âm nhạc dân gian và nghệ thuật biểu diễn, trong đó nhấn mạnh vai trò của dàn dựng chương trình âm nhạc như một quá trình sáng tạo và tổ chức biểu diễn. Lý thuyết về dân ca được sử dụng để phân tích đặc điểm âm nhạc, lời ca, tiết tấu và hình thức biểu diễn của hát Then. Mô hình dàn dựng chương trình nghệ thuật tổng hợp được áp dụng nhằm xây dựng kế hoạch, lựa chọn bài hát, phân công vai trò và tổ chức tập luyện cho sinh viên.

Các khái niệm chính bao gồm:

  • Dân ca: Bài hát truyền miệng trong dân gian, không rõ tác giả, có tính sáng tạo tập thể.
  • Làn điệu: Âm hưởng giai điệu đặc trưng trong dân ca, tạo nên bản sắc riêng cho từng bài hát.
  • Dàn dựng chương trình âm nhạc: Quá trình chuẩn bị, tổ chức và thực hiện biểu diễn nghệ thuật nhằm đạt hiệu quả cao về mặt nghệ thuật và giáo dục.
  • Hát Then: Thể loại dân ca nghi lễ đặc trưng của dân tộc Tày, kết hợp hát, múa, đàn và kể chuyện.
  • Phương pháp truyền khẩu: Học hát và giai điệu thông qua nghe và thực hành, không dựa vào ký âm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa thu thập dữ liệu định tính và định lượng. Cỡ mẫu khảo sát gồm hơn 300 sinh viên hệ Cao đẳng Tiểu học tại Trường Cao đẳng Sư phạm Cao Bằng, trong đó đa số là người dân tộc Tày. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu thuận tiện dựa trên sự tham gia tự nguyện của sinh viên trong các hoạt động văn nghệ.

Nguồn dữ liệu bao gồm:

  • Tư liệu văn bản, tài liệu nghiên cứu về dân ca Tày và hát Then.
  • Quan sát thực tế các buổi tập luyện và biểu diễn hát Then tại trường.
  • Khảo sát, phỏng vấn giảng viên và sinh viên về thực trạng và khó khăn trong dàn dựng.
  • Thực nghiệm dàn dựng các tiết mục hát Then với sự tham gia của sinh viên.

Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phương pháp tổng hợp, so sánh và đánh giá kết quả thực nghiệm nhằm đề xuất các biện pháp dàn dựng phù hợp. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2015 đến 2017, bao gồm giai đoạn khảo sát, thực nghiệm và đánh giá kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Thực trạng dàn dựng hát Then tại trường còn hạn chế: Các tiết mục hát Then chủ yếu được biểu diễn dưới hình thức đơn ca hoặc song ca, ít có sự đa dạng về hình thức hát bè hay đối đáp. Khoảng 75% sinh viên chưa thành thạo kỹ năng đàn tính tẩu, dẫn đến khó khăn trong việc phối hợp âm nhạc.

  2. Khả năng âm nhạc của sinh viên có sự khác biệt rõ rệt: Khoảng 60% sinh viên có năng khiếu âm nhạc cơ bản, trong đó sinh viên khoa Tiểu học có khả năng đàn và hát tốt hơn các khoa khác do được học âm nhạc trong chương trình chính khóa. Tuy nhiên, chỉ khoảng 30% sinh viên có thể hát đúng phát âm tiếng Tày địa phương, ảnh hưởng đến chất lượng biểu diễn.

  3. Ảnh hưởng của sự đa dạng vùng miền trong phát âm và giai điệu: Sinh viên đến từ các vùng Đông và Tây Cao Bằng có cách phát âm khác nhau, ví dụ từ “hoa” được phát âm là “bjoóc” ở Cao Bằng, gây khó khăn trong việc học thuộc lời ca và giai điệu.

  4. Cơ sở vật chất và công tác tổ chức còn nhiều bất cập: Việc thiếu sân khấu, âm thanh, ánh sáng và đạo cụ phù hợp ảnh hưởng đến hiệu quả dàn dựng. Ngoài ra, sự thiếu hụt đội ngũ giảng viên chuyên môn âm nhạc cũng làm giảm chất lượng các tiết mục dân ca truyền thống.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của những hạn chế trên xuất phát từ việc sinh viên không được đào tạo chuyên sâu về âm nhạc dân tộc, đặc biệt là kỹ năng đàn tính tẩu và phát âm chuẩn tiếng Tày. So với các nghiên cứu trước đây về dàn dựng chương trình nghệ thuật tổng hợp, kết quả này tương đồng với báo cáo của một số trường đại học nghệ thuật khi sinh viên không chuyên thường gặp khó khăn trong việc biểu diễn dân ca truyền thống.

Việc thiếu đa dạng hình thức hát Then như hát bè, hát đối đáp làm giảm sức hấp dẫn và tính nghệ thuật của các tiết mục, đồng thời ảnh hưởng đến khả năng truyền tải nội dung văn hóa. Các biểu đồ so sánh tỷ lệ sinh viên thành thạo kỹ năng đàn và hát theo từng khoa có thể minh họa rõ nét sự chênh lệch này.

Ý nghĩa của nghiên cứu là đề xuất các biện pháp dàn dựng phù hợp nhằm nâng cao chất lượng biểu diễn, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc Tày trong môi trường giáo dục hiện đại.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Tổ chức các lớp đào tạo chuyên sâu về kỹ năng đàn tính tẩu và hát Then cho sinh viên hệ Cao đẳng Tiểu học, nhằm nâng cao tỷ lệ sinh viên thành thạo kỹ năng này lên ít nhất 70% trong vòng 2 năm. Chủ thể thực hiện là khoa Giáo dục Tiểu học phối hợp với các nghệ nhân dân ca địa phương.

  2. Xây dựng chương trình dàn dựng đa dạng hình thức biểu diễn như hát bè, hát đối đáp, hát đuổi để tăng tính hấp dẫn và nghệ thuật cho các tiết mục hát Then. Thời gian triển khai trong 1 năm, do đội văn nghệ nhà trường và giảng viên âm nhạc thực hiện.

  3. Cải thiện cơ sở vật chất phục vụ dàn dựng bao gồm sân khấu, âm thanh, ánh sáng và đạo cụ truyền thống, đảm bảo các điều kiện tối thiểu cho các buổi tập luyện và biểu diễn. Kế hoạch thực hiện trong 18 tháng, do Ban giám hiệu và phòng Hành chính quản trị phối hợp thực hiện.

  4. Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục về giá trị văn hóa dân tộc Tày trong sinh viên thông qua các câu lạc bộ văn hóa, diễn đàn và các chương trình ngoại khóa. Mục tiêu là nâng cao nhận thức và ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa trong sinh viên, thực hiện liên tục hàng năm, do Đoàn Thanh niên và các khoa phối hợp tổ chức.

  5. Hợp tác với các nghệ nhân dân ca và các trung tâm văn hóa địa phương để hỗ trợ giảng dạy, truyền dạy kỹ thuật và kinh nghiệm dàn dựng hát Then, tạo môi trường học tập thực tế cho sinh viên. Thời gian thực hiện từ 6 tháng đến 1 năm, do nhà trường và các đơn vị văn hóa phối hợp triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Giảng viên âm nhạc và giáo viên dạy học âm nhạc tại các trường phổ thông và cao đẳng, giúp nâng cao kiến thức và kỹ năng dàn dựng các tiết mục dân ca truyền thống, đặc biệt là hát Then.

  2. Sinh viên ngành sư phạm âm nhạc và giáo dục tiểu học, nhằm hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa dân tộc và phương pháp biểu diễn dân ca, từ đó áp dụng vào giảng dạy và hoạt động ngoại khóa.

  3. Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian và âm nhạc truyền thống, cung cấp tài liệu tham khảo về đặc điểm nghệ thuật và phương pháp dàn dựng hát Then trong môi trường giáo dục hiện đại.

  4. Các đơn vị tổ chức văn hóa, nghệ thuật và các câu lạc bộ dân ca, giúp xây dựng kế hoạch dàn dựng chương trình biểu diễn dân ca Tày phù hợp với đối tượng và điều kiện thực tế, góp phần bảo tồn văn hóa dân tộc.

Luận văn cung cấp các giải pháp thực tiễn, có thể áp dụng trong nhiều bối cảnh khác nhau, từ trường học đến các sự kiện văn hóa cộng đồng, giúp phát huy giá trị nghệ thuật dân gian một cách hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

  1. Hát Then là gì và có đặc điểm gì nổi bật?
    Hát Then là thể loại dân ca nghi lễ đặc trưng của dân tộc Tày, kết hợp hát, múa, đàn tính tẩu và kể chuyện. Đặc điểm nổi bật là sự đa dạng về giai điệu, tiết tấu và lời ca, phản ánh đời sống tâm linh và văn hóa cộng đồng.

  2. Tại sao việc dàn dựng hát Then tại Trường Cao đẳng Sư phạm Cao Bằng còn gặp nhiều khó khăn?
    Nguyên nhân chính là sinh viên không được đào tạo chuyên sâu về âm nhạc dân tộc, kỹ năng đàn tính tẩu còn hạn chế, phát âm tiếng Tày chưa chuẩn, cùng với thiếu hụt cơ sở vật chất và đội ngũ giảng viên chuyên môn.

  3. Các biện pháp nào được đề xuất để nâng cao chất lượng dàn dựng hát Then?
    Bao gồm đào tạo kỹ năng đàn và hát Then chuyên sâu, đa dạng hình thức biểu diễn, cải thiện cơ sở vật chất, tăng cường tuyên truyền văn hóa dân tộc và hợp tác với nghệ nhân địa phương.

  4. Làm thế nào để sinh viên học thuộc lời ca và giai điệu hát Then hiệu quả?
    Sinh viên cần học theo phương pháp truyền khẩu, nghe băng đĩa, được hướng dẫn phát âm chuẩn từ giảng viên và nghệ nhân, đồng thời luyện tập thường xuyên để nhớ lời và nắm bắt giai điệu.

  5. Ý nghĩa của việc bảo tồn và phát huy hát Then trong giáo dục hiện đại là gì?
    Việc này giúp giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, nâng cao nhận thức và tình yêu văn hóa truyền thống trong thế hệ trẻ, đồng thời phát triển năng lực biểu diễn âm nhạc dân gian, góp phần làm phong phú hoạt động giáo dục và văn hóa.

Kết luận

  • Hát Then là di sản văn hóa đặc sắc của dân tộc Tày, giữ vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh và văn hóa cộng đồng tại Cao Bằng.
  • Thực trạng dàn dựng hát Then tại Trường Cao đẳng Sư phạm Cao Bằng còn nhiều hạn chế do năng lực sinh viên và điều kiện tổ chức chưa đáp ứng yêu cầu.
  • Nghiên cứu đã đề xuất các biện pháp thiết thực nhằm nâng cao chất lượng dàn dựng, bao gồm đào tạo kỹ năng, đa dạng hình thức biểu diễn và cải thiện cơ sở vật chất.
  • Việc bảo tồn và phát huy hát Then không chỉ góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa mà còn nâng cao chất lượng giáo dục âm nhạc truyền thống trong nhà trường.
  • Các bước tiếp theo cần triển khai thực hiện các giải pháp đề xuất, đồng thời mở rộng nghiên cứu và ứng dụng tại các cơ sở giáo dục khác để phát huy giá trị văn hóa dân tộc một cách bền vững.

Hãy cùng chung tay bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc qua việc nâng cao chất lượng dàn dựng hát Then tại các trường học và cộng đồng!